Derg
Муваққат ҳарбий-ма’мурий кенгаш (МҲМК), “Дерг” (амҳ. ደርግ — кенгаш, қўмита) номи билан ҳам машҳур — 1974–1987 йилларда Эфиопиядаги олий коллегиал давлат ҳокимияти органи.
| Социалистик Эфиопиянинг Муваққат ҳарбий ҳукумати амҳ. የኅብረተሰብአዊት ኢትዮጵያ ጊዜያዊ ወታደራዊ መንግሥት Е-Ҳебратасабъāwит Īтйōṗṗйā Гизéйāwи Wатāдарāwи Мангеśт Тарихий давлат | |||||||||
| |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||
| Мадҳия ኢትዮጵያ, ኢትዮጵያ, ኢትዮጵያ ቅደሚ Īтёṗя, Īтёṗя, Īтёṗя, қидä мī ("Эфиопия, Эфиопия, Эфиопия биринчи бўлади") Файл:Этҳиопиа, Этҳиопиа, Этҳиопиа бе фирст (инструментал).огг | |||||||||
| |||||||||
| Пойтахти | Аддис-Абеба | ||||||||
| Дини | Атеистик давлат | ||||||||
| Пул бирлиги | Эфиопия бирри | ||||||||
| Расмий тили | Амҳара | ||||||||
| Майдони | 1,221,900 км² (1987) | ||||||||
| Аҳолиси | 46,706,229 (1987) | ||||||||
| Бошқарув шакли | Тоталитар ҳарбий хунта остидаги унитар марксистик-ленинистик давлат | ||||||||
| Давлат раҳбари | |||||||||
| - 1974 | Аман Андом (Вазифасини бажарувчи) | ||||||||
| - 1974 | Менгисту Ҳаиле Мариам (Вазифасини бажарувчи) | ||||||||
| - 1974–1977 | Тафари Бенти | ||||||||
| - 1977–1987 | Менгисту Ҳаиле Мариам | ||||||||
| Пресс котиб | |||||||||
| - 1974 | Аман Андом | ||||||||
| Этнохороним | Эфиопиялик | ||||||||
| Тарих | |||||||||
| - 1974-йил 12-сентябр | Давлат тўнтариши | ||||||||
| - 1975-йил 21-март | Монархиянинг бекор қилинди | ||||||||
| - 1987-йил 22-феврал | Конституция қабул қилинди | ||||||||
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg)
1987-йилда янги конституция қабул қилингач, ВҲМК тугатилди, унинг функсиялари Эфиопия Халқ Демократик Республикасининг Миллий Мажлиси, Давлат Кенгаши ва Президентига ўтди.
Тарихи
1970-йилларнинг бошларига келиб тузум бутунлай обрўси тушди: император сиёсий майдонда ҳам, халқ орасида ҳам ҳар томондан танқидларга учрай бошлади. Кейинги воқеаларга туртки бўлган омил 1972–1974 йиллардаги очарчилик оқибатида одамларнинг оммавий ҳалок бўлиши бўлди.
1974-йилда иқтисодиётни соғломлаштириш чоралари кескин нархларнинг ошишига олиб келди ва оммавий норозилик намойишларига сабаб бўлди. Вазиятдан ўша йили ёзда пайдо бўлган, марксизмга мойил офицерлар гуруҳи – “Дерг” фойдаланди. Монархияни тугатиш жараёни “сирғалувчи (аста-секин) тўнтариш” номи билан машҳур бўлди. Кузнинг ўрталарига келиб “Дерг” барча ма’мурий ресурсларни ўз назоратига олди ва социализм қуриш йўлини э’лон қилди. Тахтдан ағдарилган император Ҳайле Селассие И 1975-йил 27-августда вафот этди, унинг ўлимига расмий сабаб сифатида соғлиғининг ёмонлиги кўрсатилди[1]. 1976–1977 йилларда “Дерг” ўз мавқеини мустаҳкамлаш учун “қизил террор” сиёсатини қўллади — бу нафақат роялистлар ва сепаратистларга, балки сўл кучларга қарши ҳам қаратилган эди. Деярли дарҳол Эфиопияда фуқаролар уруши бошланди, унда тузумга ҳам ўнг кучлар (Эфиопия Демократик Иттифоқи, етакчиси — Мангаша Сейюм), ҳам сўл кучлар (Эфиопия Халқ-Инқилобий Партияси, етакчилари — Берҳанемескел Реда, Тесфае Дебессае, Кифлу Тадессе) қарши турди. Шунингдек, турли ташкилотлар, популистик ва сепаратистик ҳаракатлар ҳам иштирок этди (Тиграй Халқ Озодлик Фронти — етакчилар Абай Цеҳае, Сейюм Месфин, Мелес Зенауи; Эритрея Халқ Озодлик Фронти — етакчи Исайяс Афеворки ва бошқалар).
Бу босқичда “Дерг”нинг етакчиси Менгисту Ҳайле Мариам бўлди. 1975–1991 йилларда СССР ва Шарқий Европанинг айрим мамлакатлари Мариам тузумига ҳар томонлама ёрдам кўрсатди.
Мамлакатнинг жануби-шарқида, Огаденда, сомали армияси этник сомалиларнинг сепаратистик ҳаракатини фаол қўллаб-қувватлаб, Огадени ажратиб олиб, ўзига қўшиб олишга уринди. 1977–1978 йиллардаги Огаден урушида Эфиопияга Сомалига қарши курашда Куба, СССР ва Жанубий Яман ёрдам кўрсатди.
Социализм қуриш сиёсати Эфиопияни иқтисодий таназзулга олиб келди. Қишлоқ хўжалигини жамоалаштириш сиёсати эса қишлоқ хўжалигининг емирилишига сабаб бўлди. 1984-йилда мамлакатда очарчилик оқибатида 1 миллион киши ҳалок бўлди.
Давлат тузилиши
1974-йилдан бошлаб бутун ҳокимият “Вақтинчалик Ҳарбий-Ма’мурий Кенгаш” (ВҲМК) қўлида бўлди. ВҲМКнинг олий органи — ВҲМК қурултойи. У 32 а’зодан иборат Марказий Қўмитани ва 16 а’зодан иборат Доимий қўмитани сайлайди, ички ва ташқи сиёсатнинг асосий йўналишларини белгилайди, бюджетларни, ривожланиш режаларини тасдиқлайди, мудофаа ва давлат хавфсизлиги вазифаларини белгилайди, шартномаларни ратификация қилади, давлат органлари ва жамоат ташкилотларини тузиш ёки тугатиш ҳақида қарорлар қабул қилади, уруш ёки фавқулодда ҳолат э’лон қилади, ВҲМК а’золарини тайинлайди ёки лавозимидан озод этади ва ҳоказо. ВҲМК Марказий Қўмитаси ички ва ташқи сиёсатни умумий бошқаришни амалга оширади, ВҲМК Доимий қўмитаси эса сиёсий-идеологик раҳбарликни ва Миллий-демократик инқилоб Дастурининг бажарилишини назорат қилади. Давлат ва ҳукумат бошлиғи — ВҲМК раиси ҳисобланади. 1975-йил сентябр ойидан бошлаб янги давлат герби ва давлат байроғи тасдиқланди.
Маъмурий бўлиниши
| Провинсиялар | Аҳолиси, минг киши (1975) | Маркази | Майдони |
|---|---|---|---|
| Арусси | 954,1 | Аселла | 23,5 минг км² |
| Бале | 767,5 | Гоба | 124,6 минг км² |
| Бегемдир ва Симен | 1797,4 | Гондар | 74,2 минг км² |
| Гему-Гофа | 875,9 | Арба-Минч | 39,5 минг км² |
| Гожам | 1784,0 | Дебре-Маркос | 61,6 минг км² |
| Иллубабор | 681,2 | Метту | 47,4 минг км² |
| Кефа | 1413,7 | Жимма | 54,6 минг км² |
| Сидамо | 2457,1 | Ауаса | 117,3 минг км² |
| Тигре | 1892,0 | Макале | 65,9 минг км² |
| Уолега | 1767,9 | Некемте | 71,2 минг км² |
| Уолла | 2285,7 | Дессе | 79,4 минг км² |
| Ҳарар | 2735,5 | Ҳараре | 259,7 минг км² |
| Шоа | 5565,4 | Аддис-Абеба | 85,4 минг км² |
| Эритрея | 2124,7 | Асмера | 117,6 минг км² |
Қуролли кучлари
Эфиопия қуролли кучлари қуруқлик қўшинлари, ҳарбий-ҳаво кучлари ва ҳарбий-денгиз кучларидан иборат бўлиб, 1978-йилда қайта ташкил этиш ва қайта қуроллантириш босқичида эди. Улар (қуролли кучлар) устидан раҳбарликни 1977-йил августида тузилган Миллий инқилобий оператив қўмондонлик амалга оширади.
Иқтисодиёти
Эфиопия — аграр мамлакат, иқтисодий жиҳатдан Африкадаги энг кам ривожланган давлатлардан бири эди. 1974-йилда ялпи ички маҳсулот 5586 миллион биррни ташкил қилган, жумладан, қишлоқ хўжалиги улуши — 48%, саноат — 9%, қурилиш — 4%, савдо — 9%, транспорт ва алоқа — 5%. Аҳоли жон бошига миллий даромад қарийб 80 АҚШ долларини ташкил этган (1974). Қишлоқ хўжалигида етакчи ўрин деҳқончилик (дон экинлари) ва чорвачиликка, шунингдек, қаҳва етиштиришга тегишли. Саноатда эса озиқ-овқат ва тўқимачилик тармоқлари устунлик қилади.
Қишлоқ хўжалиги
Қишлоқ хўжалиги иқтисодиётда етакчи ўрин тутади. Мамлакатнинг шимолида кўчма деҳқончилик тизими қўлланилади, бошқа ҳудудларда эса ўрмонларни куйдириб ер очиш усули мавжуд. Ер ҳайдаш техникасининг орқада қолганлиги ва ўғитларнинг йўқлиги туфайли ҳосилдорлик паст эди. Қишлоқ хўжалигининг техник жиҳозланишини ошириш чоралари кўрилган. Ҳайдаладиган ерларга (1975-йилда) ҳудуднинг 11,2% қисми (шундан 1,7% — бўш ётган ерлар) тўғри келади, ўтлоқ ва яйловларга эса 53%.
Саноати
Қайта ишлаш саноатининг улуши ялпи миллий маҳсулотнинг (1974-йилда) 8% дан ортиқни, тоғ-кон саноати улуши эса 1% дан камини ташкил қилади. Олтин давлатга қарашли конларда – Кибре-Менгистда (Адола, Сидамо провинсияси), шунингдек, Ғарбий Эфиопия дарёларида ва Эритреяда оз миқдорда қазиб олинган; 1975–76 йилларда тахминан 1 тонна олтин қазиб олинган. Давлат конларида, Юбдода (Уоллега провинсияси) оз миқдорда платина қазиб олинган. Эритреяда, Массауа ва Ассаба яқинида, денгиз сувидан ош тузи буғлатиб олинган (1976/77-йилларда 220 минг тонна). Данакил чўлида калий тузлари, шунингдек, оз миқдорда олтингугурт ва гипс қазиб олинган; Маглаллада — марганец рудалари.
Транспорти
Темир йўлларнинг узунлиги — 1,1 минг км (1975). Темир йўл (из кенглиги 1000 мм) Аддис-Абебани Жибути (Жибути Республикаси) билан боғлайди, узунлиги 781 км; Массауани билан Асмара ва Акордат (960 мм) — 306 км, кейинроқ эса Бишога уланган. Юк асосан автомобил транспортида ташилади. Автомобил йўллари — 25 минг км, шундан йил бўйи қатновга яроқлилари — 9 минг км (1975). Йўллар Аддис-Абебани Жибути, Массауа ва Ассаб портлари ҳамда мамлакат ички қисмидаги маъмурий марказлар билан боғлайди.
Ташқи савдоси
1976-йилда (миллион бирр) экспорт 579,9, импорт эса 664,6 ни ташкил этди. Экспорт қийматида қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари 80—90 % гача етган. Асосий экспорт маҳсулоти (1976) — қаҳва (экспорт қийматининг 26%); шунингдек, Эфиопия ёғли уруғлар ва дуккаклиларни (25,7%), тери ва жунларни (6%), зиғир уруғи, мурч, мумни ҳам экспорт қилган. Импортда асосан кенг исте’мол моллари, саноат хомашёси, нефт маҳсулотлари, автомобиллар, машиналар, ускуналар ва металлар устунлик қилган. Асосий ташқи савдо ҳамкорлари: АҚШ (экспорт улуши 17%, импорт 18% — 1975-йилда), Япония (9% ва 12%), ГФР (11% ва 10%), Италия, СССР, Арабистон ярим ороли мамлакатлари. 1967-йилдан бери Эфиопияда совет-эфиопия савдо компанияси “Эфсо Традинг” муваффақиятли фаолият юритган.
Пул бирлиги - Эфиопия бирри. Давлат қарзи 797,3 млн бирр.
Манбалар
- ↑ подробнее об этом см. Саулдиэ М. Этҳиопиа. Даwн оф тҳе Ред Стар. Р. 180—181.