Detonatsiya

Детонация (лот. детоно — гумбурлаш) — 1) иссиқлик ажралиб чи-қиши билан юз берадиган кимёвий ўзгаришларнинг модда ёки газда товуш тезлигидан каттароқ (доимий) тезликда тарқалиши. Портловчи газлар аралашмаси учун Д. тезлиги 100—3500 м/с, қаттиқ жисм ва суюқликлар учун 8000—9000 м/с. Д. вақтида кимёвий ўзгаришлар зарба тўлқини ҳосил қилиб юз беради, натижада модда қисилади ва қизийди; катта тезлиқсаги кимёвий ўзгариш натижасида кўп миқдорда иссиқлик ажралади, газ ҳосил бўлади, натижада босим кўтарилиб портлаш рўй беради. Мас, Д. вақтида бошланғич зичлиги 1600 кг/м бўлган тротилнинг босими 200 минг атм.га етади. Қисилган маҳсулотлар Д. вақтида портлайди; 2) ички ёнув двигатели силиндрида ёнилғининг жуда тез ва нотўғри (чала) ёниши туфайли юз берадиган ҳодиса. Двигател бир меъёрда ишлаганда аланга 10—20 м/с тезликда тарқалади, Д. пайтида эса унинг тезлиги 1500—2500 м/с га етиши мумкин. Д. туфайли двигател нотекис ишлайди, силиндрларда тақиллаш пайдо бўлади, ёнилғи чала ёнади, ҳалқалар, поршен ва клапанлар куйиши мумкин, товуш сўндиргич (глушител) дан қорамтир тутун чиқади, двигателнинг қуввати пасаяди. Ёнилғининг сифацизлиги, карбюраторнинг яхши созланмаганлигй, ёнилғи насосининг бир меъёрда ишламаслиги Д.га сабаб бўлиши мумкин. Д. октан сонига, бензиннинг хилига кўп жиҳатдан боғлиқ. Д. атроф муҳитнинг ифлосланишига ҳам олиб келади. Д.ни бартараф қилиш учун юқорида айтилган камчиликларни тузатиш лозим. Техникада Д.га қарши чоралар кўрилади; ёнилғиларга антидетонаторлар (мас, тетроэтил қўрғошин) қўшилади. Сунъий олмос, бор нитриди ва б. ўта қаттиқ моддалар олишда, ўта юқори (бир неча ўн ва юз ГПа) босим ҳосил қилишда, портлатиш ишларида Д.дан фойдаланилади.

Адабиёт

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил