Devonxona maydoni
Девонхона майдони (озарбайжонча: Диванхана мейданı) ёки Бозорбоши (озарбайжонча: Базарбаşı) Озарбайжоннинг Шуша шаҳрига Ганжа дарвозаси томондан кираверишда жойлашган биринчи ва энг катта шаҳар майдони. Энг йирик савдо кўчаси Раста бозори шу ҳудуддан бошланади[1].
| Девонхона майдони | |
|---|---|
| озарбайжонча: Диванхана мейданı | |
_meydan%C4%B1,_XIX_%C9%99sr.jpg) 19-аср охиридаги майдоннинг фотосурати | |
| Жойлашуви | Шуша, Озарбайжон |
| Координаталар | 39°45′44″Н 46°44′35″Э / 39.76215°Н 46.74313°Э |
| Тури | Бинолар майдони ва ансамбли |
| Қурилиш якунланиши | 19-аср |
 Девонхона майдони харитада | |
Тарихи
Шаҳарнинг санаси номаълум бош режасига кўра, хон қароргоҳи рўпарасида жойлашган Девонхона майдони ХИХ асрнинг биринчи учдан бир қисмигача қалъа ҳудудида жойлашган бўлиб, шаҳардан мудофаа деворлари ва турли бинолар билан ажратилган[2]. Ўша пайтда майдон ҳудудида Қорабоғ хонлари мажмуасига тегишли турли ёрдамчи бинолар жойлашган эди[3].
Қорабоғ хонлиги Россия империясига қўшиб олингандан сўнг Шушада реконструксия ишлари олиб борилди, натижада қалъа деворларининг бир қисми ҳамда майдон ҳудудидаги бинолар бузиб ташланди ва у бутун шаҳарга айланди[2]. Майдон янги ном олди — Бозорбоши[2]. Майдондан бошланадиган асосий кўчалардан бири катта савдо йўли — Раста бозорига айлантирилиши бу майдоннинг ҳозирги кунгача сақланиб қолган янги номини белгилаб берди[2].
Хусусиятлари
Шушанинг 18-асрдан бери асосий савдо кўчаси бўлган Ашағи бозор кўчаси шаҳардаги реконструксия ишларидан сўнг ўзининг тижорат аҳамиятини йўқотмоқда. Айни пайтда қурилган Раста бозори кўчаси шаҳарнинг асосий савдо кўчасига айланиб, бир қаторда тизилган дўконлар билан ажралиб туради[2]. Бу кўча Девонхона майдонидан бошланади. Шимолдан мудофаа деворлари ва миноралар билан мустаҳкамланган хон қароргоҳи Девонхона майдонига, шарқдан Девонхона биноси Россия ҳарбий қисмлари Шушага келганидан сўнг Қорабоғ хонлигининг Россияга қўшилиши натижасида проваслав черковига айлантирилди[2].
1855-йилдаги бош режага кўра, майдоннинг жанубий ва ғарбий томонида карвонсаройлар, шарқий томонида савдо дўконлари бўлган[2]. Шунинг учун бу ҳудуд ҳам савдо маркази ролини ўйнаган[2].
Девонхона майдони хон қароргоҳи ва Девонхона биносига туташ, нисбатан сокин ҳудудда жойлашган эди. Қолаверса, асосий қал’а дарвозалари ёнида жойлашгани учун турли тантанали маросимлар (шу жумладан, Наврўз байрами) ўтказиш учун қулай жой бўлган. Бу ерда хоннинг, кейинроқ рус қўшинларининг йиғинлари ва ҳарбий парадлари ўтказилган[4].
Майдон атрофидаги бинолар
Қорабоғ хонлари саройи
Қорабоғ хонлари саройи — тарихий сарой, Қорабоғ хонлиги асосчиси — Паноҳ Алихоннинг эски қароргоҳи. Паноҳ Алихон даврида сарой фақатгина ҳукмдорнинг оиласи билан яшаган қароргоҳи бўлмаган. Шушадаги энг қадимий бинолардан бири бўлган сарой Шуша қал’аси билан бир вақтда қурилган ва қал’а деворлари билан ўралган эди. Шу маънода Қорабоғ хони саройи қал’а ичидаги қал’ага ўхшайди.
Девонхона майдонининг шимолида жойлашган йирик сарой мажмуаси нафақат майдоннинг, балки Шуша шаҳрининг (Юхари Говҳар Оға масжиди билан бирга) асосий композицион устунларидан биридир.
Бу қал’анинг шимолга қараган асосий кириш эшиги, худди Шоҳбулоғ қал’асидаги каби, ташқарига чўзилган Л шаклидаги йўлаклари бўлган призматик дарвоза миноралари билан бевосита яқинлашишдан ҳимояланган[5]. Паноҳ Алихоннинг Шуша қал’асининг юқори қисмлари сақланмаган. Э.Авалов Паноҳ Алихоннинг Шуша қал’асида, шунингдек, Шоҳбулоғ қал’аси ва Гара-Буюкхоним қасрида дарвоза минораси икки қаватли бўлганини таъкидлаган[5].
Саройнинг икки қаватли биносида кўплаб хоналар, шу жумладан бинонинг композицион маркази ролини ўйнаган Т шаклидаги катта олд зал мавжуд эди. Бу зал бошқа қисмлардан шебеке деразалари билан ажратилган[6].
Бозорбоши карвонсаройи
Карвонсарой Девонхона майдонининг жанубида жойлашган бўлиб, унинг чегарасини ташкил қилган. Унинг қурилиши 19-асрга тўғри келади. Жанубдан майдонга қараган иккита параллел кўча — Раста бозори кўчаси ва Соатли маҳаллаларидан бири орасида жойлашган эди[4]. Карвонсарой жанубдан бир оз масофада қурилган. Бу Девонхона майдонининг энг қулай тартибини таъминлаш, савдо йўлларига киришдан олдин уни яхшироқ ташкил этиш зарурати билан боғлиқ эди[4].
Оға Қаҳрамон Мирсиёб ўғли карвонсаройи
19-асрда қурилган Оға Қаҳрамон Мирсиёб ўғли карвонсаройи Девонхона майдонининг жануби-шарқий қисмида жойлашган[4]. Бино тархи бўйича квадрат. Карвонсаройнинг жанубий жабҳаси Девонхона майдонининг меъморий ансамблини муваффақиятли тўлдирди[4].
Муқаддас Георгий черкови
Муқаддас Георгий черкови Девонхона майдонининг шарқий қисмида жойлашган эди. Илгари бу бинода Хон девонхонаси жойлашган бўлиб, рус ҳарбий қисмлари Шушага келганидан кейин у православ черковига айлантирилган[2]. 1970-йилда бино бузилиб, ўрнига маданият маркази қурилган[7].
Маъбад уч йўлакли базилика эди. Конверт шаклидаги том ҳам қўпол ўйилган жабҳаларга, ҳам ибодатхонанинг 12 та икки қаторли думалоқ, ёғоч устунларига таянган. Черковнинг иккита аркали кириш жойи бор эди: жанубдан ва ғарбдан 8 та катта деразалар. Маъбаднинг қурбонгоҳи режа бўйича тўртбурчаклар шаклида эди.
Томнинг ғарбий қисмида рус классик қўнғироқларига хос томга эга бўлган баланд қўнғироқ минораси бор эди. Ибодатхонанинг жануби-ғарбий бурчагидан зинапоя қўнғироқ минорасига олиб борарди.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Авалов 1977, с. 49.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Авалов 1977, с. 50.
- ↑ Саламзадеҳ 1964, с. 96.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Авалов 1977, с. 51.
- ↑ 5,0 5,1 Авалов 1977, с. 25.
- ↑ Город Шуша. Дворец карабахских ханов //. Азербайджан (Исторические и достопримечательные места) / Под общей редакцией М. А. Казиева. Баку: Издательство АН Азербайджанской ССР. 1960. 92.
- ↑ „Церкви“. бваҳан.cом. 2017-йил 17-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 18-ноябр.
Адабиётлар
- Авалов, Элтуран. Архитектура города Шуши и проблемы сохранения его исторического облика. Баку: Элм, 1977 — 112-бет.
- Саламзадеҳ, Абдулваҳаб. Архитектура Азербайджана ХВИ-ХИХ вв. Баку: Академия наук Азербайджанской ССР, Институт архитектуры и искусства, 1964 — 253-бет. /