Ziyosfera

Dialektik materializm

Диалектик материализм — бу Карл Маркс ва Фридрих Энгелс асарларига асосланган материалистик назария бўлиб, тарих фалсафасидан тортиб то фан фалсафасигача бўлган турли фалсафий фанларда кенг қўлланган[1][2]. Материалистик фалсафа сифатида Маркс диалектикаси реал дунё шароитларининг аҳамияти ва ижтимоий муносабатлардаги функсионал зиддиятлар мавжудлигини таъкидлайди, бу зиддиятлар ижтимоий синф, меҳнат иқтисодиёти ва ижтимоий-иқтисодий ўзаро таъсирлар каби зиддиятлардан келиб чиқади[3]. Марксизмда, зиддият бу икки куч бир-бирига қарши бўлган муносабат бўлиб, ўзаро ривожланишга олиб келади[4].

Гегел диалектикасининг идеалистик нуқтаи назаридан фарқли ўлароқ, Марксист диалектика материалистик нуқтаи назарни таъкидлайди, яъни моддий ҳодисалардаги зиддиятлар диалектик таҳлил билан ҳал қилиниши мумкин, бу зиддиятни ҳал қилиш учун синтезланган ечим чиқарилади ва ҳодисанинг моҳияти сақланади. Маркс зиддият туфайли келиб чиққан муаммоларни энг самарали ҳал қилиш йўли зиддиятни ҳал қилиш ва муаммо илдизи бўлган ижтимоий ташкилот тизимларини қайта ташкил этиш деб ҳисоблаган[5].

Диалектик материализм табиий дунё эволюциясини тан олади ва шу тариқа инсон бўлишнинг янги сифатлари ва инсон мавжудлиги юзага келади. Энгелс метафизик хулосадан фойдаланиб, инсон мавжудлигининг юқори даражаси қуйи даражадаги инсон мавжудлигига асосланганлигини таъкидлаган. Юқори даражадаги мавжудлик бу янги тартиб бўлиб, унинг ўзининг ирредуцибил қонунлари бор ва эволюция ривожланиш қонунлари билан бошқарилади, бу қонунлар ҳаракатдаги модданинг асосий хусусиятларини акс эттиради[6][7].

1930-йилларда Совет Иттифоқида Иосиф Сталин томонидан ёзилган ʻДиалектик ва тарихий материализмʻ (1938) китоби диалектик материализм ва тарихий материализмнинг совет формулировкасини белгиланган ва у Совет Иттифоқида таълим тизимида ўқитилган. Хитой Халқ Республикасида шунингдек, Мао Зедонг томонидан ёзилган ʻЗиддият ҳақидаʻ (1937) эссесига ўхшаш матн бор эди, бу маоизмнинг асосий ҳужжати бўлган.

Атама

ʻДиалектик материализмʻ атамаси 1887-йилда Маркс билан мактуб ёзишган социалист Жозеф Дисген томонидан, 1848-йилдаги Германия инқилоблари давомида тузилган[8]. “Диалектик материализм” атамаси тасодифий равишда файласуф Карл Кауцкийнинг 1899-йилда ёзилган ʻФридрих Энгелсʻ биографиясида ҳам топилган[9]. Маркс ўзи “тарихий материализм” деб аталган “тарихий материализм консепсияси” ҳақида гапирган. Энгелс ўзининг 1883-йилдаги ʻТабиат диалектикасиʻ асарида “материалистик диалектика”ни кенгайтирган. Россия марксизмининг отаси бўлган Георгий Плеханов “диалектик материализм” атамасини биринчи марта 1891-йилда Георг Вилгелм Фридрих Гегел ва Маркс ҳақида ёзган асарларида ишлатган.[10] Сталин диалектик ва тарихий материализмни Марксизм-Ленинизмнинг дунёқараши ва жамият ҳамда унинг тарихини ўрганиш усули сифатида янада белгилаган ва таърифлаган.[11]

Тарихий асос

Маркс ва Энгелс фаолиятларини кўплаб Гегел фалсафасидан илҳомланган интеллектуаллар гуруҳларидан бири бўлган Ёш Гегелчилар сифатида бошлашган[12][13]. Маркснинг докторлик диссертацияси ъъДемокрит ва Эпикур табиат фалсафаси ўртасидаги фарқъъ материалистик фалсафанинг асоси бўлган атомизм ҳақида эди. Маркс, шунингдек, Лукрецийнинг ъъклинамениъъ назарияси билан таниш бўлган.

Маркс ва Энгелснинг хулосасига кўра, Гегел фалсафаси, ҳеч бўлмаганда уларнинг собиқ ҳамкасблари томонидан талқин қилинганидек, жуда мавҳум бўлиб, ижтимоий тенгсизликни тушунтиришга уринишларда нотўғри қўлланган эди, бу яқинда саноатлаштирилган мамлакатларда, масалан Германия, Франсия ва Бирлашган Қиролликда 1840-йилларнинг бошларида тобора ўсиб бораётган муаммо эди[13].

Ўша даврнинг инсон тажрибаси онгнинг идроки билан боғлиқ эканлигини таъкидлаган идеалистик кузатувни таъкидлаган анъанавий Гегел диалектикасидан фарқли ўлароқ, Маркс марксист диалектикани ривожлантирди, бу эса дунёнинг материалистик қарашларини таъкидлайди ва конкрет дунё социоиқтисодий ўзаро алоқаларни шакллантиради ва улар ижтимоий сиёсий ҳақиқатни аниқлайди.[12]

Баъзи гегелчилар диний ажралишни (анъанавий диннинг қулайликларидан ажралишни) ижтимоий муаммоларнинг сабаби деб билишган бўлса, Маркс ва Энгелс иқтисодий ва сиёсий автономия ажралиши эксплуатация ва қашшоқлик билан бирга ҳақиқий айбдор эканлигини хулоса қилдилар.[13]

Диалектик ғоялар билан ҳамоҳанг равишда, Маркс ва Энгелс нафақат дунёнинг нима учун шундай эканлиги ҳақида, балки одамлар дунёни қандай қилиб ўзлари истаган тарзда қилишлари кераклиги ҳақида алтернатив назарияни яратдилар. ъъФеербах ҳақида тезисъъ (1845) асарида Маркс машҳур иқтибос ёзади: “Файласуфлар дунёни фақат ъъталқинъъ қилиб келишди, турли йўллар билан. Аслида эса уни ъъўзгартиришъъ керак.”[12] Диалектик материализм Марх ва Энгелснинг тарихий материализм билан чамбарчас боғлиқ (ва баъзида у билан синоним сифатида қаралган). Марх Фичтенинг “тезис, антитезис, синтез” тилини рад этди.[14]

Диалектик материализм материализмнинг кенгроқ мавзусининг бир қисми бўлиб, у материал дунёнинг устунлигини тасдиқлайди: қисқаси, материя фикрдан олдин келади. Материализм реалистик илмий фалсафадир,[15] у дунёнинг моддий эканлигини; коинотдаги барча ҳодисалар “ҳаракатдаги материя”дан иборат эканлигини, барча нарсалар ўзаро боғлиқ ва бир-бирига боғлиқ бўлиб, табиий қонунларга мувофиқ ривожланишини; дунёнинг онгдан ташқарида ва одамларнинг идрокидан мустақил равишда мавжудлигини; фикрнинг мия ичидаги моддий дунёнинг акс этиши эканлигини ва дунёнинг ъъназарий жиҳатданъъ билиш мумкинлигини тасдиқлайди.

Марх классик материализмни яна бир идеалистик фалсафа сифатида танқид қилади — идеалистик, чунки у материал контекстларни тарихдан ташқари тушунишга эга эди. Ёш гегелчи Людвик Феербах Гегелнинг идеалистик фалсафасини рад этган ва материализмни қўллаб-қувватлаган.[16] Феербачдан кучли таъсирланган бўлишига қарамай,[16] Маркс Феербахнинг антропологик материализм версиясини номувофиқ деб рад этди.[17] Энгелснинг асарлари, айниқса ъъАнти-Дüҳрингъъ (1878) ва ъъДиалектиклар табиатиъъ (1875–82), диалектик материализмнинг асосий доктриналарининг манбаи бўлган.[14]

Манбалар

  1. ↑ Жордан, З. А.. Тҳе Эволутион оф Диалеcтиcал Материалисм. Лондон: Маcмиллан, 1967. 
  2. ↑ Тҳомас, Паул. Мархисм анд Сcиэнтифиc Соcиалисм: Фром Энгелс то Алтҳуссер. Лондон: Роутледге, 2008. 
  3. ↑ “диалеcтиcал материалисм”, Тҳе Неw Фонтана Диcтионарй оф Модерн Тҳоугҳт Тҳирд Эдитион (0000) Аллан Буллоcк анд Степҳен Тромблет, Эдс. п. 222.
  4. ↑ Министрй оф Эдуcатион анд Траининг (Виэтнам). Cурриcулум оф тҳе Басиc Принcиплес оф Мархисм-Ленинисм. Банян Ҳоусе Публишинг, 2023. ИСБН 9798987931608. 
  5. ↑ Cорнфортҳ, Мауриcе. Диалеcтиcал Материалисм: Ан Интродуcтион. Аакар Боокс. 
  6. ↑ Жордан, п. 167.
  7. ↑ Маасч, Беннетт. Диалеcтиcал Материалисм: Тҳе Роле Оф Диалеcтиcал Материалисм Ин Тҳе Девелопмент Оф Натурал Сcиэнcе, 2021. 
  8. ↑ Пасcал Чарбоннат, ʻҲистоире дес пҳилосопҳиэс матéриалистесʻ, Сйллепсе, 2007, п. 477.
  9. ↑ „Карл Кауцкй: Фредериcк Энгелс (1887)“. Мархисц.орг (2003-йил 23-ноябр).
  10. ↑ Сеэ Плекҳанов, “Фор тҳе Сихтиэтҳ Анниверсарй оф Ҳегелʻс Деатҳ” (1891). Сеэ алсо Плекҳанов, ʻЕссайс он тҳе Ҳисторй оф Материалисмʻ (1893) анд Плекҳанов, ʻТҳе Девелопмент оф тҳе Монист Виэw оф Ҳисторйʻ (1895).
  11. ↑ Сталин, Жосеф. 1938: Диалеcтиcал анд Ҳисториcал Материалисм. Қаралди: 2021-йил 15-декабр. 
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 Спербер, Жонатҳан. Карл Марх: А Нинетеэнтҳ-Cентурй Лифе. W. W. Нортон & Cомпанй, 2013. ИСБН 9780871403544. 
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 Ҳунт, Тристрам (2009), Мархъс Генерал: Тҳе Револутионарй Лифе оф Фриедрич Энгелс, Метрополитан/Ҳенрй Ҳолт & Cо, ИСБН 9780805080254, ОCЛC 263983621.
  14. ↑ 14,0 14,1 Wоод, Аллен. Тҳе Охфорд Cомпанион то Пҳилосопҳй. Охфорд: Охфорд Университй Пресс, 2005 — 212–3-бет. ИСБН 978-0-19-926479-7. 
  15. ↑ Бҳаскар 1979
  16. ↑ 16,0 16,1 “Феуэрбач, Лудwиг” ат мархисц.орг. Аccессед 18 Април 2016.
  17. ↑ Ничолас Чурчич, ъъМархисм анд Алиенатионъъ, Фаирлеигҳ Диcкинсон Университй Пресс, 1990, п. 57: “Алтҳоугҳ Марх ҳас режеcтед Феуэрбачъс абстраcт материалисм,” Ленин сайс тҳат Феуэрбачъс виеwс “аре cонсистентлй материалист,” имплйинг тҳат Феуэрбачъс cонcептион оф cаусалитй ис энтирелй ин лине wитҳ диалеcтиcал материалисм.“
Умумий мавзулар Шарқ фалсафаси · Ғарб фалсафаси  |  Фалсафа тарихи: Антик · Ўрта Асрлар · Ойдинлашма ·Ренессанс ·ХВИИ аср ·ХВИИИ аср  · ХИХ аср ·ХХ аср
Соҳалар Эстетика · Этика · Эпистемология · Мантиқ · Метафизика · Таълим фалсафаси · Тарих фалсафаси · Тил фалсафаси · Ҳуқуқ фалсафаси · Фан фалсафаси · Метафалсафа · Сиёсат фалсафаси · Дин фалсафаси · Уруш фалсафаси
Оқимлар Таҳлилий фалсафа · Детерминизм · Диалектик материализм · Рационализм  · Экзистенсиализм ·Абсурдизм ·Ҳегелчилик · Гуманизм · Идеализм · Материализм · Янгиафлотунчилик · Нигилизм · Феноменология · Афлотунчилик · Позитивизм · Постмодернизм · Прагматизм ·  · Схоластицизм · Стоицизм 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Dialektik_materializm" dan olindi