Ziyosfera

Diane de Poitiers

Диане де Поитиэрс (1500-йил 9-январ – 1566-йил 25-апрел) франсуз зодагон аёли ва таниқли сарой аъзоси. У ўлимигача қирол Ҳенрй ИИ нинг севгилиси ва маслаҳатчиси сифатида катта куч ва таъсирга эга эди. Унинг қиролга таъсири ўз бойлиги ва оиласининг мавқеини оширди. У Франсия Уйғониш даври меъморчилигининг асосий ҳомийси эди.

Диане де Поитиэрс
Таваллуди 9-январ 1500-йил[1]
Чâтеау де Саинт-Валлиэр, Дрôме, Франсия
Вафоти 25-апрел 1566-йил(1566-04-25)
(66 ёшда)
Анет, Эуре-эт-Лоир, Франсия
Турмуш ўртоғи
Болалари Франçоисе де Брéзé, Принcесс оф Седан
Лоуисе де Брéзé, Дучесс оф Аумале

Ёшлиги

Диане де Поитиэрс 1500-йил 9-январда Франсиянинг Дрома шаҳридаги Чâтеау де Саинт-Валлиэр шаҳрида таваллуд топган. Унинг ота-онаси Жеан де Пуитиэрс, Сеигнеур де Саинт Валлиэр ва Жанне де Батарнай эди[2] У спортга жуда қизиққан ва мунтазам равишда от миниш ва сузиш орқали ўз соғлиғини яхши ҳолатда ушлаб турган[2].

Ҳали ёш бўлганида, Диане қисқа муддат малика Анна де Беаужеунинг мулозимлари сафида хизмат қилган[2]. Анна де Баэужеу Қирол Шарл ВИИИ нинг оз муддат ҳукмронлик даврида Франсия регентлигини моҳирона ушлаб турган тўнғич синглиси эди. Диане ўзининг ҳамкасблари сингари Уйғониш даври гуманизми, жумладан, юнон ва лотин тиллари, риторика, одоб-ахлоқ,[2] молия, ҳуқуқ ва меъморчилик тамойиллари асосида таълим олган.

Нормандия Буюк Сенесчали

Диане де Пуитиэрснинг 1525-йилда чизилган сурати

1515-йил 29-мартда, 15 ёшида Диане ўзидан 39 ёш катта бўлган Луи де Брезе, сенёр д’Анет, граф Маулевриэр ва Нормандиялик Гранд Сенесшалга турмушга чиқди[2] Унинг эри қирол Карл ВИИ нинг бекаси Агнес Сорелнинг набираси[2] ва қирол Франсиск И нинг сарой аъзоси бўлган. Уларнинг Франсуаза (1518—1574)[3] ва Луиза (1521—1577) исмли икки қизи бор эди[2].

Турмушга чиққанидан кўп ўтмай, Диане Франсия қироличаси Клоднинг кутувчиси бўлди[4]. Қиролича вафот этгач, у худди шу лавозимда қиролнинг онаси Савойлик Луизага[2], кейин эса Австрия қироличаси Элеонорага хизмат қилди. 1523-йилда у эри констебл Шарл де Бурбоннинг қирол Франсиск И га қарши фитнасини фош қилди, лекин ўша пайтда унинг қайнотаси ҳам бу ишда иштирок этганини билмас эди. 1524-йилда Жан де Пуате хиёнатда айбланиб, ўлимга ҳукм қилинди, аммо унинг жазоси ўзгартирилди. Бунинг ўрнига у 1526-йилда тузилган Мадрид шартномасига қадар қамоққа ташланди[2].

Унинг эри 1531-йилда Анетда вафот этганидан сўнг,[2] Диане умрининг охиригача қора ва оқ кийим кийишни одат қилди.[2] Бу ўша пайтда мотамни билдирувч ранглар эди. У ҳайкалтарош Жан Гужонга Руан соборида Луи учун қабр қуришни топширди. Дианенинг молиявий масалаларга бўлган қизиқиши ва ҳуқуқий зийраклиги биринчи марта шу даврда намоён бўлди. У ўзининг марҳум эрининг мулкларини Нормандиянинг буюк сеншали сифатида сақлаб қолишга муваффақ бўлди. Қирол Франсиск И бева қолган Дианега ўзига тегишли мулкларни эркак васий назоратисиз бошқаришга ва катта даромадларини сақлаб қолишга рухсат берди.

Қиролнинг севимли аёли

Диане де Пуитиэрснинг эмблемаси, бир-бирига ўралган учта ярим ой
Франсуа Клоуэнинг „Ваммодаги хоним“ картинаси Диане де Пуитиэрс ёки Шотландия қироличаси Мери тасвирланган бўлиши мумкин. Гўзаллиги билан машҳур бўлган Диане эллик ёшида ҳам ўзининг гўзал қиёфасини сақлаб қолган.

Карл В қўшинлари Павиа жангида (1525) Франсискни асирга олдилар, 1526-йилда шаҳзодалар Франсиск ва Генрих оталари учун гаров сифатида Испанияга жўнатилди. Тўлов тўланмаганлиги сабабли, икки ўғил (ўша пайтда саккиз ва этти) қарийб тўрт йилни қоронғи қал’ада ёлғизликда яшадилар[2]. 1531-йилда Франсискнинг янги рафиқаси, австриялик Элеоноранинг тож кийиш маросимида ўтказилган турнирда Дофин Франсиск кутилганидек янги қиролича билан, Ҳенрй эса Диана билан бир хил рангдаги либосларни кийиб олган эдилар[2].

1533-йилда Ҳенрй иттифоққа қарши бўлишига қарамай, Екатерина деъ Медиcига уйланд[5], лекин Медиcилар франсуз саройидаги кўпчиликнинг назарида оддий савдогарлардан бошқа нарса эмас эди. Бироқ, Диане ўзи қариндош бўлган келинни танлашни маъқуллади[2] (Екатеринанинг бобоси ва Диананинг бувиси ака-ука эди)[2][2]. Тарихчилар ёзишмаларидаги ишораларга асосланиб, одатда Диане 1534-йилда 35 ёшда ва Ҳенрй 15 ёшда бўлганида унинг бекаси бўлган деб ишонилади. Қироллик оиласига яқинликни сақлаб қолиш учун Диане ҳамшира сифатида Екатерина касал бўлиб қолганда уни соғлиғини тиклашга ёрдам берди[5].

Вақти-вақти билан Филиппа Дуки, Жанет Флеминг ва Никол де Савигни билан бўлган муносабатларига қарамай, Диане умрбод Ҳенрйнинг севгилиси бўлиб қолди. Кейинги 25 йил давомида у Франсиядаги энг қудратли аёллардан бири эди. Франсиск И ҳали тирик бўлганида, Диане ўзининг хўжайини Анн де Писселе д’Хейли билан судда баҳслашишга мажбур бўлди[2]. 1544-йилда Ҳенрйнинг отаси Дианени ҳайдаб юборгач, Ҳенрй ва унинг тарафдорлари Анет саройига чекинишди. Ота ва ўғил 1545-йилгача ярашишмади. Франсискнинг ўлимидан сўнг, Ҳенрй Этампес герсоглигини мусодара қилди[2]. Ўшанда Диананинг суддаги мавқеи шундай эдики, Папа Пол ИИИ янги қироличага " Олтин атиргул "ни юборганида, у қироллик бекасига ҳам марварид маржонларни совға қилган. У 1548-йилда Валентиноис герсогинясининг нуфузли унвонини олди ва 1553-йилда герсогиня д’Этампес унвонига сазовор бўлди. Унинг куёвлари муҳим лавозимларга эга бўлишди.

Гарчи у очиқчасига сиёсатга аралашмаган бўлса-да, Диананинг ўткир ақли, етуклиги ва Ҳенрй ИИ га содиқлиги уни суднинг энг обрўли одамига айлантирди. У кўплаб „ҲенриДиане“ номи билан имзоланган кўплаб расмий мактубларни ёзган. 1551-йилгача у Ҳенрйнинг болаларини тарбиялашга мас’ул бўлган[6] ва уларнинг губернаторлари Жан ва Франсуаза д’Ҳумерларга буйруқлар берган[7]. Унинг қизи Франсуаза қироличанинг хонадонини премер даме д’ҳоннеур (бош кутувчи хоним) сифатида бошқарган[2]. Қиролнинг Дианага бўлган муҳаббати қиролича Екатеринани ғазаблантурди, бунга айниқса Ҳенрй Дианага Франсия жавоҳирларини ва Ченонсо саройини бериши асосий сабаб эди. Бироқ, қирол тирик экан, малика буни ўзгартиришга ожиз эди.

Қурилиш лойиҳалари

Диананинг уйи, Анет, ХВИИИ асрда
Чер дарёси бўйидаги Чâтеау де Ченонcеау. Диане ўз кўпригини молиялаштирди ва қурди.

Дианега таалуқли манбаларнинг аксарияти унинг молиявий масалаларга жуда катта эътибор беришини кўрсатади. У Анне де Писселеунинг мулкларини мусодара қилишдан фойда кўрди ва ерларни яхши бошқарди. Бойлик орттиришда энг муваффақиятли қироллик бекаларидан бири бўлган Диане ўз даромадини меъмор Пҳилиберт де л’Ормега буюртма бериш орқали қал’алар қуриш учун ишлатган. Уйғониш даври санъати ва риторикасидан ажойиб тарзда фойдаланган.

Диане марҳум эрининг феодал тош қал’аси бўлган Чâтеау д’Анетни қайта қуриш ишларига раҳбарлик қилган. Чатеау ўзининг ташқи кўриниши, хусусан, Диана фаввораси билан машҳур бўлиб, унда хўжайин ўзининг икки ити ва кийиги билан ёнбошлаган ҳолда тасвирлангаб[8]. Диананинг хоҳишига кўра, унинг қабрини сақлаш учун қурилган ибодатхонаси мавжуд бўлиб, уни архитектор Клод де Фуккаснинг қизи Аумале герсогиняси Луиза фойдаланиш учун топширган.

Гарчи унинг мулки 1555-йилгача салтанат ихтиёрига ўтказилгаб бўлса-да, Диане Луара Уйғониш саройларининг марваридлари бўлган Чâтеау де Ченонсонинг ҳақиқий бекаси эди. 1555-йилда у де л’Ормедан саройни қарама-қарши қирғоғига туташтирувчи кемерли кўприк қуришни сўради ва мевали дарахтларнинг турли навлари билан тўлдирилган кенг боғ яратишни назорат қилди. Дарё бўйида жойлашган унинг ажойиб боғлари дунёга машҳур бўлди.

Кейинги йиллар

Чатеау’д Анет ибодатхонасидаги Диананинг қабри.

Судда юқори ҳокимиятга эга бўлишига қарамай, Диананинг мақоми қиролнинг фаровонлигига ва ҳокимиятда қолишига боғлиқ эди. 1559-йилда Ҳенрй жоуст турнирида найзадан оғир яраланди. Тез орада қиролича Екатерина қироллик палаталарига Дианенинг киришни чеклаб, бошқарувни ўз қўлига олди. Гарчи Ҳенрй Дианени қайта-қайта ёнига чақирган бўлса-да, у қиролнинг олдига киритилмаган ва дафн маросимига таклиф қилинмаган. У унчалик чиройли бўлмаган Чâтеау де Чаумонт саройи эвазига Ченонсо саройини беришга мажбур бўлди[2].

Диане қолган йилларини Эвре ва Луа шаҳридаги Анет саройида ўтказди[2]. 64 ёшида отдан йиқилиб тушди ва ҳеч қачон тузалмади ва бир йилдан кейин вафот этди[2] . Диананинг хоҳишига кўра ва уни дафн этиш учун учун қизи қал’а яқинида қурилган дафн маросимини уюштирди. Франсуз инқилоби пайтида унинг қабри очилди, жасади таҳқирланди ва унинг қолдиқлари оммавий қабрга ташланган. 1866-йилда Жорж Гиффри ўз ёзишмаларини нашр этди. 2009-йилда франсуз мутахассислари унинг қолдиқларини қазишганда, сочларида олтин миқдори юқори бўлган. Тахминларга кўра, у мунтазам равишда олиб юрадиган, ёшлигини сақлаш учун „ичадиган олтин“ охир-оқибат уни ўлдирган бўлиши мумкин[9][10][11]. 2010-йил май ойида у Анет саройидаги асл қабрига дафн қилинди.

Манбалар

  1. ↑ Wеллман 2013, с. 189.
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 2,21 Wеллман 2013.
  3. ↑ Cарролл 1998.
  4. ↑ Броwн 2010.
  5. ↑ 5,0 5,1 Баумгартнер 1988.
  6. ↑ Cарролл 2009.
  7. ↑ Кнечт 2016.
  8. ↑ „Фоунтаин оф Диана“ (инглизча). Лоувре. 2022-йил 8-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1-сентабр 2018-йил.
  9. ↑ „Ҳенрй ИИ’с мистресс ретурнед то ригҳтфул рестинг плаcе“, Май 31, 2010, Тҳе Сундай Тимес
  10. ↑ Чарлиэр, Пҳилиппе; Поупон, Жоэл (2009), „Фатал Алчемй“ (ПДФ), Бритиш Медиcал Жоурнал, 339: 1402–1403, қаралди: 29-май 2016-йил{{cитатион}}: CС1 маинт: дате формат ()
  11. ↑ Чарлиэр П; Поупон Ж; Ҳуйнҳ-Чарлиэр И; Салиèге ЖФ; Фавиэр Д; Кейсер C; Лудес Б (2009), „А голд элихир оф ёутҳ ин тҳе 16тҳ cентурй Френч cоурт“, Бритиш Медиcал Жоурнал, 339: б5311, дои:10.1136/бмж.б5311, ПМИД 20015897 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Diane_de_Poitiers" dan olindi