Ziyosfera

Dianthus caryophyllus

Диантҳус cарёпҳйллус чиннигул ёки пушти чиннигул деб номланувчи чиннигул туркумига мансуб тур. У Ўрта ер денгизи минтақасида пайдо бўлган бўлиши мумкин, аммо сўнгги 2000-йил давомида бошқа минтақаларда ҳам етиштирилганлиги сабабли унинг аниқ ватани номаълум[1][2][3][4].

Таксономия

Питер Биноит, Стиллебен, фрукт — Чиннигуллар билан натюрморт, 1618 йил

Чиннигуллар 2000 йил аввал юнон адабиётида тилга олинган. Диантҳус атамаси юнон ботаниги Теофраст томонидан киритилган ва қадимги юнонча илоҳий („диос“) ва гул („антос“) сўзларидан олинган[5]. „Чиннигуллар“ номи лотинча cорона-аэ, „гулчамбар, гулчамбар, чаплет, тож“[6] сўзидан келиб чиққан деб ишонилади.

Карл Линней 1753-йилда ўзининг Плантарум турларининг биринчи жилдида чиннигулни тасвирлаб, унга Диантҳус cарёпҳйллус[7] номини берган.

Тавсиф

Диантҳус cарёпҳйллус бўйи 80 см гача ўсадиган кўп йиллик ўсимлик. Барглари кулранг яшилдан кўк-яшилгача, нозик, узунлиги 15 cм (6 ин) гача етади. Гуллар якка ўзи ёки тўпгул шаклида гуллайди. Асл табиий гул ранги ёрқин пушти-бинафша ранг, лекин қизил, оқ, сариқ, кўк ва яшил, шу жумладан, бошқа рангдаги навлар, шунингдек, рангли чизиқли ўзгаришлар билан бир қатор оқ рангдаги навлар ишлаб чиқилган. Хушбўй, гермафродит гуллари радиал симметрияга эга[4].

Тарқалиши ва ўсиш жойи

Ёввойи чиннигуллар Ўрта ер денгизи бўйида жойлашган Испания, Италия, Хорватия, Албания, Греция ва Туркияда ўсади[8].

Диантҳус cарёпҳйллус
Диантҳус cарёпҳйллус гуллари

Ўстириш ва фойдаланиш

Чиннигуллар яхши қуритилган, нейтрал ва озгина гидроксиди тупроқни ва тўлиқ қуёшни талаб қилади. Боғда экиш учун кўплаб навлар яратилган[4]. Оддий мисоллар: „Жина Порто“, „Ҳелен“, „Лед Ромео“ ва „Ред Роcкет“. Улар тиббий мақсадларда, масалан, ошқозон ва иситма учун ишлатилади. Улар хушбўй ҳиди учин тарихда сирка, пиво, шароб ва салатлар учун ишлатилган[9].

Д. cарёпҳйллус билан Д. cапитатус чатиштириш натижасида Парабуркҳолдериа cарёпҳйлли бактериал вилтга чидамли дурагай олинган[10].

Хушбўй ҳидсиз чиннигуллар навлари кўпинча эркаклар томонидан ишлатилади.

Касалликлар

Чиннигуллар нави
Гул куртаклари
Диантҳус cарёпҳйллус

Анъанавий маънолар

Кўпинча чиннигуллар севги ва ҳайратни ифодалайди.

Чиннигул навлари

* Қизил атиргул билан бир қаторда қизил чиннигуллар социализм ва ишчилар ҳаракатининг рамзи сифатида ишлатилиши мумкин ва тарихан кўпинча Халқаро меҳнаткашлар куни (1-май) намойишларида ишлатилган.

  • Хитойда чиннигуллар тўйларда энг кўп ишлатиладиган гул ҳисобланади[11].
  • Португалияда ёрқин қизил чиннигуллар 1974-йилда авторитар Эстадо Ново режими ағдарилганда ишлатилган; шунинг учун бу ўтиш (давлат тўнтариши билан фуқаролик қаршилигининг комбинацияси натижасида юзага келган) чиннигуллар инқилоби сифатида танилган.
  • Очиқ қизил чиннигуллар ҳайратни, қуюқ қизил эса чуқур севги ва меҳрни англатади.
  • Оқ чиннигуллар соф севги ва омадни ифодалайди, чизиқли (ранг-баранг) чиннигуллар эса севгини баҳам кўриш мумкин эмаслигидан афсусланишни англатади.
  • Голландияда оқ чиннигуллар шаҳзода Бернҳард билан боғлиқ. У Иккинчи Жаҳон уруши пайтида битта кийим кийган ва Голландия аҳолисининг бир қисми бўйсуниш ҳаракатида бу ишорани қабул қилган. Урушдан кейин оқ чиннигуллар шаҳзода, фахрийлар ва қаршилик хотирасининг белгисига айланди.
  • Бинафша чиннигуллар инжиқликни кўрсатади. Франсияда бу анъанавий дафн маросими гули бўлиб, яқин кишининг ўлими учун ҳамдардлик учун берилади[12][13].
  • Чиннигуллар январ ойида туғилганлар учун туғилиш гулидир[14].
  • Усмонийлар давридан бери қизил чиннигуллар ва лолалар Туркиядаги масжидларнинг ички девор расмларида ишлатилган. Кўпинча лолалар Худони ифодалайди, чиннигуллар эса Муҳаммаднинг рамзидир. Бироқ, бу гул нақшлари фақат масжидларга хос эмас, балки бошқа кўплаб Усмонли анъанавий санъат шаклларида ҳам қўлланади.
  • Озарбайжонда қизил чиннигуллар 1990-йилдаги Қора январ воқеалари, СССР қўшинлари томонидан мамлакат тинч аҳолисига нисбатан зўравонлик билан бостирилиши чоғида гулдан фойдаланилганидан кейин мотам рамзига айланди.
  • Қўшма Штатларда АҚШнинг собиқ президенти Wиллиам МcКинлей қизил чиннигулни ўзининг омад келтирувчи гули деб билган ва уни кўпинча кийимига тақиб юрган. 1901-йилда унинг ўлдирилишидан сўнг , Огаё штати МакКинли шарафига қизил чиннигулни давлат гули сифатида қабул қилди[15]

Чиннигулнинг расмий номи диантус юнонча „самовий гул“[16] ёки юпитер гули деган маънони англатади[17].

Португалия чиннигуллар инқилоби хотирасига бағишланган деворий расм

Байрамлар ва тадбирлар

Чиннигуллар кўпинча махсус кунларда, айниқса оналар куни ва тўйларда тақилади. 1907-йилда Анна Жарвис оналар кунининг рамзи сифатида чиннигулни танлади, чунки бу онасининг севимли гули эди[18]. Бу анъана АҚШ ва Канадада май ойининг иккинчи якшанбасида кузатилади. Анна Жарвис оқ чиннигулни танлади, чунки у она меҳрининг поклигини ифодалашни хоҳлади[19][20]. Бу маъно вақт ўтиши билан ўзгарди ва энди онаси тирик одам қизил чиннигуллар, агар у вафот этган бўлса, оқ чиннигуллар тақилади[21].

Диантҳус cарёпҳйллус

Кореяда чиннигуллар ҳайрат, севги ва миннатдорчиликни ифодалайди. Қизил ва пушти чиннигуллар Ота- оналар кунида тақилади (Корея оналар куни ёки оталар куни аниқ белгиланмайди, лекин 8-майда Ота-оналар куни нишонланади). Баъзида ота-оналар Ота-оналар кунида чап кўкракларига чинигуллар тақишади. Чиннигуллар Ўқитувчилар кунида (15-май) ҳам тақилади[22].

Қизил чиннигуллар 1- май куни социализм ва ишчи ҳаракатининг рамзи сифатида Австрия, Италия[23] ва собиқ Югославиянинг вориси мамлакатлари каби баъзи мамлакатларда тақилади. Қизил чиннигуллар Португалиядаги чиннигуллар инқилобининг рамзи саналади.

Яшил чиннигуллар ирландиялик ёзувчи Осcар Wилде туфайли машҳур бўлган. Яшил чиннигуллар ХХ асрнинг бошларида гомосексуализмнинг рамзига айланди.

1990-йилда Озарбайжонда советларга қарши қўзғолон бўлиб ўтди, унда 147 нафар озарбайжон фуқароси ҳалок бўлган, 800 киши яраланган ва 5 киши бедарак йўқолган. Чиннигуллар Қора Январ фожиасининг рамзига айланган[24].

Оксфорд университетида анъанавий равишда барча имтиҳонларда талабалар чинигул тақиб иштирок этишади; биринчи имтиҳон учун оқ, оралиқ имтиҳонлар учун пушти ва охирги имтиҳон учун қизил. Ушбу анъанани тушунтирувчи бир ҳикояда айтилишича, дастлаб оқ чиннигуллар имтиҳонлар орасида қизил сиёҳда сақланган, шунинг учун охирги имтиҳонда у бутунлай қизил бўлиб қолган. Одат 1990-йилларнинг охирида пайдо бўлган деб тахмин қилинади[25].

Пер-Жозеф Редоуте томонидан чизилган чиннигуллар

Чиннигуллар анъанавий никоҳнинг биринчи йиллигини ифодаловчи гулидир[26].

Ҳудудий субект ва ташкилотларнинг рамзлари

Чиннигуллар Испания, Монако ва Словениянинг миллий гули ва Балеар ороллари автоном ҳамжамиятининг вилоят гулидир. Огаё штати гули бу қирмизи чиннигуллар. Штат гули сифатида 1901-йилда ўлдирилган ва кийимига мунтазам равишда қизил чиннигуллар тақиб юрган Огаё губернатори ва АҚШ президенти Уилям МакКинли шарафига танланган[27].

Ранглар

„Моондуст“ трансген нави

Чиннигуллар табиий равишда делпҳинидин пигментини ишлаб чиқармайди, шунинг учун кўк чиннигуллар табиий танланиш йўли билан пайдо бўлиши ёки анъанавий ўсимликларни кўпайтириш орқали яратилиши мумкин эмас.

Тахминан 1996-йилда Флорижене компанияси генетик муҳандисликдан фойдаланиб, петуния ва аждаргул гулларидан маълум генларни ажратиб, Моондуст номи билан савдога чиқарилган кўк рангли чиннигул навини ҳосил қилди. 1998-йилда Мооншадоw деб номланган бинафша чиннигуллар яратилди[28]. 2004-йилдан бошлаб учта қўшимча кўк-бинафша/бинафша навлари сотувга чиқарилди[29].

Манбалар

  1. ↑ Мед-Чеcклист: Диантҳус cарёпҳйллус
  2. ↑ Флора Эуропаэа: Диантҳус cарёпҳйллус
  3. ↑ Бламей, М. & Грей-Wилсон, C. (1989). Флора оф Бритаин анд Нортҳерн Эуропе. ИСБН 0-340-40170-2
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Ҳухлей, А., эд. (1992). Неw РҲС Диcтионарй оф Гарденинг. Маcмиллан ИСБН 0-333-47494-5.
  5. ↑ "Wҳат ин Cарнатион?", Wалл Стреэт Жоурнал, Офф Дутй Сеcтион, 23-24 Оcтобер 2010, п.Д1
  6. ↑ Cасселл’с Латин Диcтионарй, Марчант, Ж.Р.В, & Чарлес, Жосепҳ Ф., (Эдс.), Ревисед Эдитион, 1928
  7. ↑ Линнаэус, Cарл „Томус И“, . Спеcиэс Плантарум (ла). Стоcкҳолм: Лаурентии Салвии, 1753 — 410-бет. 
  8. ↑ „Тҳе Эуро+Мед Плантбасе Прожеcт“.
  9. ↑ Ҳанс Wолфганг Беҳм: Тҳе флора ароунд ус. Тҳе cолоред боок оф флоwерс анд флоwерс ин гарденс анд ҳоусе. Берлин 1966.
  10. ↑ Онозаки, Т., Икеда, Ҳ., Ямагучи, Т., анд Ҳимено, М. (1998). интродуcтион оф Баcтериал Wилт (псеудомонас cарёпҳйлли) ресистанcе ин Диантҳус wилд спеcиэс то cарнатион. Ин „ИСҲС Аcта Ҳортиcултураэ ИИИ: Неw Флориcултурал Cропс“, Cонсидине, Ж. эдс, Аcта Ҳортиcултураэ, Пертҳ, Wестерн Аустралиа. пп. 127-132
  11. ↑ „Cарнатион Флоwер Меанинг“.
  12. ↑ Антҳонй С. Мерcатанте (1976), Тҳе магиc гарден: тҳе мйтҳ анд фолклоре оф флоwерс, планц, треэс, анд ҳербс, Ҳарпер & Роw, 9-бет, ИСБН 0-06-065562-3
  13. ↑ „Тҳе легенд оф тҳе cарнатион“, Либрарй нотес, Алабама Публиc Либрарй Сервиcе, 1965, 6-бет
  14. ↑ „Сймболиc Меанинг оф Cарнатион | Телефлора“.
  15. ↑ „Статеҳоусе то Cоммеморате Анниверсарй оф Пресидент Wиллиам МcКинлей'с Деатҳ; Ред Cарнатион Дай, Септембер 14 | Оҳио Статеҳоусе“. www.оҳиостатеҳоусе.орг. Қаралди: 29-июл 2022-йил.
  16. ↑ „диантҳус“. Мерриам-Wебстер Онлине Диcтионарй. Мерриам-Wебстер Онлине (2010). Қаралди: 4-март 2010-йил.
  17. ↑ „Cаре Информатион фор Стандард Cарнатион“. Cалйх Флоwерс Флорал Либрарй. Cалйх & Cоролла, Инc. (2010). Қаралди: 4-март 2010-йил.
  18. ↑ Леигҳ Эриc Счмидт. Cонсумер Ритес: Тҳе Буйинг анд Селлинг оф Америcан Ҳолидайс, репринт, иллустратед Принcетон Университй Пресс: , 1997 — 260-бет. ИСБН 0-691-01721-2. 
  19. ↑ Лоуиса Тайлор, Cанwест Неwс Сервиcе. „Мотҳер'с Дай cреатор ликелй 'спиннинг ин ҳер граве'“. Ванcоувер Сун (11-май 2008-йил). 27-июн 2008-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7-июл 2008-йил.
  20. ↑ „Мотҳер'с Дай реачес 100тҳ анниверсарй, Тҳе wоман wҳо лоббиэд фор тҳис дай wоулд берате ёу фор буйинг а cард“. НБC Неwс. Ассоcиатед Пресс (11-май 2008-йил). Қаралди: 7-июл 2008-йил.
  21. ↑ „Анниэ'с "Мотҳер'с Дай" Ҳисторй Паге“. Қаралди: 26-июн 2008-йил.
  22. ↑ Эавес. „Теачер'с Дай“. кореа.нет (13-май 2016-йил). Қаралди: 2-феврал 2017-йил.
  23. ↑ Кеитҳ Флетт. „Май Дай“. Соcиалист Ревиэw (2002). 2021-йил 16-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-март 2010-йил.
  24. ↑ „Тҳе нигҳт он wҳич эвен тҳе cарнатион шед теарс“ (инглизча). Ҳüрриет Даилй Неwс. Қаралди: 26-феврал 2020-йил.
  25. ↑ „Wҳй до студенц ат Охфорд Университй wеар cарнатионс то эхамс“. Қаралди: 4-март 2010-йил.
  26. ↑ Wеддинг анниверсарй#Флоwер гифц
  27. ↑ „Лаwритер – ОРC – 5.02 Стате флоwер“. Cодес.оҳио.гов. Қаралди: 8-декабр 2015-йил.
  28. ↑ Пҳйс.Орг wебсите. 4 Април 2005 Плант гене реплаcемент ресулц ин тҳе wорлд’с онлй блуэ росе
  29. ↑ „ГМ Cарнатионс ин Аустралиа. А Ресоурcе Гуиде“. Агрифоод Аwаренесс Аустралиа (2004-йил ноябр). 2012-йил 8-майда асл нусхадан архивланган. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Dianthus_caryophyllus" dan olindi