Digitalis purpurea
Дигиталис пурпуреа, тулки ёки оддий тулкигул, мўтадил Европанинг кўп қисмида тарқалган, зубтурумдошлар оиласига мансуб гулли ўсимликларнинг заҳарли тури[2]. Шунингдек, у Шимолий Американинг баъзи қисмларида ва бошқа мўтадил минтақаларда табиийлаштирилган. Ўсимлик машҳур боғ ўсимлиги бўлиб, кўплаб навлари мавжуд. Дигиталис пурпуреа юрак дориси дигоксиннинг (шунингдек, дигиталис ёки дигиталин деб аталади) асл манбаидир.
| Дигиталис пурпуреа | |
|---|---|
| Илмий таснифлаш | |
| Ўсимликлар | |
| Юксак ўсимликлар | |
| Гулли ўсимликлар | |
| Икки уруғпаллалилар | |
| Астеридс | |
| Ламиалес | |
| Зубтурумдошлар | |
| Дигиталис | |
Д. пурпуреа
| |
| Бинар номи | |
| Дигиталис пурпуреа | |
Тавсиф
Дигиталис пурпуреа — ўцимон икки йиллик ўсимлик. Барглари спирал тарзда жойлашган, оддий, узунлиги 10–35 cм (3.9–13.8 ин), кенглиги 5–12 cм (2–5 ин), кулранг-оқ рангдаги, безли туклар билан қопланган бўлиб.
Гуллаш пояси иккинчи йилда ривожланади, одатда баландлиги 1–2 м (3.3–6.6 фт)га етади. Гуллар кўзга кўринадиган, терминал, чўзилган тўдада жойлашган, ҳар бир гул қувурсимон ва пастга осилган. Гуллар одатда бинафша рангга эга, лекин баъзи ўсимликлар, пушти, пушти, сариқ ёки оқ рангда бўлиши мумкин. Гул найчасининг ички юзаси доғли. Гуллаш даври ёзнинг бошига тўғри келади, баъзида қўшимча гул поялари мавсум охирида ривожланади.
Меваси кўсак бўлиб, этуклик даврида ёрилиб, кўплаб майда уруғларни ташқарига чиқаради.
Кичик турлар ва дурагайлар
- Дигиталис пурпуреа субсп. пурпуреа — Эвропанинг кўп қисми ва Макаронезия ва дунёнинг бошқа қисмларига кенг тарқалган[3].
- Дигиталис пурпуреа субсп. амандиана (Самп. ) ПАҲинз — шимолий Португалия (айниқса Доуро ҳавзаси атрофида)[4][5].
- Дигиталис пурпуреа субсп. мауретаниcа (Ҳумберт & Маире) АМРомо — Марокаш[6].
- Дигиталис пурпуреа субсп. толетана (Фонт Қуэр) ПАҲинз — марказий Испания[7].
- Дигиталис × фулва Линдл. (гибрид Д. грандифлора × пурпуреа).

Экология
Тулкигулининг гулларини Эупитҳеcиа пулчеллата личинкалари истеъмол қилади[8]. Бу куя қуртлари янги очилган гулларга зарар етказади. Кейин гулнинг оғзига ипак тўрни айлантириб, уни муҳрлаб қўяди ва ривожланаётган уруғлар билан озиқланишни давом эттиради[9][10]. Бу тур кам учрайди, у Британия[8][10], Германия, Швейсария ва Австрияда қайд этилган[9]. Капалакнинг бошқа турлари Британияда Меллиcта атҳалиа ва Хестиа ашwортҳии, Руминияда Эуродряс ауриниа ва Португалияда Меллиcта деион ўсимлик барглари билан озиқланади[8].

Култивация
Ўсимликнинг турли хил рангларга эга кўплаб навлари ишлаб чиқилган. Уруғлар кўпинча аралашма кўринишида сотилади (масалан Эхcелсиор дурагайлари, оқ, пушти ва бинафша рангларда). Баъзи штаммлар боғбон томонидан осонгина ўстирилади, бошқалари эса қийинроқ. Уларни баҳорда тувакли ўсимликлар сифатида ҳам сотиб олиш мумкин. Қуйидаги навлар Қироллик боғдорчилик жамиятининг боғдаги хизматлари учун мукофотига сазовор бўлди:
- Cамелот серияси:
- Далматиан серияси:
- Д. × мертоненсис (қулупнай тулкиси)[18]
- Д. пурпуреа ф. алба[19]
- „Мартина“[20]
- „Памнинг танлови“[21]
- „Ширлей“ (Глохиниоидес гуруҳи)[22]
Дигиталис пурпуреа −15 °C (5 °Ф) гача ҳароратга чидамли (УСДА зоналари 4-9)[23].
Токсиклик
Бу ўсимликнинг барглари, гуллари ва уруғларида юрак гликозиди бўлган дигитоксин мавжудлиги сабабли одамлар ва баъзи ҳайвонлар учун заҳарли бўлиб, истеъмол қилинган тақдирда ўлимга сабаб бўлиши мумкин[24].
Дигиталис спп.даги асосий токсинларига юрак гликозидлари: дигитохин ва дигоксин киради. Бошқа юрак гликозидлари сингари, бу токсинлар натрий калий АТПаз насосини ҳосил қилувчи трансмембран оқсиллари мажмуасининг АТПаз фаоллигини ингибиция қилиш орқали ўз таъсирини кўрсатади. Дигиталис токсини тўғри дозада юрак уришини кучайтириши мумкин.
Дигиталис билан заҳарланишнинг белгилари юрак уриш тезлигининг пастлиги, кўнгил айниши, қусиш ва юракнинг турли қисмларининг мувофиқлаштирилмаган қисқариши киради, бу ҳолат эса ўлимга олиб келади[25].
Доривор фойдаланиш
Барглардан олинадиган худди юрак гликозиди дигитоксин юрак этишмовчилигида дори сифатида ишлатилади[26]. Иккинчи жаҳон уруши даврида немислар, доривор ўтларни йиғиш учун туман ўт қўмитаси ташкил этишган. Йиғиладиган ўтлар рўйхатига юрак уришини тартибга солиш учун ишлатиладиган Дигиталис пурпуреа ҳам киритилган[27].
Галерея
-
ф.албифлора
-
Очилган оқ гуллар
-
Барглар
-
5 ҳафталик кўчат
-
Дигиталис пурпуреа
Манбалар
- ↑ Чадбурн, Ҳ. (2014). „Дигиталис пурпуреа“. ИУCН Ред Лист оф Тҳреатенед Спеcиэс. 2014: э.Т203383А2764797. Ретриэвед 4 Жуне 2021.
- ↑ „Дигиталис пурпуреа - Плант Финдер“. www.миссоуриботаниcалгарден.орг. Қаралди: 2021-йил 22-феврал.
- ↑ „Инфраспеcифиc Тахон Детаилс : Дигиталис пурпуреа субсп. пурпуреа“. Cаталогуэ оф Лифе. Қаралди: 2020-йил 21-ноябр.
- ↑ „Инфраспеcифиc Тахон Детаилс : Дигиталис пурпуреа субсп. амандиана (Самп.) П. А. Ҳинз“. Cаталогуэ оф Лифе. Қаралди: 2020-йил 21-ноябр.
- ↑ „Дигиталис пурпуреа субсп. амандиана (Самп.) П.А.Ҳинз“. флора.он. Қаралди: 2020-йил 21-ноябр.
- ↑ „Инфраспеcифиc Тахон Детаилс : Дигиталис пурпуреа субсп. мауретаниcа (Ҳумберт & Маире) А. М. Ромо“. Cаталогуэ оф Лифе. Қаралди: 2020-йил 21-ноябр.
- ↑ „Инфраспеcифиc Тахон Детаилс : Дигиталис пурпуреа субсп. толетана (Фонт Қуэр) П. А. Ҳинз“. Cаталогуэ оф Лифе. Қаралди: 2020-йил 21-ноябр.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 Робинсон. „Дигиталис“. ҲОСТС – А Датабасе оф тҳе Wорлд'с Лепидоптеран Ҳостпланц. Натурал Ҳисторй Мусеум, Лондон (2010). Қаралди: 2020-йил 28-ноябр.
- ↑ 9,0 9,1 „08484 Эупитҳеcиа пулчеллата СТЕПҲЕНС, 1831 - Ротфингерҳут-Блüтенспаннер“ (де). Лепифорум. Лепифорум э. В. (2018-йил 28-апрел). Қаралди: 2020-йил 28-ноябр.
- ↑ 10,0 10,1 Кимбер. „70.151 БФ1817 Фохглове Пуг Эупитҳеcиа пулчеллата“. УКМотҳс. Иан Кимбер. Қаралди: 2020-йил 28-ноябр.
- ↑ „Дигиталис пурпуреа 'Cамелот Cреам'“. РҲС. Қаралди: 2020-йил 5-май.
- ↑ „Дигиталис пурпуреа 'Cамелот Лавендер'“. РҲС. Қаралди: 2020-йил 5-май.
- ↑ „Дигиталис пурпуреа 'Cамелот Лавендер'“. РҲС. Қаралди: 2020-йил 5-май.
- ↑ „Дигиталис пурпуреа 'Cамелот Wҳите'“. РҲС. Қаралди: 2020-йил 5-май.
- ↑ „Дигиталис пурпуреа 'Далматиан Cрèме'“. РҲС. Қаралди: 2020-йил 5-май.
- ↑ „Дигиталис пурпуреа 'Далматиан Пеач'“. РҲС. Қаралди: 2020-йил 5-май.
- ↑ „Дигиталис пурпуреа 'Далматиан Wҳите'“. РҲС. Қаралди: 2020-йил 5-май.
- ↑ „Дигиталис × мертоненсис“. РҲС. Қаралди: 2020-йил 5-май.
- ↑ „РҲС Плант Селеcтор - Дигиталис пурпуреа ф. алба“. Қаралди: 2020-йил 27-май.
- ↑ „Дигиталис 'Мартина'“. РҲС. Қаралди: 2020-йил 5-май.
- ↑ „Дигиталис пурпуреа 'Пам'с Чоиcе'“. РҲС. Қаралди: 2020-йил 5-май.
- ↑ „РҲС Плант Селеcтор - Дигиталис пурпуреа 'Тҳе Ширлей' (Глохиниоидес гроуп)“. Қаралди: 2020-йил 27-май.
- ↑ Перенниалс.cом: Дигиталис пурпуреа ‘Далматиан Пурплеъ
- ↑ „Дигиталис пурпуреа (Cоммон Фохглове, Фохглове) | Нортҳ Cаролина Эхтенсион Гарденер Плант Тоолбох“. планц.cес.нcсу.эду. Қаралди: 2021-йил 22-феврал.
- ↑ „Дигиталис пурпуреа (Cоммон Фохглове, Фохглове) | Нортҳ Cаролина Эхтенсион Гарденер Плант Тоолбох“. планц.cес.нcсу.эду. Қаралди: 2021-йил 22-феврал.
- ↑ „Wиллиам Wитҳеринг | Энглиш пҳйсиcиан“ (эн). Энcйcлопедиа Британниcа. Қаралди: 2021-йил 22-феврал.
- ↑ Сумнер, Жудитҳ. Планц Го то Wар: а Ботаниcал Ҳисторй оф Wорлд Wар ИИ. Жефферсон, Нортҳ Cаролина: МcФарланд, 2019 — 186–187-бет. ИСБН 978-1-4766-7612-8. ОCЛC 1049778338.