Динара Ботаевна Смаилова (қозоқча: Динара Ботаевна Смаилова; 1969-йил 12-февралда туғилган), шунингдек Дина Тангсари (Дина Таңсәрі / Дина Таñсäрı) номи билан ҳам танилган, маиший зўравонлик ва жинсий зўравонликдан омон қолганлар билан ишлаши билан танилган қозоқ инсон ҳуқуқлари фаоли.

Фаоллиги

Смаилова дастлаб интернетда аввал продюсер сифатида ишлаган болалар театрининг номидан олинган Дина Тангсари тахаллуси остида ёзишни бошлаган. 2016-йил августида Смаилова ижтимоий тармоқларда 20 йил аввал оммавий зўрланганини ошкор қилиб, #немолчи (русча: немолчи) хештеги билан пост жойлаштиради[1]. Ўша йилнинг охирида у оилавий ва жинсий зўравонликдан омон қолганлар ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи нотижорат ташкилот — НеМолчиКЗни ташкил қилди. Ташкилот орқали Смаилова маиший зўравонликни бошдан кечираётган одамларга онлайн маслаҳатлар берган. Орда нашрида 2023-йилда чоп этилган ҳисоботда қайд этилишича, НеМолчиКЗ орқали Смаилованинг фаолияти 239 нафар зўрловчининг жиноий жавобгарликка тортилишига, ҳаракацизлиги учун 200 нафар полиция ходимига нисбатан интизомий чоралар кўрилишига, шунингдек 35 000 нафар зўравонликдан омон қолганларга кўмак кўрсатилишига сабабчи бўлган[2][3][4]. 2017-йил августида Смаилова зўрлаш билан боғлиқ тамға ҳақида Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеясида нутқ сўзлади[1][5].

Ўз фаоллиги давомида Смаилова кенг тарқалган жинсий ва маиший зўравонликдан аёллар ва болаларни ҳимоя қила олмагани учун Қозоғистондаги Қозоғистон ҳукуматини танқид қилиб келган. У 2017 ва 2020-йилларда, ўзи рад этган фирибгарлик ва молиявий ноқонунийлик ҳақидаги айбловлар ҳамда бошқа можаро ва тортишувлардан сўнг, 2021-йилда Қозоғистонни тарк этиб, эри ва ўғли билан Грузияга кўчиб ўтди[2][6]. Грузияда яшар экан, у НеМолчиКЗни расмий равишда Немолчи номи билан рўйхатдан ўтказди[6].

2023-йилда Смаилова ва унинг эри Алмат Муҳамеджанов Туркияга сафардан сўнг Грузияга қайта кириши тақиқланганидан кейин, улар қаердалиги ҳозирча аниқ кўрсатилмаган, бироқ Европа Иттифоқи таркибига кирувчи бир мамлакатга жойлашган ва 2024-йил ҳолатига кўра у ерда бошпана сўрамоқда[3][5].

Жиноий айбловлар

2023-йил 16-октабрда Ўскемен шаҳар полиция бошқармаси Смаиловага нисбатан фирибгарлик бўйича тергов ишини бошлади ва НеМолчиКЗга хайрия қилган камида 800 кишини сўроқ қилди. Смаилова тергов бораётганидан фақатгина қўллаб-қувватловчиларидан бири полиция улар билан боғланганини айтгач хабар топган[2][7]. 2023-йил 23-ноябрда прокуратура Смаилова ва НеМолчиКЗнинг банк ҳисобларини музлатиб қўйишга буйруқ берди[2][4].

2023-йил 27-декабрда Ички ишлар вазирлиги Алмати шаҳри, Алмати вилояти ва Шарқий Қозоғистон вилоятидаги ҳокимият органлари Смаиловага қарши жиноий иш қўзғатаётганини эълон қилди. Айбловларга фирибгарлик, шахсий ҳаёт дахлсизлигини бузиш ва атайлаб ёлғон маълумот тарқатиш киритилган эди. 2023-йил 28-декабрда Ўскемендаги суд Смаиловани икки ой муддатли ҳибс жазоси буюрилди ва Шарқий Қозоғистон вилояти полицияси уни қидирувга берилганлар рўйхатига киритди[2][8][7][9].

Прокуратура Смаилова хайрия маблағларидан миллионлаб тенгени ўзлаштирганини, ўз маблағларини талон-торож қилинганидан шикоят қилган етти нафар донорни мисол қилиб кўрсатиб, у хайрияларни шахсий мақсадларда ишлатганини ва НеМолчиКЗ заиф қатлам вакилларини қўллаб-қувватламаганини даъво қилди[7]. Шунингдек, улар Смаиловани НеМолчиКЗ хизматидан фойдаланган шахсларнинг шахсий маълумотларини ошкор этганликда ва одамларни зўравонлик қилганликда „асосиз равишда“ айблаганликда ҳам айблашди[2][10][6][11]. Смаилованинг адвокати Гулнора Жуаспаэва полиция Смаиловага айблов қўйиш учун НеМолчиКЗга хайрия қилган 7000 кишининг маълумотларини қўлга киритганини таъкидлади ва Смаиловага қарши етти шикоят тергов бошланганидан кейингина берилганини иддао қилди[12]. Жуаспаэва прокуратуранинг Смаилова миллионлаб тенге ўзлаштиргани ҳақидаги даъвосини танқид қилиб, олти нафар шикоятчи томонидан берилган хайрияларнинг умумий миқдори 23 000 тенгега тенг эканини билдирди. Жуаспаэва тергов давомида полицияни бир қатор қонунбузарликларда, жумладан, уни иш материалларига яқинлаштирмаётганликда айблади[2].

Смаилова ўзининг ҳибсга олиниши ва қамоққа қамаш ҳақидаги қарорга апелляция берган, 2024-йил январида Апелляция суди айбловларни олиб ташлашни рад этди[9]. Шундан сўнг Смаилова Қозоғистон Президенти Қасим-Жомарт Тоқаевга айбловлар бўйича холис тергов ўтказилишини таъминлашни сўраб мурожаат қилди[13]. Агар айбдор деб топилса, Смаиловани 10 йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси кутмоқда[2]. Айбловлардан сўнг, Смаилова Европадаги номаълум бир мамлакатдан бошпана сўради, 2024-йил феврал ҳолатига кўра ариза кўриб чиқилмоқда[2].

Реаксия

Ҳуман Ригҳц Wатч Қозоғистон ҳукуматини Смаиловани унинг фаоллигидан ўч олиш мақсадида „шубҳали“ айбловлар билан нишонга олишда айблади ва жиноят-процессуал тизими уни „жим қилиш“ учун ишлатилмаслиги учун Смаилованинг одил судловга бўлган ҳуқуқини таъминлашга чақирди[2].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „Фром wҳере И станд: "Wе аре нот тҳе онес то бе шамед! Оур аттаcкерс шоулд бе ашамед анд просеcутед!"“ (эн). УН Wомен (2017-йил 17-август). 2017-йил 17-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 „Казакҳстан: Wомен'с Ригҳц Аcтивист Таргетед wитҳ Дубиоус Фрауд Чаргес“ (эн). Ҳуман Ригҳц Wатч (2024-йил 5-феврал). 2024-йил 5-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  3. ↑ 3,0 3,1 „Қазақстанда "НеМолчи.кз" қорының жетекшісіне іздеу жарияланды“ (кк). Азаттйқ Радиосй (2023-йил 27-декабр). 2023-йил 28-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  4. ↑ 4,0 4,1 Низҳегородски, Юри „Дело #НеМолчиКЗ: почему Дина Тансари запросила политическое убежище в Европе и что будет с ее Фондом“ [Тҳе #НеМолчиКЗ cасе: wҳй Дина Тангсари реқуэстед политиcал асйлум ин Эуропе анд wҳат wилл ҳаппен то ҳер Фоундатион] (ру). Орда (2023-йил 24-декабр). 2024-йил 4-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  5. ↑ 5,0 5,1 Илина, Виктория „Казахстанская правозащитница Тансари и её муж попали в списки нежелательных визитёров Грузии“ [Казакҳ ҳуман ригҳц аcтивист Тангсари анд ҳер ҳусбанд wере инcлудед он Георгиа'с лист оф унwантед виситорс] (ру). Орда (2023-йил 15-октябр). 2023-йил 18-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 „ҲРW Ургес Казакҳ Аутҳоритиэс То Дроп 'Дубиоус Фрауд Чаргес' Агаинст Wомен'с Ригҳц Аcтивист“ (эн). РадиоФреэЭуропе/РадиоЛибертй (2024-йил 5-феврал). 2024-йил 6-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Сандовал, Линдсей „Ин Казакҳстан, тҳе ҳеад оф тҳе Немолчи Фоундатион, Дина Смаилова, wас аррестед ин абсентиа ин а фрауд cасе.“ (эн-УС). Перилд (2023-йил 28-декабр). 2024-йил 6-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  8. ↑ „Казакҳстан Аддс Wомен'с Ригҳц Аcтивист То Wантед Лист“ (эн). РадиоФреэЭуропе/РадиоЛибертй (2023-йил 27-декабр). 2024-йил 5-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  9. ↑ 9,0 9,1 „Сот "НеМолчи.кз" қорының жетекшісін қамауға алу туралы шешімді өзгертпеді“ (кк). Азаттйқ Радиосй (2024-йил 6-январ). 2024-йил 7-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  10. ↑ Турлйбек, Шугйла „Тансари объявлена в розыск за мошенничество“ [Тангсари wантед фор фрауд] (ру-РУ). Полисиа.кз (2023-йил 27-декабр). 2024-йил 4-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  11. ↑ „Следственный суд города Усть-Каменогорска выдал санкцию на арест Динары Смаиловой“ [Тҳе инвестигативе cоурт оф тҳе cитй оф Уст-Каменогорск иссуэд а wаррант фор тҳе аррест оф Динара Смаилова] (ру). Власт (2023-йил 28-декабр). 2024-йил 21-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  12. ↑ Смагулов, Асет „Дело против лидера #НеМолчиКЗ Дины Тансари: называют мошенницей, но никто не жалуется“ [Тҳе cасе агаинст #НеМолчиКЗ леадер Дина Тангсари: тҳей cалл ҳер а фрауд, бут но оне ис cомплаининг] (ру). Орда (2023-йил 6-декабр). 2023-йил 6-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  13. ↑ Багдатова, Гауҳар „«Не Молчи» қорының жетекшісі Дина Таңсәрі президентке үндеу жолдады“ [Дина Тангсари, ҳеад оф "Не Молчи" фоундатион, сент ан аппеал то тҳе пресидент] (кк). Зҳас Алаш (2024-йил 3-январ). 2024-йил 4-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 6-феврал.