Disnomiya
Дисномия (Дйсномиа - расмий равишда (136199) Эрис И Дйсномиа) карлик сайёра Эриданинг ягона ма'лум бо'лган ё'лдошидир. У 2005-йилда Майк Браун ва WМ Кеcк расадхонасининг лазерли йўл-йўриқли юлдуз адаптив оптика жамоаси томонидан кашф этилган ва С/2005 (2003 УБ 313) 1 номини расмий равишда Дисномия (қадимги юнонча сўздан олинган) бўлгунга қадар олиб келган[1]. Дисномиянинг тахминий диаметри 700 ± 115 км (Эрида диаметрининг 25% дан 35% гача) ва Нептун орти энг катта обектлардан биридир.
|
| |
| Кашф этилиши | |
|---|---|
| Кашф этилган | Майк Броун ва бошқалар |
| Кашф этилган санаси | 10-сентабр, 2005 |
Таснифи |
Эрис И |
| Талаффузи | /дɪсˈноʊмиə/ |
| Кимнинг шарафига номланган | Дйсномиа |
| Сифатлари | Дйсномиан |
| Меҳвар таснифи | |
| Давр 31 Аугуст 2006 (2453979.0) | |
| Катта ярим ўқи | 37273±64 км |
| Экссентриситети | 0.0062±0.0010 |
| Орбитал даври | 15.785899±0.000050 кун |
| Ўртача орбитал тезлиги | 0.172 км/с |
| Чекиниш |
45.49°±0.15° (геосентрик экваторга) 78.29°±0.65° (то Эрис'с орбит) |
| Орбитал тугун узунлиги | 126.17°±0.26° |
| Табиий йўлдоши | Эрида |
| Физик таснифи | |
| Ўртача диаметри | 700±115 км |
| Ўртача радиуси | 350±57.5 км |
| Массаси | массаси 0.143×1021 кг, зичлиги 0.8 г/cм3 |
| Албедо |
0.04+0.02 −0.01 |
| Кўринма юлдуз катталиги | ~25.4 |
| Мутлақ юлдуз катталиги (Ҳ) | ~5.6 |
Кашф этилиши
2005-йил давомида Гавайидаги Кеcк телескопларидаги адаптив оптика гуруҳи янги ишга туширилган лазерли ё'риқнома юлдуз адаптив оптикаси тизимидан фойдаланган ҳолда Койпер белбог'ининг то'ртта энг ёрқин обектларини (Плутон, Макемаке, Ҳаумеа ва Эрида) кузатишларини амалга оширди. 2005-йил 10-сентабрда олиб борилган кузатишлар Эрида атрофидаги орбитада вақтинча С/2005 (2003 УБ 313) 1 деб белгиланган ойни аниқлади. Эрида учун аллақачон қо'лланилган Хена тахаллусига мувофиқ, ё'лдош "Габриэл" лақабини олди.
Хусусиятлари

Дисномиянинг тахминий диаметри 700 ± 115 км, албедо билан 0.04+0.02
−0.01. Ҳисоб-китоб АЛМА обсерваторияси томонидан субмиллиметрли спектрал минтақада радиометрик кузатиш ёрдамида олинган. Сун'ий ё'лдош учун потенциал массаларнинг кенг диапазони, унинг зичлигига қараб, тизимнинг масса нисбати 37:1 дан 115:1 гача бо'лиши мумкин. Минимал ҳолатда 0.143×1021 кг масса ва 0.8 г/cм3 зичликка эга. Бироқ, албедодаги ҳаддан ташқари фарқни ҳисобга олсак, Дисномия Эрида каби қаттиқ жисм бо'лиши даргумон ва бу диапазоннинг пастки қисмига яқинроқ бо'лиши мумкин.
Дисномиянинг шакли нома'лум. Катта о'лчамлари туфайли у шарсимон шаклга эга бо'лиши мумкин; у Сатурн ва Ураннинг учта энг кичик эллипсоидал ё'лдошларидан (Энcеладус, Мимас ва Миранда) каттароқдир[2]. Бу Қуёш тизимидаги энг катта маълум бўлган 17-чи табиий ё'лдош ҳисобланади[3]. Ўзининг кашфиёти тасвирларида Дисномия К диапазонидаги Эридадан ~60 баравар заифроқ (ёки 4,43 магнитудали) бўлган[4][5] ва кейинчалик Ҳуббле космик телескопи билан олиб борилган кузатишлар унинг кўринадиган диапазонда 500 марта заифроқ эканлигини аниқлади. Бу сезиларли даражада қуюқроқ юзани ко'рсатувчи ва анча қизилроқ спектрни билдиради[6]. Митти сайёраларнинг ма'лум бо'лган ё'лдошларидан фақат Харон Дисномиядан каттароқдир.
Орбита
Кек ва Хаббл кузатувларини бирлаштирган ҳолда, Дисномия орбитаси Кеплернинг сайёралар ҳаракатининг учинчи қонуни орқали Эрида массасини аниқлаш учун ишлатилган. Дисномиянинг Эридадан о'ртача орбитал масофаси тахминан 37,300 км (23,200 миля), ҳисобланган орбитал даври 15,786 кун ёки тахминан ярим ойга тенг. Бу Эриданинг массаси Плутонникидан 1,27 марта катта эканлигини кўрсатади[7]. Хаббл томонидан олиб борилган кенг қамровли кузатишлар шуни кўрсатадики, Дисномия Эрида атрофида деярли айлана орбитага эга бўлиб, паст орбитал экссентриситетга эга (0,0062 ± 0,0010). Дисномия орбитаси давомида унинг эксантрик орбитаси туфайли Эридадан масофаси 462 ± 105 км (287 ± 65 мил) га о'згаради.
Дисномиянинг динамик симуляцияси шуни ко'рсатадики, унинг орбитаси ойнинг зичлигидан қат'и назар, 5-17 миллион йил давомида Эрида билан о'заро то'лқинли шовқинлар орқали бутунлай айлана бо'лиши керак эди. Бу нолга тенг бо'лмаган экссентриклик Дисномия орбитаси бузилганлигини англатади. Бироқ, о'лчанган экссентриклик ҳақиқий эмас, балки албедо хусусиятлари билан о'лчовларнинг аралашуви ёки тизимли хатолар туфайли бо'лиши мумкин.
2005-йилдан 2018-йилгача Хаббл кузатувларига ко'ра, Дисномия орбитасининг Эриданинг гелиоцентрик орбитасига нисбатан мойиллиги тахминан 78° деб ҳисобланган. Нишаб 90° дан кам бо'лганлиги сабабли, Дисномия орбитаси Эрида орбитасига нисбатан олдинга силжийди. 2239-йилда Эрида ва Дисномия о'заро та'сир даврига киришади, бунда Дисномиянинг орбитал текислиги Қуёшнинг чеккасида жойлашган бо'либ, Эрида ва Дисномия навбатма-навбат бир-бирини тутиб туришига имкон беради.
Шаклланиш
Астрономлар энди Койпер белбог'ининг олтита энг ёрқин обектларида (КБО) табиий ё'лдошлар борлигини билишади. Белбог'нинг заиф а'золари орасида фақат тахминан 10% табиий ё'лдошларга эга эканлиги ма'лум. Бу о'тмишда йирик КБО лар о'ртасидаги то'қнашувлар тез-тез содир бо'лганлигини англатади. Шунга о'хшаш механизм Қуёш тизими тарихининг бошида Ерга улкан зарба берувчи томонидан урилганда Ойнинг пайдо бо'лишига олиб келган деб тахмин қилинади.
Ном

Табиий ё'лдошнинг кашфиётчиси Майк Браун ё'лдош учун Дисномия номини танлади. Бу ном Эриданинг қизи сифатида мифологик Дисномия ё'лдошларни бирламчи ном билан бог'лиқ бо'лган худолар шарафига номлашнинг о'рнатилган намунасига мос келади (шунинг учун Юпитернинг энг катта ё'лдошлари Юпитерни севувчилар шарафига номланган, Сатурн эса унинг бошқа Титанлари шарафига номланган). Шунингдек, "Дйсномиа", "қонунсизлик" нинг инглиз тилидаги таржимаси, телевизорда Хена: Жангчи малика филмида Хена ролини о'йнаган актриса Люси Лоулессни акс эттиради. Расмий исмларини олишдан олдин Эрида ва Дисномия "Хена" ва "Габриэлле" лақабларини олишган, аммо Браун бу уланиш тасодифий эканлигини та'кидлайди.
Бу исмнинг асосий сабаби унинг Брауннинг рафиқаси Диане исмига о'хшашлигидир. Плутон о'з номини қисман унинг кашфиётчиси Клайд Томбаугҳ ишлаган расадхона асосчиси Персивал Лоуэллнинг бош ҳарфларини ва "Сайёра Х" ни излашга илҳомлантирган шахснинг бош ҳарфларини ташкил этувчи биринчи иккита ҳарфига бог'лиқ. Харонни кашф этган Жеймс Кристи ҳам шунга о'хшаш нарсани қилди, хотини Чарленнинг лақаби бо'лган Чарга юнонча тугайдиган -он қо'шди. (Кристи "Харон" юнон мифологиясидаги шахс эканлигини билмас эди.) "Дисномия" ҳам Брауннинг хотини билан бир хил биринчи ҳарфга эга[8] ва Браун ой учун "Дй" (ˈдаɪ) тахаллусини ишлатади ва у хотинининг Ди тахаллуси билан бир хил талаффуз қилинади. Шу сабабли Браун тўлиқ исмни / д аɪ с ˈн оʊ м и ə / ни узун “й” товуши билан талаффуз қилади.
Манбалар
- ↑ Греэн, Д. W. Э. (13 Септембер 2006) „(134340) Плуто, (136199) Эрис, анд (136199) Эрис И (Дйсномиа)“. ИАУ Cирcулар.
- ↑ Лакдаwалла, Эмилй (25 Жануарй 2018) „Соме биг моонс ин тҳе Куипер белт“. Тҳе Планетарй Соcиэтй.
- ↑ „Лист Оф Тҳе Солар Сйстем'с 30 Биггест Моонс“. Спаcеопедиа.
- ↑ Жоҳнстон, W. Р. (30 Деcембер 2008) „(136199) Эрис анд Дйсномиа“. Жоҳнстон'с Арчиве. Қаралди: д.
- ↑ Греэн, Д. W. Э., (4 Оcтобер 2005) „С/2005 (2003 УБ313) 1“. ИАУ Cирcулар.
- ↑ Сиcардй, Б., эт ал. (2011) „А Плуто-лике радиус анд а ҳигҳ албедо фор тҳе дwарф планет Эрис фром ан оccултатион“. Натуре.
- ↑ Броwн, М. Э., Счаллер, Э. Л. (2007) „Суппортинг Онлине Материал фор Тҳе Масс оф Дwарф Планет Эрис“. (ПДФ). Сcиэнcе. Қаралди: ҳ.
- ↑ Тйтелл, Д., (14 Септембер 2006) „Алл Ҳаил Эрис анд Дйсномиа“. Скй & Телесcопе. 2006-йил 19-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 4-июн.
Ҳаволалар
- Эриданинг табиий ё'лдоши Дисномия
- Дйсномиа, тҳе моон оф Эрис[сайт ишламайди]
- Табиий ё'лдош Дисномия ҳақида[сайт ишламайди]
- Эрида ва унинг ё'лдоши Дисномия анимацияси Ёутубе
- Эрида ва унинг табиий ё'лдоши Дисномия Ёутубе