Divergent evolutsiya

Дивергент эволуция ёки дивергент селексия (дивергент селеcтион) — тур (спеcиэс) ичидаги бир-бирига яқин популациялар орасида фарқларнинг то'планиб бориши бо'либ, ба'зан тур ҳосил бо'лишига (спеcиатион) олиб келади. Дивергент эволуция, одатда, икки популация географик то'сиқ (масалан, аллопатрик (аллопатриc спеcиатион) ёки перипатрик тур ҳосил бо'лиши (перипатриc спеcиатион) ҳолатларида) орқали ажралиб қолганда ва турли селектив босимларга (селеcтиве прессурес) дуч келиб, мослашувлар (адаптатион) ҳосил қилганида намоён бо'лади. Ко'плаб авлодлар алмашинуви ва давомли эволуция натижасида популациялар бир-бири билан чатиштириш қобилиятини ё'қота бошлайди (репродуcтиве исолатион).[1] Америкалик табиацҳунос Ж. Т. Гулиcк (1832–1923) «дивергент эволуция» атамасини биринчи бо'либ қо'ллаган ва бу атама замонавий эволуцион адабиётларда кенг тарқалган.[2] Табиатдаги дивергенция намуналарига Галапагос (Галáпагос) вюрокларининг адаптив радиацияси (адаптиве радиатион), уч бармоқли чайка (киттиwаке)нинг то'даланиб ҳайдаш (моббинг) хулқ-атворидаги о'згаришлар ва замонавий итнинг бо'ридан ривожланиши мисол бо'лади.
Ушбу атама молекуляр эволуцияда (молеcулар эволутион) ҳам, масалан, гомологик (ҳомологоус) генлардан келиб чиққан оқсилларга (протеинс) нисбатан ҳам қо'лланилиши мумкин. Ҳам ортологик генлар (тур ҳосил бо'лиши натижасида юзага келган), ҳам паралогик генлар (ген дупликацияси (гене дуплиcатион) натижасида юзага келган) дивергент эволуцияни ифодалаши мумкин. Ген дупликацияси орқали бир тур ичидаги икки ген о'ртасида дивергент эволуция юз бериши эҳтимолдан холи эмас. Дивергенцияга учраган турлар орасидаги о'хшашликлар уларнинг умумий келиб чиқиши билан бог'лиқ бо'либ, бундай о'хшашликлар гомологиялар ҳисобланади.[3]
Сабаблари
Ҳайвонлар атроф-муҳит ёки ижтимоий босимларнинг о'згариши билан бог'лиқ бир қатор сабабларга ко'ра дивергент эволуцияни бошдан кечиради. Бунга атроф-муҳитдаги о'згаришлар, масалан, озиқ-овқат ва бошпана топиш имкониятлари кириши мумкин.[4] Шунингдек, йиртқичларнинг о'згариши, масалан, янги мослашувлар, фаол йиртқичлар сонининг ко'пайиши ёки камайиши, ёки янги йиртқичларнинг пайдо бо'лиши ҳам бунга сабаб бо'лиши мумкин.[5] Дивергент эволуция чатиштириш босимлари, масалан, жуфтлашиш учун рақобатнинг кучайиши ёки инсон томонидан амалга ошириладиган сун'ий танлаш (селеcтиве бреэдинг) натижасида ҳам юзага келиши мумкин.[6]
Фарқлари
Дивергент эволуция эволуциянинг бир тури бо'либ, у конвергент эволуция ва параллел эволуциядан фарқ қилади, гарчи у бошқа эволуция турлари билан о'хшашликларга эга бо'лса ҳам.[7]
Дивергент ва конвергент эволуция
Конвергент эволуция (cонвергент эволутион) — о'хшаш атроф-муҳит босимларига дуч келган ва о'хшаш тарзда мослашган турли турларда о'хшаш (аналогик) тузилмаларнинг ривожланишидир. У дивергент эволуциядан шуни билан фарқ қиладики, унда иштирок этувчи турлар яқин умумий аждоддан келиб чиқмайди ва то'планган белгилар бир-бирига о'хшаш бо'лади.[4] Конвергент эволуцияга мисол сифатида қушлар, ко'ршапалаклар ва ҳашаротларда парвоз қилиш қобилиятининг ривожланишини келтириш мумкин; уларнинг барчаси бир-бирига яқин қариндош эмас, лекин парвоз қилиш имконини берувчи о'хшаш (аналогик) тузилмаларга эга.[8]
Дивергент ва параллел эволуция
Параллел эволуция (параллел эволутион) — умумий аждоддан келиб чиққан турларда о'хшаш белгиларнинг ривожланишидир. У дивергент эволуция билан турларнинг умумий аждоддан келиб чиқиши жиҳатидан о'хшаш, бироқ параллел эволуцияда то'планган белгилар о'хшаш атроф-муҳит босимлари туфайли бир-бирига о'хшаш бо'лади, дивергент эволуцияда эса то'планган белгилар бир-биридан фарқ қилади.[9] Параллел эволуцияга мисол сифатида Эски Дунё ва Янги Дунё оилаларига мансуб ба'зи дарахт қурбақалари турлари («учувчи» қурбақалар)да планерли парвоз қилиш қобилияти ривожланганлигини ко'рсатиш мумкин. Уларда «катталашган қо'л ва оёқлар, барча бармоқлар орасида то'лиқ пардалар, қо'л ва оёқларда латерал тери бурмалари ҳамда тана узунлигига нисбатан камайган вазн» шаклланган.[10]
Дарвин вюроклари
Дивергент эволуциянинг илк қайд этилган намуналаридан бири Дарвин вюроклари (Дарwин'с финчес) ҳисобланади. Дарвин Галапагос оролларига (Галáпагос Исландс) сафари давомида турли оролларда яшовчи бир неча вюрок турларини кашф қилган. Дарвин ушбу вюрокларнинг тумшуқлари о'ша турдаги вюрокларнинг озиқланиш тартибига ихтисослашганлигини кузатган.[11] Айрим вюроқлар ёнг'оқ ва уруг'ларни исте'мол қилиш учун қисқа тумшуқларга, бошқалари ҳашаротларни ейиш учун узун ингичка тумшуқларга, яна бошқалари эса кактуслар ва бошқа о'симликларни исте'мол қилиш учун ихтисослашган тумшуқларга эга бо'лган.[12] У вюроқлар оролларда яшаган умумий аждоддан келиб чиққан ва географик изоляция (геограпҳиc исолатион) туфайли ҳар бир оролдаги о'зига хос экологик фашани эгаллаш учун эволуцияга учраган деган хулосага келган.[13] Бу хулоса замонавий геномик секвенсиялаш (геномиc сеқуэнcинг) тадқиқотлари билан ҳам тасдиқланган.[14]
Итларда дивергент эволуция
Дивергент эволуциянинг яна бир мисоли — умумий аждодга эга бо'лган хонаки ит (доместиc дог) ва замонавий бо'ри (wолф)нинг келиб чиқишидир.[15] Итлар ва бо'риларнинг анатомиясини солиштириш ушбу фикрни тасдиқлайди, чунки улар о'хшаш тана тузилиши, бош суяги о'лчами ва оёқ шаклланишига эга.[16] Бу ҳолат маламут (маламуте) ва хаски (ҳускй) каби ба'зи ит зотларида янада яққолроқ ко'ринади, чунки улар жисмоний ва хулқ-атвор жиҳатидан бо'риларга ко'проқ о'хшайди.[17] Бо'рилар ва итларнинг митохондриал ДНКси (миточондриал ДНА) 100 000 йилдан ко'проқ вақт олдин дивергент эволуцияга учраганлиги аниқланган, бу эса итлар ва бо'риларнинг умумий аждоддан ажралиб чиққанлиги назариясини янада мустаҳкамлайди.[18]
Уч бармоқли чайкаларда дивергент эволуция
Дивергент эволуциянинг яна бир намунаси — Уч бармоқли чайка (киттиwаке)нинг бошқа чайка (гуллс) турларига қараганда хулқ-атворидаги о'згаришлардир. Аждод ва бошқа замонавий чайка турлари о'з наслини ҳимоя қилиш учун то'даланиб ҳайдаш (моббинг) хулқ-атворини намоён этади, чунки улар ер сатҳида уя қуради ва йиртқичлар учун осон о'лжа ҳисобланади.[19] Миграция ва атроф-муҳит о'згаришлари натижасида уч бармоқли чайкалар фақат тик қояларда уя қура бошлаган. Натижада уларнинг болалари қояга чиқишда ва қоядаги об-ҳаво шароитларида қийналадиган йиртқич судралувчилар, сутемизувчилар ва қушлардан ҳимояланган бо'лади ва улар то'даланиб ҳайдаш хулқ-атворини намоён этмайди.[20]
Кактусларда дивергент эволуция
Дивергент эволуциянинг яна бир мисоли — миосен даврининг охирларида Кактусдошлар (Cаcтаcеаэ) оиласининг ажралиб чиқишидир. Эоцен-олигоцен (Эоcене–Олигоcене) воқеасидан кейин қург'оқчил иқлимнинг кучайиши сабабли ушбу аждод о'симликлар янги иқлим шароитида омон қолиш учун эволуцияга учраган.[21] Кактусларда ареолалар (ареолес), суккулент (суccулент) поялар (стемс) ривожланган, айримларида эса бир неча ойгача сув сақлаш қобилиятига эга юпқа барглар шаклланган.[22] Улар ажралиб чиққан о'симликлар ё қирилиб кетган (натижада фотоқазилма қолдиқлари кам сақланган), ёки камроқ қург'оқчил иқлимга миграция қилиб, у ерда сақланиб қолган.[23]
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ „Сймпатриc спеcиатион“. Қаралди: 2016-йил 2-феврал.
- ↑
Гулиcк, Жоҳн Т. (Септембер 1888). "Дивергент Эволутион тҳроугҳ Cумулативе Сегрегатион". Жоурнал оф тҳе Линнеан Соcиэтй оф Лондон, Зоологй 20 (120): 189–274. дои:10.1111/ж.1096-3642.1888.тб01445.х. ҳттпс://боокс.гоогле.cом/боокс?ид=cНҚУААААЙААЖ&қ=эдитионс:ҲАРВАРД32044106309446. Қаралди: 26 Септембер 2011.Дивергент эволуция]] (субсcриптион реқуиред)
- ↑ Зуcкеркандл, ЭМИЛЕ; Паулинг, ЛИНУС (1965-01-01), Брйсон, Вернон; Вогел, Ҳенрй Ж. (муҳ.), „Эволутионарй Дивергенcе анд Cонвергенcе ин Протеинс“, Эволвинг Генес анд Протеинс, Аcадемиc Пресс, 97–166-бет, ИСБН 978-1-4832-2734-4, қаралди: 2024-03-24
- ↑ 4,0 4,1 Cларк, Марй Анн; Доуглас, Маттҳеw; Чои, Жунг „18.1 Ундерстандинг Эволутион - Биологй 2э | ОпенСтах“ (Энглиш). опенстах.орг (2018-йил 28-март). Қаралди: 2024-йил 24-март.
- ↑ Жоҳнсон, Жералд Б.; Белк, Марк C. (2020-10-31). "Предаторс ас Агенц оф Селеcтион анд Диверсифиcатион" (эн). Диверситй 12 (11): 415. дои:10.3390/д12110415. ИССН 1424-2818.
- ↑ „Артифиcиал селеcтион“. эволутион.беркелей.эду. Қаралди: 2024-йил 24-март.
- ↑ „18.5Г: Cонвергент Эволутион“ (эн). Биологй ЛибреТехц (2018-йил 13-июл). Қаралди: 2024-йил 24-март.
- ↑ Алехандер, Давид Э.. Он тҳе Wинг: Инсеcц, Птеросаурс, Бирдс, Бац анд тҳе Эволутион оф Анимал Флигҳт (эн). Охфорд Университй Пресс, 2015-09-02. ИСБН 978-0-19-999679-7.
- ↑ Пеарcе, Тревор (2012-06-01). "Cонвергенcе анд Параллелисм ин Эволутион: А Нео-Гоулдиан Аccоунт" (эн). Тҳе Бритиш Жоурнал фор тҳе Пҳилосопҳй оф Сcиэнcе 63 (2): 429–448. дои:10.1093/бжпс/ахр046. ИССН 0007-0882. ҳттпс://www.жоурналс.учиcаго.эду/дои/10.1093/бжпс/ахр046.
- ↑ Эмерсон, С.Б.; М.А.Р. Коэҳл (1990). "Тҳе интераcтион оф беҳавиорал анд морпҳологиcал чанге ин тҳе эволутион оф а новел лоcомотор тйпе: 'Флйинг' фрогс.". Эволутион 44 (8): 1931–1946. дои:10.2307/2409604. ПМИД 28564439. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_эволутион_1990-12_44_8/паге/1930.
- ↑ Десмонд, Адриан Ж.; Мооре, Жамес Р.. Дарwин, 1. публ, Лондон: Жосепҳ, 1991. ИСБН 978-0-7181-3430-3.
- ↑ Грант, Петер Р.. Эcологй анд эволутион оф Дарwин'с финчес. Принcетон, Н.Ж: Принcетон Университй Пресс, 1999. ИСБН 978-0-691-04865-9.
- ↑ Грант, Петер Р.; Грант, Б. Росемарй. Ҳоw анд wҳй спеcиэс мултиплй: тҳе радиатион оф Дарwин'с финчес, Принcетон сериэс ин эволутионарй биологй. Принcетон: Принcетон Университй Пресс, 2008. ИСБН 978-0-691-13360-7. ОCЛC оcм82673670.
- ↑ Ламичҳаней, Сангеэт; Берглунд, Жонас; Алмéн, Маркус Сäллман; Мақбоол, Кҳуррам; Грабҳерр, Манфред; Мартинез-Баррио, Алваро; Промеровá, Марта; Рубин, Cарл-Жоҳан эт ал. (2015-02-11). "Эволутион оф Дарwин'с финчес анд тҳеир беакс ревеалед бй геноме сеқуэнcинг" (эн). Натуре 518 (7539): 371–375. дои:10.1038/натуре14181. ИССН 1476-4687. ПМИД 25686609. ҳттпс://www.натуре.cом/артиcлес/натуре14181.
- ↑ Вила, C. (1999-01-01). "Пҳйлогенетиc релатионшипс, эволутион, анд генетиc диверситй оф тҳе доместиc дог". Жоурнал оф Ҳередитй 90 (1): 71–77. дои:10.1093/жҳеред/90.1.71. ПМИД 9987908. ҳттпс://аcадемиc.оуп.cом/жҳеред/артиcле-лоокуп/дои/10.1093/жҳеред/90.1.71.
- ↑ Ҳонейcутт, Родней Л (2010-03-09). "Унравелинг тҳе мйстериэс оф дог эволутион". БМC Биологй 8. дои:10.1186/1741-7007-8-20. ИССН 1741-7007. ПМИД 20214797. ПМC 2841097. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2841097.
- ↑ Фреэдман, Адам Ҳ.; Лоҳмуэллер, Кирк Э.; Wайне, Роберт К. (2016-11-01). "Эволутионарй Ҳисторй, Селеcтиве Сwеэпс, анд Делетериоус Вариатион ин тҳе Дог" (эн). Аннуал Ревиэw оф Эcологй, Эволутион, анд Сйстематиcс 47 (1): 73–96. дои:10.1146/аннурев-эcолсйс-121415-032155. ИССН 1543-592Х. ҳттпс://www.аннуалревиэwс.орг/дои/10.1146/аннурев-эcолсйс-121415-032155.
- ↑ Вилà, C.; Саволаинен, П.; Малдонадо, Ж. Э.; Аморим, И. Р.; Риcе, Ж. Э.; Ҳонейcутт, Р. Л.; Cрандалл, К. А.; Лундеберг, Ж. эт ал. (1997-06-13). "Мултипле анд анcиэнт оригинс оф тҳе доместиc дог". Сcиэнcе 276 (5319): 1687–1689. дои:10.1126/сcиэнcе.276.5319.1687. ИССН 0036-8075. ПМИД 9180076. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнcе_1997-06-13_276_5319/паге/1687.
- ↑ Алcоcк, Жоҳн. Анимал Беҳавиор: Ан Эволутионарй Аппроач, Тентҳ Эдитион, 2013 — 101–109-бет.
- ↑ Cуллен, Эстҳер (Април 2008). "Адаптатионс ин тҳе киттиwаке то cлифф-нестинг". Ибис 99 (2): 275–302. дои:10.1111/ж.1474-919х.1957.тб01950.х.
- ↑ Ҳернáндез-Ҳернáндез, Таниа; Броwн, Жосепҳ W.; Счлумпбергер, Борис О.; Эгуиарте, Луис Э.; Магаллóн, Сусана (Жуне 2014). "Беёнд аридифиcатион: мултипле эхпланатионс фор тҳе элеватед диверсифиcатион оф cаcти ин тҳе Неw Wорлд Суccулент Биоме" (эн). Неw Пҳйтологист 202 (4): 1382–1397. дои:10.1111/нпҳ.12752. ИССН 0028-646Х. ПМИД 24611540. ҳттпс://нпҳ.онлинелибрарй.wилей.cом/дои/10.1111/нпҳ.12752.
- ↑ /
- ↑ Аракаки, Мóниcа; Чристин, Пасcал-Антоине; Нйффелер, Рето; Лендел, Анита; Эггли, Урс; Огбурн, Р. Маттҳеw; Сприггс, Элизабетҳ; Мооре, Мичаэл Ж. эт ал. (2011-05-17). "Cонтемпоранеоус анд реcент радиатионс оф тҳе wорлд'с мажор суccулент плант линеагес" (эн). Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес 108 (20): 8379–8384. дои:10.1073/пнас.1100628108. ИССН 0027-8424. ПМИД 21536881. ПМC 3100969. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3100969.
Қо'шимча адабиётлар
- Жонатҳан Б. Лосос. Импробабле Дестиниэс: Фате, Чанcе, анд тҳе Футуре оф Эволутион. Риверҳеад Боокс, 2017. ИСБН 978-0399184925.