Divriği

Дивриğи Сиваснинг туманларидан бири. Дивриғи географик жиҳатдан Шарқий Анадолу минтақасида жойлашган. Туман Фурот дарёсининг бир тармоғи бўлган Чалтı сой водийсининг чеккасида ташкил этилган. Денгиз сатҳидан 1225 м баландликда жойлашган. Туман 2781,56 км² майдонни эгаллайди. Шарқда Илич ва Кемалие, ғарбда Кангал, шимолда Имранли ва Зара, жанубда Аргуван, Арапгир ва Ҳекимҳон тоғлари билан ўралган.

Дивриғи тумани катта тоғли ҳудудни ўз ичига олади. Тоғлар орасидаги тик ва чуқур водийларда Фуротнинг кичик ирмоқлари оқиб ўтади. Бу ерларда бой темир конлари мавжуд.

Ўтмишда Месопотамияга темир экспорт қилибган. Бу минтақада Ўрта асрларда қурилган Дивриғи Улу масжиди ва касалхонаси тарихий диққатга сазовор жой ҳисобланади.

Тоғларнинг баланд, салқин ва чорвачиликка мос ўтлоқлар билан қопланганлиги, тупроқ унумдорлигига ҳам тасир қилади.

Асосий платолар: Яма, Сарıчичек, Гўлдаги, Эğрису, Демирли ва Думлуcа, аммо кўплаб қишлоқларнинг ўз платолари бор.

Туманнинг муҳим тоғлари: Ченгели тоғи (2650 м), Дели тоғи (2150 м), шимолда Эферди, Гўлдағ ва Акдағдир. Жанубда Яма, Демирли, Гейикли, жануби-шарқда Саричичек, шарқда Иғинбат; ғарбда Думлужа жойлашган.

Тарихи

Сивас вилоятининг катта туманларидан бири бўлган Дивриғи, Хет империяси давридан бери ўрнашиб қолган муҳим турар-жой марказидир.

Хет даври

Хеттлар давридан бери аҳоли пункти сифатида танилган Дивриғи номи қадимги юнон қўлёзмаларида Апбрике сифатида тилга олинган. Византия даврида Теприке деб аталиб, турклар томонидан Диврик деб аталган. Араб географлари эса биринчи манбаларга кўра шаҳар номини Абрик деб белгилаганлар.

Византия даври

Икки бошли бургут — Дивриğи Улу масжиди.

Дивриғи Византия ва Эрон ўртасидаги чегара постларидан бири бўлган. У император Ҳераклий томонидан Сосонийлардан қутқарилган. Дивриғи кўп ўтмай арабларнинг ҳужумларига дуч келди. Бу даврда Дивриғи ўз номи билан аталган дарё (бугунги Çалтı оқими) устидаги баланд тепаликдаги мустаҳкам қал’а сифатида стратегик аҳамиятга эга эди. Атрофдаги одамлар праваслав ва бутпарастликка эътиқод қилишган ва Авлиё Павлус томонидан ёйилган секта аъзолари эди. Шунинг учун у Пауликианлар деб номланган ушбу мазҳабнинг асосий марказларидан бири эди. Дивриғи яқинидаги катта ғор ва черков шаҳарнинг муқаддас жойларидан ҳисобланади. Ғорда яширинган шаҳидларнинг жасадлари Ашаб-и Кеҳф деб аталади. Базил И 870-йилда Дивриғи олдида Пауликияликларга қарши курашда муваффақиятга эришган бўлса-да, кейинги йили Пауликияликлар Анқарагача бутун Кападокияни эгаллаб олдилар.

Салжуқийлар даври

Маълумки, Манзикерт жангидан сўнг Дивриғи турклар ҳукмронлиги остига ўтган. Дивриğи Алп Арслон қўмондони Менгучек Ғозийга берилган. Бу ҳудудда Ўғуз қабилаларидан Қайи, Баят, Қораэвли ва Акевли қабилалари ўрнашиб қолган. Сулаймон Бей 1142-йилда Менгучек Ғозининг ўғли Ишоқ вафотидан кейин иккига бўлинган Менгучлу князлигининг Дивриғи бўлимига асос солди. Беклик Анадолу Салжуқийлар салтанати қўл остидаги урушларда ҳам қатнашган.

Бу даврда Сулаймон Шоҳ томонидан 1224-йилда қурилган қал’а, 1228-йилда ўғли Аҳмецҳоҳ томонидан қурилган Улу жомеъ масжиди ва Улу масжидига қўшни Аҳмецҳоҳнинг рафиқаси Туран Мелек томонидан қурилган касалхона катта аҳамиятга эга.

Бу даврда Анадолудаги Турк иттифоқи тарқатиб юборилган, Сивас эса Эратна князлигига, Дивриғи эса Мамлук султонлиги ҳукмронлиги остида қолган.

Усмонли даври

1398-йилда Зара ва Дивриғи ўртасида Караюлук Усмон мағлуб бўлиб, Сивас султони Қоди Бурҳонеддинни ўлдиргандан сўнг, минтақада ҳукмронлик қилган Йилдирим Беязит Дивриғи қалъасини Миср ҳокими Иброҳим Шуҳрийнинг ўғлидан олди. Лекин бу ерлар 1401-йилда Темурга берилди. Дивриғининҳ Турк Князлигига қўшилиши Явуз Султон Салим давридаги Мерcидабик ғалабасининг охирида содир бўлди.

Усмонлилар империяси томонидан Сивас Бейлербейига боғлиқ санжак сифатида ташкил этилган. Бу Ҳарпут, Арапкир ва Зара йўлидаги муҳим қаср эди. ХВИИ асрдан бошлаб Анадолуда хавфсизлик ёмонлашганидан кейин Тунжели тоғларида паноҳ топган қароқчилар босими остида бўлган. Ушбу 200 йиллик даврида шаҳар хавфсиз бошпаналардан бири эди.

Дарёлар ва кўллари

Туманнинг энг муҳим оқар суви Кангал туманидаги Коракўл тоғларидан оқиб чиқадиган Çалтı сувидир. Бу дарёга қурилган тўғон узоқ йиллар давомида (1950-1978) Дивриғининг электр энергиясига бўлган эҳтиёжини қондирди. Кейинги йилларда туманда электр энергияси истеъмоли ортиши билан фақат бозор электр энергиясини ишлаб чиқариш имкониятига эга бўлди. Бедреттин Небипашагил ва Абдалалан Ҳалил бу тўғонни йиллар давомида ишлаб, ишлаб чиқаришни давом эттирдилар.^{[манба керак]}. Кейинги йилларда ўзаро боғланган тизимнинг жорий этилиши билан ушбу электр ишлаб чиқарувчи тўғон Дивриғи муниципалитети томонидан ўчирилди. Бу сув Кемалие тумани ҳудудидаги Карасу билан қўшилиб, Фуротни ҳосил қилади.

Иқлими

Туманда қуруқлик иқлими хусусиятлари кўринади. Қиши қорли ва совуқ, ёзи иссиқ ва қуруқ. Туманнинг баъзи тоғларида эман, арча, қарағай ўсадиган сийрак ўрмон майдонлари мавжуд.

Тарихий жойлар

Дивриғи Доруссифа дарвозаси

• Дивриғи қал’аси
• Дивриğи Улу масжиди ва касалхонаси (ЙУНЕСКОнинг Жаҳон мероси рўйхатига киритилган)
• Кесдоган қал’аси
• Ҳусайн Ғози қабри
• Дивриғи саройлари (Аянага саройи, Абдулла пошо саройи ва бошқалар.)
• Дивриғи тош уйлари
• Дивриғи бўйлаб сон-саноқсиз харобалар ва ғорлар тарқалди
• Авшаржик қишлоғидаги қадимий харобалар ва улкан қабр
• Чиғдемли (Тугут) қишлоғидаги сарой ва уйлар