Дизартрия
Дизартрия-(диз-бузилиш ва юн. артҳроо – бурро-бурро гапираман) – товуш чиқаришда иштирок этадиган мускуллар фаолиятининг бузилиши натижасида ноаниқ, ғулдираб гапириш. Дизартрия узунчоқ миядаги ИХ, Х ва ХИИ жуфт нервлар ядросининг зарарланганлигидан далолат беради. Мия қон томири касалликлари, энсефалитнинг баъзи хили, мия пояси, кўпинча узунчоқ мия, мия пўстлоғи ости тугунлари ва миячанинг зарарланиши сабаб бўлади. Давоси: Дизартрияни келтириб чиқарган асосий касаллик бартараф қилинади.
Дисартриа-(қадимги юнонча: дйс- дан – қийинчилик, тартибсизлик + ἀртҳрōʼn маъносини билдирувчи префик – „Мен артикуляция қиламан, боғлайман“) – талаффузнинг бузилиши нутқ аппаратининг иннервациясининг етарли эмаслигидан келиб чиққан нутқнинг жиҳати. Дизартрия билан, афазиядан фарқли ўлароқ, нутқ органларининг (юмшоқ танглай, тил, лаблар) ҳаракатчанлиги чекланган, бу эса артикуляцияни қийинлаштиради. Катталардаги дизартрия нутқ тизимининг бузилиши билан бирга келмайди: қулоқ, ўқиш ва ёзиш орқали нутқни идрок этишнинг бузилиши. Болаликда дизартрия кўпинча сўзларни талаффуз қилишнинг бузилишига ва натижада ўқиш ва ёзишнинг бузилишига, баъзан эса умумий нутқнинг ривожланмаганлигига олиб келади. Дизартрияни аниқлаш неврологик текширувни талаб қилади, унинг натижаларига кўра даволаш ва нутқ терапиясини тузатиш буюрилади.
Сабаблари
Дизартрия касаллик эмас, гарчи баъзи беморларда бу асаб тизимининг шикастланишининг энг сезиларли кўриниши бўлиши мумкин. Нерв тизимининг травма ва ўсмталари, мия қон томирлари касалликлари, нейроинфекция, демиелинация қилувчи касалликларда кузатилади. Болаларда дизартрия кўпинча перинатал омиллар таъсиридан келиб чиққан дисонтогенезнинг бошқа кўринишлари билан бирлаштирилади ва мия фалаждаги бузилишлар таркибига киради.
Кўринишлар
Овоз талаффузининг сезиларли даражада бузилиши осонгина тан олинади, чунки нутқ лойқа, зерикарли, кўпинча бурун ранги билан („Оғзида бўтқа бордек гапиради“). Махсус нутқ терапияси текшируви пайтида енгил артикуляция бузилишлари аниқланади.
Таснифи
Дизартриянинг шакли нерв системаси лезёнининг жойлашишига боғлиқ. Дизартриянинг турли таснифлари таклиф қилинган, аммо дунёда асосий ва энг кенг тарқалгани клиник-неврологик тасниф бўлиб, у 6 та шаклни (ва битта аралаш) аниқлашни ўз ичига олади:
Бўш – периферик парез ёки глоссофарингеал нерв, вагус нерв ва гипоглоссал нервлар ёки уларнинг ядролари, шунингдек нерв-мушак узатилишининг бузилиши. Кўпинча ютиш бузилиши билан бирлаштирилади. Булбар синдроми таркибий қисмларидан бири; Спастик – глоссофарингеал, вагус ва гипоглоссал нервлар томонидан иннервация қилинган мушакларнинг икки томонлама марказий парезлари ёки фалажлари, олдинги марказий гируслар ёки кортиконуклеар йўлларнинг икки томонлама шикастланиши натижасида юзага келади. Бу псевдобулбар синдроми таркибий қисмларидан бири. Бир томонлама юқори ҳаракатлантирувчи нейрон, асосан глоссофарингеал, вагус ва гипоглоссал нервлар томонидан иннервация қилинган мушакларнинг бир томонлама марказий парези ёки фалажидан келиб чиқади олдинги марказий гирус ёки кортикал-ядро йўлларининг бир томонлама зарарланиши туфайли; Атактик-серебеллум ёки унинг йўлларининг шикастланиши натижасида юзага келган; бузилган модуляция ва ўзгарувчан овоз билан кенгайтирилган, сканерланган нутқ билан тавсифланади Гиперкинетик-субкортикал тугунлар ва уларнинг нерв бирикмалари шикастланганда юзага келадиган экстрапирамидал дизартрия тури; Бу гиперкинез вариантларидан бири бўлиб, кўпинча бошқа локализация гиперкинезлари билан бирлаштирилади. Нутқ хиралашган, бурун туслари, просодия, интонация ва нутқнинг мелодик тузилиши билан хиралашган, унинг темпи кескин бузилган;Гипокинетик экстрапирамидал дизартриянинг бир тури бўлиб, пўстлоқ ости тугунлари ва уларнинг нерв бирикмалари шикастланганда юзага келади. Кўпинча паркинсонизм билан кузатилади, у секин, ифодасиз нутқ, бузилган овоз модуляцияси билан тавсифланади Аралаш: Кўпинча асаб тизимининг шикастланиши, диффуз ва мултифокал шикастланишлар билан кузатилади; дизартриянинг турли механизмларининг комбинацияси.
Ташхис
Дизартрия ташхиси (ИCД-10: Р47.1) невролог томонидан белгиланади. Бунда логопед ҳисоботи ҳисобга олинади. ўз навбатида логопед нафақат товуш талаффузининг бузилишининг хусусиятлари ва хусусиятларини, балки нутқнинг бошқа барча томонларини ҳам текширади.
Даволаш ва тузатиш
Дизартрия касаллик эмаслиги ва асаб тизимининг кўплаб бузилишларида кузатилиши мумкинлиги сабабли, даволаш тадбирларининг мазмуни ва тартиби клиник кўриниш ўрнатилгандан кейин шифокор томонидан белгиланади. Беморнинг ёши ва ҳолатини ҳисобга олган ҳолда ташхис қўйиш. Кўп ҳолларда мураккаб (терапевтик ва нутқ терапияси) аралашуви талаб этилади. Болаларнинг логопедия амалиётида нутқнинг барча жабҳаларнинг умумий ривожланишига муҳим рол берилади: луғат, грамматик тузилиш, фонемик эшитиш чунки дизартрия билан оғриган болалар мактаб йилларида ёзма нутқни ўзлаштиришда қийинчиликларга дуч келишади. . Баъзи ҳолларда бундай болаларни мактабгача ёшдаги болалар боғчасида нутқ терапияси гуруҳларида ўқитиш мақсадга мувофиқдир.
Прогноз
Прогноз асосий касалликка боғлиқ логопед ишининг мақсади бошқаларга тушунарли бўлган нутққа эришишдир.
Манбалар
- Беккер К.-П., Совак М. Нутқ терапияси: Транс. у билан. – М.: Тиббиёт, 1981. – 288 б.*
*Логопеднинг консептуал ва терминологик луғати Нашриёт ВЛАДОС гуманитар нашриёт маркази Саҳифалар сони 400 ИСБН 5-691-00044-6
*Дизартрия Нашриёт Педагогика Саҳифалар сони 448 Дизартрия Нашриёт Совет Энсиклопедияси - ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил

Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин.
Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак.Ҳаволалар