Ziyosfera

Doʻstmuhammadxon Baluj

Дўстмуҳаммадхон Балуж (шунингдек, Дустмуҳаммадхон Балуч; форсча: دوست محمد خان بلوچ‎‎, балуж тилида: امیر سردار دوست محمد خان بارانزی بلوچ) (вафоти: 1930-йил 16-январ) 1921-йилдан 1928-йилгача Эрон (Ғарбий) Балужистонида ҳукмронлик қилган ҳукмдор.

Дўстмуҳаммадхон Балуж

Сардор Мир Дўстмуҳаммадхон Баранзай (чап томонда биринчи бўлиб ўтирибди) ўз ёрдамчилари ва соқчилари билан. Тахминан 1928-йил атрофлари.
Таваллуди
Балужистон, Қожарлар давлати
Вафоти 1930-йил 16-январ[1]
Теҳрон, Паҳлавийлар Эрони

Биографияси

Дўстмуҳаммадхон аввалги балуж Баракзай (ёки Баранзай) ҳукмдори Мир Баҳромхоннинг жияни эди[2]. 1921-йилда тоғасининг ўрнига ҳокимиятни эгаллаб, Бампурнинг ҳокими сифатида Қожарлар давлати томонидан тан олинган[2][3]. Балуж Баракзайлар Фаҳраж–Бампур ҳамда Саравон устидан назорат ўрнатгани, шунингдек, Макроннинг йирик шаҳар ва қишлоқлари ҳукмдорлари билан қулай никоҳ иттифоқларини йўлга қўйгани сабабли Эрон (Ғарбий) Балужистонидаги энг қудратли ҳокимиятга айланган эди[2]. Дўстмуҳаммад ўзидан олдинги Мир Баҳромхон барпо этган сиёсий ҳокимиятни мустаҳкамлашда сезиларли ютуқларга эришди. Бу, асосан, янада манфаатли никоҳ иттифоқларини тузиш орқали амалга оширилди[2].

1924-йил март ойида Эрон Балужистонининг Сарҳадд тумани қабилалари устидан назорат расман Эрон ҳукуматига топширилди[2]. Ушбу ҳудуд қабилалари 1915—1916-йилларда британ оккупацион кучлари, жумладан, полковник Региналд Дер бошчилигидаги қўшинлар Эроннинг ушбу ҳудудига кирганидан бошлаб Британия ҳукуматидан субсидиялар олиб келган эди[2]. Кейинчалик Эрон ҳукумати Сарҳадд тумани қабилаларига тўловларни давом эттириш чораларини кўрди[2]. Бироқ ҳукумат бу мажбуриятларни тўлиқ бажармагани сабабли, 1925 ва 1926-йиллар ёзида Сарҳаддда тартибсизликлар юзага келди. Бунга айрим эронлик ҳарбий амалдорларнинг кескин чоралар қўллаши ҳамда субсидиялардан маҳрум бўлган қабилалар ўртасидаги умумий норозилик сабаб бўлди[2]. Шунга қарамай, жиддий ҳарбий тўқнашувлар содир бўлмади ва Эрон ҳукумати қабилаларга қўшимча кафолатлар бергач, тартибсизликлар барҳам топди[2].

1928-йилда янги ташкил этилган Эрон Паҳлавий ҳукумати Ризошоҳ Паҳлавий бошчилигида яна Балужистонга эътибор қаратиш имконига эга бўлди[2]. Бироқ Дўстмуҳаммадхон бўйсунишдан бош тортиб, сўнгги йилларда Сарҳадд туманидан жанубдаги бутун Балужистон вилояти бўйлаб шакллантирган иттифоқлар тармоғига таянди[2]. Бироқ хон ишонч билдирган айнан шу иттифоқлар Эрон ҳукумати генерали Омонуллоҳ Жаҳонбаний ҳудудга кириши билан пароканда бўлди[2]. Балужларнинг Риги, Гамшад-зай, Ёрмоҳаммадзай ва Исмоилзай қабилалари Дўстмуҳаммахонга қарши Ризошоҳ билан иттифоқ туздилар[4]. Натижада, Дўстмуҳаммадхон нисбатан кичик куч ва „аҳамиятли“ иттифоқчиларнинг оз қисми билан ёлғиз қолди[2]. Эрон армияси уни осонлик билан мағлуб этди[2]. Антрополог Бриан Споонернинг таъкидлашича, „яна бир бор балуж сиёсий бирлиги ниҳоятда мўрт эканлиги исботланди“[2]. Дўстмуҳаммадхон охир-оқибат Эрон ҳукумати кучларига таслим бўлди ва Теҳронда яшаш шарти билан афв этилди[2]. Бироқ Теҳронга кўчиб ўтганидан бир йил ўтиб, ов сафарида қочишга муваффақ бўлди[2]. Тез орада яна қўлга олинди ва қочиш вақтида соқчисини ўлдиргани сабабли қотиллик айблови билан осиб ўлдирилди[2].

Балуж Баракзайларининг қолган қисми Британия ҳудудига кўчиб ўтди. Британияликлар уларга Британия ҳудудида қолиш шарти билан нафақа тўлаб турдилар[2]. Эронликлар эса Эрон Балужистонини маҳаллий ҳукмдорлар орқали бошқаришда давом этдилар[2]. Жонмуҳаммад Буледий Қасри Қанднинг сардори этиб тайинланди, Меҳрабхон Бозоргзаде эса Жалеқнинг сардори бўлди[2]. Эрон ҳукумати, шунингдек, Бозоргзадега Дўстмуҳаммадхон тортиб олган мулкини қайтариб берди[2]. Моҳаммадшоҳ Мир-Морадзай Сибнинг сардори этиб тайинланди. Ниҳоят, Шаҳбозхон Бозоргзаде эса Дезакнинг сардор лавозимини эгаллади[2].

Аҳамияти

Дўстмуҳаммадхон ўз қабилавий фуқаролари ва кичик балуж қабилаларига нисбатан тажовузкор сиёсат юритган[5]. Натижада, бир гуруҳ қабила етакчилари ўша даврдаги Эрон шоҳи Аҳмадшоҳ Қожар (ҳ. 1909–1925) ҳузурига элчилар юбориб, Дўстмуҳаммадхонга қарши чоралар кўриш учун Балужистонга ҳукумат қўшинларини юборишни сўрадилар[5]. Балужистондаги оддий аҳоли ва рақобатчи қабилалар ўртасидаги бундай норозилик ва эътирозлар, шунингдек, Курдистон ҳамда Хузистон вилоятларидаги ўхшаш ҳолатлар, Эрон ҳудудидаги қудратли қабилавий гуруҳларни қуролсизлантиришга қаратилган Ризошоҳ сиёсатини маҳаллий аҳоли маъқуллашига олиб келди[5].

Мероси

Сиёсацҳунос Ҳамид Аҳмадий қуйидагича изоҳлайди[5]:

Эроннинг турли ҳудудларида Ризошоҳнинг қабила етакчилари билан қуролли тўқнашувини Эрон давлати расман этник зиддият ва этник босим намунаси дея талқин қилган бўлса-да, аслида бу кўпроқ замонавий давлат билан замонавийлашувдан олдинги даврга хос анъанавий ижтимоий-сиёсий тузилма ўртасидаги можаро эди ва этниклик ҳамда этник зиддият масаласи билан боғлиқлиги камроқ эди. Айрим марксист сиёсий фаоллар ҳамда Эроннинг турли гуруҳларига мансуб этно-миллатчи зиёлилар бу тўқнашувни Ризошоҳнинг этносентрик сиёсати натижаси сифатида талқин қилган бўлсалар-да, бу даъвони исботловчи ишончли ҳужжатлар тақдим этилмаган. Сўнгги ҳужжатли тадқиқотлар ишончли тарзда шуни кўрсатадики, Ризошоҳнинг балуж Дўстмуҳаммахон, курд Симко ва араб Шайх Хазал билан тўқнашувлари аслида давлат билан қабила ўртасидаги қарама-қаршиликнинг намоён бўлиши эди, холос.

Дўстмуҳаммадхон балуж миллатчилиги доирасида шаҳид сифатида қаралади[3].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Жан 16: Шаҳеэд Мир Дост Муҳаммад“ (2011-йил 16-январ). 2011-йил 26-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 26-феврал.
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 2,21 2,22 Споонер, Бриан (1988). ["БАЛУCҲИСТАН и. Геограпҳй, Ҳисторй анд Этҳнограпҳй (cонт.)". ин Яршатер, Эҳсан. Энcйcлопæдиа Ираниcа, Волуме ИИИ/6: Баḵтīāрī трибе ИИ–Банāн. Лондон анд Неw Ёрк: Роутледге & Кеган Паул. 598-632 б. ИСБН 978-0-71009-118-5. . 
  3. ↑ 3,0 3,1 Балланд, Д. (1988). ["БĀРАКЗĪ". ин Яршатер, Эҳсан. Энcйcлопæдиа Ираниcа, Волуме ИИИ/7: Банāн–Бардесанес. Лондон анд Неw Ёрк: Роутледге & Кеган Паул. 742-745 б. ИСБН 978-0-71009-119-2. . 
  4. ↑ Аҳмади, Ҳамид (2013). "Политиcал Элитес анд тҳе Қуэстион оф Этҳниcитй анд Демоcраcй ин Иран: А Cритиcал Виэw". Иран анд тҳе Cауcасус 17 (1): 84. дои:10.1163/1573384Х-20130106. 
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Аҳмади, Ҳамид (2013). "Политиcал Элитес анд тҳе Қуэстион оф Этҳниcитй анд Демоcраcй ин Иран: А Cритиcал Виэw". Иран анд тҳе Cауcасус 17 (1): 84–85. дои:10.1163/1573384Х-20130106.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Do%CA%BBstmuhammadxon_Baluj" dan olindi