Ziyosfera

Domenico Ottomano

Домениcо Оттоманонинг 1668-йилда Балтҳасар Монcорнет томонидан ишланган гравюрадаги тасвири

Домениcо ди Сан Томмасо (1642-йил 2-январда туғилган — 1676-йил 25-октябрда вафот этган) туғилган пайтидаги исми Усмон, шунингдек, Домениcо Оттомано ёки Падре Оттомано номлари билан ҳам танилган Доминиканлар орденига мансуб Усмоний роҳиб бўлиб, султон Иброҳим И нинг тўнғич ўғли экани даъво қилинган. Усмонийлар империяси ҳарамидаги Зафире хотуннинг ўғли бўлган. Унинг аслида ҳам султон Иброҳимнинг фарзанди эканлиги ноаниқлигича қолмоқда. Болалик йилларида у ва онаси асир олинган ва Госпиталерлар Малтасига олиб кетилган. Ўша ерда тарбияланиб, насронийликни қабул қилган ва Доминиканлар сафига қўшилган. Вояга етгач, Папа вилояти ва Франсияда яшаган ҳамда Италиядаги бошқа шаҳарларга саёҳат қилган. У ерда унинг камтарона монастир ҳаётини танлаш истаги бўлгани кўриниб турган бўлса-да, сиёсий ва диний етакчилар томонидан шаҳзода сифатида қабул қилинган.

Унинг госпиталерлар томонидан асир олиниши оқибатида бошланган Крит урушининг сўнгги босқичларида Домениcо Оттомано Венеция ва Римда тузилган улкан сиёсий режанинг марказида бўлган. Бу режадаКандия қамали натижасини ўзгартириш ва кенг кўламли қўзғолон кўтариш орқали Усмонийлар империясини насроний империяси билан алиштириш мақсадида Оттоманодан тахтга даъвогар (сохта султон) сифатида фойдаланиш кўзда тутилган. 1668–1669-йилларда Оттомано ушбу режани амалга оширишга уриниш учун Кандия ва Зантега борган, бироқ сезиларли даражада қўллаб-қувватловга эришмагач, режа барбод бўлган. Умрининг қолган қисмини Рим ва Малтада ўтказган ва 34 ёшида вафот этган.

Шахсияти, насаби ва илк ҳаёти

Усмоннинг 1707-йилдаги „Тҳеатрум Эуропаэум“ нашрида чоп этилган гравюрадаги тасвири[1]

Усмон 1642-йил 2-январда Константинополда туғилган. Унинг онаси Усмонийлар империяси ҳарамидадан Зафире хотун бўлган[2][3]. Айрим манбаларда унинг тўлиқ исми Усмон Иброҳим бўлгани қайд этилган[4]. Онасининг келиб чиқиши эҳтимол грузин ёки руслардан бўлиб, сарой бош оғаси Сунбул ўға томонидан қул сифатида сотиб олингач, Усмонийлар султони Иброҳим И га тақдим этилган[3][5]. Бошқа манбаларда эса Зафире хотуннинг асли италиялик бўлгани, унинг асл исми Гиаcома Беccарини экани ва 1620-йилда Манфредониянинг талон-торож қилиниши пайтида ўғирлаб кетилиб, қул қилингани айтилади. Бироқ ушбу талқин ишончсиз деб ҳисобланилади[6]. Усмоннинг ёшлик йиллари ҳақидаги тафсилотлар манбаларда турлича ёритилган[3]. Зафире хотун султон Иброҳимнинг севимли жорияси бўлгани, Усмон эса султоннинг тўнғич ўғли экани даъво қилинган бўлса-да, ҳақиқатан ҳам шундай бўлган-бўлмаганлиги баҳсли ва ҳанузгача ноаниқлигича қолмоқда[7].

Франçоис де Чассеполнинг „Л’ҳистоире дес грандс висиэрс“ асарида унинг онасининг исми Бассéэ деб қайд этилган, шунингдек, унинг отаси султон Иброҳим дейилган. Бироқ Жоҳн Эвелйннинг „Тҳе Ҳисторй оф тҳе Тҳреэ Лате, Фамоус Импосторс, виз. Падре Оттомано, Маҳомед Беи анд Сабатаи Севи“ (1669) асари ушбу маълумотни рад этади[3]. Айрим манбаларда Зафире хотун сарой оғаси томонидан сотиб олинмасидан олдин Усмонга ҳомиладор бўлгани, Иброҳим эса Зафире хотун бўлажак султон Меҳмед ИВ нинг сут онаси бўлган вақтда унга меҳр қўйгани сабабли унинг ўғли ёш Усмонга ҳам боғланиб қолган[8]. Султон Иброҳим Меҳмедга жароҳат етказган ҳодисадан сўнг, 1644-йилда Сунбул оға Маккага ҳаж қилиш важи билан Зафире ва Усмонни олиб ҳарамни тарк этган[3]. Баъзи манбаларда Зафирениннг эри сифатида тасвирланадиган[8] бу сарой оғаси ҳаж амалидан сўнг нафақага чиқиб, Мисрга жўнамоқчи бўлган[9]. Айрим манбаларда улар Маккада Усмонни суннат қилдирмоқчи бўлгани ҳам айтилади[10].

Госпиталерлар томонидан асир олиниши ва Малтадаги болалиги

„Тҳеатрум Эуропаэум“ нашридан олинган гравюра: 1644-йил 28-сентябр воқеаси, Усмон Госпиталер рицарлари томонидан асир олинган денгиз жанги

1644-йил 28-сентябрда Усмон, онаси, Сунбул оға ҳамда уларнинг ҳамроҳлар ва қуллардан иборат карвони ҳаж йўлида Искандарияга кетаётган пайтда уларнинг йирик елканли кемаси Родос яқинида Госпиталер рицарларининг галера эскадрони билан бир неча соат давом этган шиддатли денгиз жангига киришди[2]. Бу жангда Сунбул оға ҳалок бўлганлар орасида эди[3]. Госпиталерлар кемани қўлга киритди, Усмон ва Зафире эса асир олинган 380 кишидан бири эди. Улар Венецияга қарашли Кандия қироллигида бироз тўхтаб, сўнг Госпиталерлар Малтасига олиб кетилди. Дастлаб госпиталерлар Зафире ва Усмоннинг ким эканлигини билишмаган[2], бироқ орадан бироз вақт ўтгач, улар султоннинг севимли жорияси ва тўнғич ўғли экани ҳақидаги хабарлар тарқалган[7]. Айрим манбаларда Зафире рол ўйнаб, ўғлининг султондан туғилганини даъво қилган бўлиши мумкинлиги айтилади[8]. Яна бошқа манбаларда эса бу даъво биринчи бўлиб кемада асирга олинган кишилар томонидан айтилгани, Усмоннинг онаси кема қўлга олинган пайтда вафот этгани ва бошқа бир қул унинг кийимларини кийиб, ўзини Зафире хотун сифатида кўрсатгани баён қилинади[5].

Малтада Буюк магистр Гиованни Паоло Ласcарис уларни озод қилишни буюрди ва улар турк тилини биладиган бой савдогар Игназио Риберанинг уйига жойлаштирилди[2].[а] Кеманинг қўлга олиниши билан боғлиқ таранглик 1645-йилда Усмонийлар ва венецияликлар ўртасида ўнлаб йиллар давом этган Крит урушининг бошланишига олиб келди. Уруш Критни қўлга олиш учун олиб борилган бўлса-да, дастлабки босқичларда Усмонийларнинг Малтага ҳужум қилиши мумкинлиги ҳақидаги хавотирлар бор эди ва хавфсизлик сабабли Усмон ҳамда Зафире Валлеттадаги Буюк магистр саройи минорасига кўчирилди. Хавотирлар пасайгач, улар яна Риберанинг уйига қайтарилди. У ерда уларга ўзларининг кемадаги ҳамроҳлари хизмат кўрсатди, уларга қўлга олинган галеондан қайтариб олинган нафис либослар ва деворий гиламлар берилди. Шунингдек, она-бола бир рота аскари ва икки нафар Госпиталер рицари томонидан қўриқланди. Зафирениннг соғлиги ёмонлашиб, Малтага келганидан кўп ўтмай вафот этди. Усмонийлар Усмонни бадал эвазига қайтариб олишга уринганлари, бироқ бу уриниш рад этилгани ҳам айтилади[2]. Айрим манбаларда госпиталерлар Усмон учун бадал сифатида асоссиз равишда Родос оролини (улар ушбу оролни 1522-йилгача бошқарган) талаб қилгани келтирилади[5].

Бир сафар Усмон Ласcарис билан овқатланишга таклиф қилинганда бола таом олтин лаганларда тортилмагунча овқат емайман деб туриб олган ва Буюк магистр унинг истагини бажо келтирган[2]. Айтишларича, Ласcарис унинг тарбияси ва таълимига шахсан қизиқиш билдирган[12]. У ва Зафире хотунга ҳамроҳ бўлган аёллар бадал эвазига озод қилингач, 1654-йил 17-ноябрда Усмон Валлеттадаги Доминиканлар ордени монастирига юборилган ва унга таълим бериш учун икки роҳиб бириктирилган[2]. Госпиталер рицари Раимондо д’Алвито ҳам унга мураббий этиб тайинланган[7].

Динини ўзгартириши ва роҳиб сифатидаги ҳаёти

Домениcо Оттомано „Cонверсион оф тҳе Султанъс сон“ картинасида тасвирланган, Доминикан монастири, Люблин (муаллифи номаълум)

Усмонийлар саройида Усмон мусулмон сифатида тарбияланган эди. Малтага олиб келинганидан кейин у аввалига ўз эътиқодидан воз кечмади, бироқ 1656-йил бошларига келиб насронийликни қабул қилишга қарор қилди. У 1656-йил 23-февралда Усмон чўқинтирилди, насроний сифатида Домениcо ди Сан Томмасо исмини қабул қилди ва 1658-йил 4-августда конфирмация, яъни насронийлик динини қабул қилганини тасдиқловчи маросим ўтказилди. У доминиканларга қўшилишга қарор қилди ва синов муддатини ўтаганидан сўнг 1658-йил 30-октябрда Рабатдаги Оур Ладй оф тҳе Гротто черковида орденнинг махсус либосини кийди[2]. Усмон 1659-йил 21-октябрда расмий қасамёд қилди[12].

1660-йил март ойида у Малтани тарк этиб, Неапол шаҳрига, сўнг Римга таълимини давом эттириш учун йўл олди. Уни Папа Александр ВИИ қабул қилди ва у Минерва коллежида ўқишни давом эттирди. Унинг борлиги халқ орасида катта қизиқиш уйғотди ва у Падре Оттомано (Усмон ота) номи билан танила бошлади[2]. Манбаларда унинг уятчан, камтар ва содда бўлгани айтилади[10]. Кўринишидан, у бирор-бир қироллик ворислиги ҳуқуқини даъво қилишдан кўра узлатга чекинган монастир ҳаётини афзал кўрган[7]. Оттомано жамоат олдида камдан-кам кўриниш берган[2], бироқ Италия бўйлаб саёҳат қилиб, Флоренсия, Феррара, Болоня, Модена, Парма, Милан, Турин шаҳарларига борган[10]. Бу жараёнда у кўплаб нуфузли диний ва сиёсий етакчилар билан учрашган ва Европанинг католик ҳудудларида унинг султон Иброҳимнинг ўғли эканлигига ишонилган[7]. 1664-йил август ойида Турин шаҳрида Оттомано госпиталерлар томонидан асир олиниб, исломдан насронийликка ўтган марокашлик шаҳзода Балдассаре Диэго Лоёла билан учрашган ва у билан дўстлашган[7].

1665-йил 27-январда Оттомано Парижга борган ва уни қирол Людовик ХИВ қабул қилган. У бир неча йил шаҳарда қолиб, Башорат монастирида яшаган[10]. Тахминан шу вақтларда, Александрия православ черковининг викари Маурицио Палеолого ва Валахия шаҳзодаси Рáкоcзининг ўғли Грегори Басил Оттоманога хат ёзиб, уни сиёсий фаолликка ундашга уринган[7]. Айрим манбаларга кўра, франсуз монархи ҳам Усмонийларнинг бош вазири Кўпрüлüзода Фозил Аҳмад пошо билан ёзишиб, уни Усмонийлар тахтига ўтқазишга уринган, бироқ бу иш амалга ошмаган[3].

Кандия ва Зантедаги даъвогар

Оттоманонинг асир олиниши натижасида бошланган Крит уруши йигирма йил ўца ҳамки кануз давом этаётган эди. Вазият шиддатли тус олди ва бош вазирнинг шахсан ўзи Кандия шаҳрини қамал қилиш учун қўшин бошлаб келиши можарони янада кучайтирди. 1666–1667-йилларда франсуз, папа ва венеция ҳукуматлари ҳамда Доминиканлар ордени вакиллари Оттоманодан сиёсий восита сифатида қандай фойдаланиш масаласини ўзаро музокара қилдилар. Бироқ Оттомано бу режаларининг дастлабки босқичларида фаол иштирок этмаган. Венецияликлар уни Кандияга ёрдам экспедициясига юбормоқчи бўлди ва 1667-йил 27-июлда Оттомано ва унинг ёрдамчиси Игноззи ди Терраcуса Венеция элчиси Марcантонио Гиустинианнинг даъвати билан Париждан Венецияга жўнаб кетди[7][10]. Венецияга келгач, уни дожа Домениcо ИИ Контарини қабул қилди[7].

1668-йил январ ойида Оттомано Римга бориб, у ерда янги сайланган Папа Клемент ИХ ва бир неча кардиналлар билан учрашди. Учрашувда унинг Папалик ҳарбий кемасида Кандияга (Критга) бориши ҳақида қарор қабул қилинди. Ушбу режа бўйича Оттоманонинг қамалдаги Кандияда пайдо бўлиши жанг тақдирини ўзгартириши, юнонлар ва турклар орасида кенг кўламли қўзғолон кўтариши, Усмонийлар империясини беқарорлаштириши ва унинг ўрнида Ўрта ер денгизининг шарқий қисмида христиан империясини барпо этиши керак эди. Бу улкан, аммо бироз содда режа Франсия ва Европадаги протестант давлатларининг манфаатларига зид эди. Оттоманони султон Иброҳимнинг ўғли эмас, балки сохта даъвагар эканлиги ҳақидаги даъволар (биринчи бўлиб Лондонда нашр этилган Жоҳн Эвелйннинг китобида пайдо бўлган) айнан ушбу сиёсий режани обрўсизлантиришга қаратилган эди[7]. Кейин у Римдан Cивитавеcчиага жўнаб, у ерда 1668-йил 19-майда Неаполга йўл олган С. Пиэтро номли Папалик кемасига чиқди. Папа эскадрони 5-июнда Мессинада госпиталер эскадрони билан учрашди ва қўшма флот 15-июнда Корфюга етиб келди. Корфюда 10 кун тургач, уларга айрим венециялик кемалар келиб қўшилди ва улар Кандияга йўл олди. Кандия томон сузиб, 19-июл куни улар ўша ерга етиб боришди[7].

Венецияликлар бош вазир ва бошқа Усмонийлар зобитларига хатлар юбориб, Оттоманонинг келганини, унинг ўша пайтдаги Усмонийлар империяси султони Меҳмед ИВ нинг акаси эканини, шу боис Усмонийлар империясининг қонуний ҳукмдорилиги ҳақида маълум қилди. Турк тилида варақалар тайёрланди ва венециялик қўмондон Франcесcо Морозини аскарларига уларни ўқларга боғлаб, Усмонийлар лагерларига отишни буюрди. Бундан мақсад рақиб аскарларини ўз томонларига оғдириш эди[10]. Бироқ бу уринишлар самара бермади. Бош вазир унга юборилган хатни очиб ўқиган ёки умуман ўқимагани ҳам номаълум. Усмонийлар оддий аскарларнинг бу маълумотдан хабар топишининг олдини олишга ҳаракат қилган бўлиши мумкин[7].

Шундан сўнг насронийлар стратегияни ўзгартирди. Усмонийлар эътиборини Кандиядан чалғитиш мақсадида Оттоманодан Мореа (Пелопоннес ярим ороли) ва жанубий Болқон ярим оролларида қўзғолон кўтариш учун фойдаланишга ҳаракат қилдилар. Оттомано ва Терракуса 1668-йил ноябр ойининг охирларига келиб Зантега етиб келди[7]. Кейинги ойлар давомида у фаолроқ рол ўйнаб, қўзғолон кўтариш мақсадида маниотлар[10] (Грециядаги жанговар қабила) ва бошқа Болқон вакиллари билан алоқа ўрнатишга уринди. Шунингдек, Оттомано Рим Курияси (Ватикан), Венеция Сенати, Госпиталерлар Буюк магистри Ниcолáс Cотонер ва бошқа етакчиларга ҳарбий ёрдам сўраб хатлар йўллади. 1669-йил март ойида у венециялик зобит ва дипломат Аннибале Порронега мурожаат қилди. Ўша йилнинг май ойида Венеция Сенати бундай қўзғолон кўтариш имкониятини муҳокама қилди, бироқ кенгроқ геосиёсий манфаатлар туфайли уни қўллаб-қувватламасликка қарор қилди[7].

Госпиталер рицари Cарло делла Ленгуэглиа ва Апостол нунсийси (Ватикан элчиси) Лорензо Тротти Оттоманонинг таклифини қўллаб-қувватлаб, Венеция ва Римдан кўмак олишга уринди. Бироқ венецияликлар июн ойида бу мурожаатни яна рад этди, август ойида эса папалик ушбу режаларнинг муваффақиятга эришишига умуман имконияти йўқлигини билдирди. Оттомано сентябр ойига келиб, Зантени тарк этди ва 10-октябрда Венецияга қайтиб, Ленгуэглианинг уйида турди. Ўша пайтга келиб Кандия Усмонийлар қўлига ўтган эди[7]. Венециядан молиявий ёрдам олишга уринишлар ҳам муваффақияцизлик билан якунланди ва Оттомано Анкона орқали Римга қайтишга қарор қилди[10].

Кейинги йиллари ва вафоти

Оттомано Венециядан Анконага кетаётиб минган кема ҳалокатга учради ва у Рагузада тушиб қолди. Сўнг Равеннага етиб борди. У ерда Лорето Биби Марям зиёратгоҳини зиёрат қилди. Оттомано Римга папа Клемент ИХ вафот этган куннинг ўзида қайтди ва шу пайтдан бошлаб ўзининг сиёсий интилишларидан воз кечиб, руҳонийга айланди. У ўзининг илк католик ибодатини Римдаги Авлиё Павел базиликасида ўқиди ва кейинги беш йил давомида Римда якка ҳолда яшаб, Аквиналик Фоманинг „Сумма Тҳеологиcа“ асарини ўрганди[10].

Оттомано миссионер бўлишни истаб, раҳбарларидан уни дунёнинг исталган жойига, имкони бўлса Арманистонга юборишни сўради[10]. Бироқ бунинг ўрнига 1675-йил 4-июлда у Валлеттадаги Порто Салво черкови раҳбари ва Малтадаги доминиканларнинг генерал-викари этиб тайинланди[2]. Терракуса ҳамроҳлигида Оттомано 1676-йил 28-мартда Неапол ва Сицилия орқали Малтага қайтди. Улар келган пайтда оролда тарихидаги энг ҳалокатли вабо эпидемияси авжида эди[10]. У касалликка чалинганларга ёрдам беришга уринди, бироқ кўп ўтмай, ўзи ҳам бетоб бўлиб қолди. Буюк магистр Котонер уни Сенглеадаги бир саройга жойлаштирди ва уни ўзининг шахсий табиби назорат қилди. Аммо Доминиcо Оттомано 1676-йил 25-октябрда 34 ёшида вафот этди[13]. У Порто Салво черковида тантанали дафн маросими билан сўнгги йўлга кузатилди[12] ва ўша ерда дафн этилди[13].

Изоҳлар

  1. ↑ Cаса Рибера Валлеттадаги Страда Сан Гиоргио кўчасининг 249/250-уйларида жойлашган эди. Бино Иккинчи жаҳон уруши даврида ҳаво бомбардимони оқибатида вайрон қилинган[11].

Манбалар

  1. ↑ „Осман, сон оф Султан Ибраҳим И“. Виcториа анд Алберт Мусеум.
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 Ганадо, Алберт. „Тҳе Доминиcан Фатҳер Осман ин Малта. Ан Оттоман принcе?“. Тҳе Сундай Тимес оф Малта (2019-йил 7-июл), с. 56–57. 2022-йил 1-ноябрда асл нусхадан архивланган.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Артан, Тüлай „Имагинарй Воягес, Имагинед Оттоманс: А Гентлеман Импостор, тҳе Кöпрüлüс, анд Севентеэнтҳ-Cентурй Френч Ориэнтал Романcес“, . Дименсионс оф Трансформатион ин тҳе Оттоман Эмпире фром тҳе Лате Медиэвал Аге то Модернитй: Ин Меморй оф Метин Кунт. БРИЛЛ, 2021 — 54–96-бет. ДОИ:10.1163/9789004442351_004. ИСБН 9789004442351. 
  4. ↑ Заммит, Винcент. Ил-Гран Мастри – Ġабра та' Тагħриф дwар л-Исторжа та' Малта фи Żмиэнҳом – Л-Эwwел Волум 1530–1680 (мт). Валлетта: Валлетта Публишинг & Промотион Cо. Лтд., 1992 — 219-бет. 
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Чаудон, Эсприт-Жосепҳ. Лес Импостеурс дéмасқуéс эт лес Усурпатеурс пунис (Френч), 1776 — 323–345-бет. 
  6. ↑ Серриcчио, Cристанзиано (1987). "Ил саccо турcо ди Манфредониа нел 1620, ин уна релазионе инедита" (Италиан). Арчивио Сториcо Пуглиэсе: 197–255. ҳттпс://эмеротеcа.провинcиа.бриндиси.ит/Арчивио%20Сториcо%20Пуглиэсе/1987/Артиcоли/ИлСаccоТурcо.пдф. 
  7. ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 Фреллер, Тҳомас (2016). "Осман анд Муҳаммад эл-Аттаз, Муслим принcес cонвертед то Чристианитй анд тҳеир роле ин тҳе 'Ҳолй Wар' агаинст Ислам". Мисcелáнеа де эстудиос áрабес й ҳебраиcос (БИБЛИД) (65): 21–50. ИССН 0544-408Х. ҳттпс://дигибуг.угр.эс/бицтреам/ҳандле/10481/39573/Фреллер.16.пдф. 
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 Мигнот, Винcент; Ҳаwкинс, А.. Тҳе ҳисторй оф тҳе Туркиш, ор Оттоман Эмпире, фром иц фоундатион ин 1300, то тҳе пеаcе оф Белграде ин 1740, 1787 — 96–100-бет. 
  9. ↑ Сеттон, Кеннетҳ Меер. Вениcе, Аустриа, анд тҳе Туркс ин тҳе Севентеэнтҳ Cентурй. Пҳиладелпҳиа: Тҳе Америcан Пҳилосопҳиcал Соcиэтй, 1991 — 111-бет. ИСБН 0-87169-192-2. 
  10. ↑ 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 10,10 Петролини, Чиара „Фелиcе Темпиа“, . Чристиан-Муслим Релатионс. А Библиограпҳиcал Ҳисторй. Волуме 13 Wестерн Эуропе (1700–1800). БРИЛЛ, 2019 — 923–931-бет. ИСБН 9789004402836. 
  11. ↑ Денаро, Виcтор Ф. (1959). "Ҳоусес ин Кингсwай анд Олд Бакерй Стреэт, Валлетта". Мелита Ҳисториcа 2 (4): 201–215. ҳттпс://www.ум.эду.мт/либрарй/оар/бицтреам/123456789/35718/1/Пагес%20фром%20Мелита%20Ҳисториcа%20Вол.2%20но.4%201959.пдф. 
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 Счиавоне, Мичаэл Ж.. „Биограпҳй: Падре Домениcо Оттомано“. Тимес оф Малта (2024-йил 2-январ). 2025-йил 8-сентябрда асл нусхадан архивланган.
  13. ↑ 13,0 13,1 Аттард, Антон (2008). "П. Домениcо Осман ОП Милл-Палазз та' Султан гħал Кунвент тад-Думникани". Фести Соленни Сан Думинку Та' Гузман, Ил-Биргу: 61–64. ҳттпс://www.ум.эду.мт/либрарй/оар/ҳандле/123456789/37248. 

Адабиётлар

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Domenico_Ottomano" dan olindi