Ziyosfera

Dongzuong

Донгзуонг (ветнамча: Đồнг Дươнг) — марказий Ветнамда жойлашган (Куанг Нам провинсияси). Донгзионг — Жанубий-Шарқий Осиёдаги энг қадимий буддизмга оид иншоотлардан бири. Ветнам ушушида қаттиқ талофот кўрган, 1902-йил кузда Анри Парманте қўл остида франсузлар томонидан ўрганилган.

Донгзуонг ҳайкалининг Чампа санъатига таъсири жуда катта; ҳайкалтарошлик ва меъморчилик услуби унинг номи билан аталади[1]. Донг Дуонгнинг ўзидан ташқари, у иккита Мишон ибодатхонасига эгалик қилади. Буддизмнинг машҳурлиги қисқа вақт ўтгач, Чампа яна шаивизмга қайтди, шунинг учун Чамда бошқа шунга ўхшаш йирик буддист мажмуалари йўқ[1].

Умумий маълумот

Харобаларнинг ҳозирги ҳолати (2017)

Донгзуонг қирол Индраварман ИИ томонидан Индрапура пойтахтида Маҳаяна йўналишидаги Буддист монастири сифатида асос солинган, у „Лакшминдра Локешвара“ деб номланган ва Индрапура сулоласининг қўриқчиси Авалокитешварага бағишланган[1][2][3]. Донгзуонг буддистлар мажмуаси бўлса-да, унинг номи ҳиндуизм (Лакшми, Индра) ва буддизм (Локешвара) дан худолар номларини бирлаштиради[4]; Бундан ташқари, ҳинд худолари Шива ва Лакшми, шунингдек, Тяма она маъбудаси Урожининг бир нечта ҳайкаллари мавжуд[3][прим. 1]. Биноларнинг санасини аниқлаш қийин, И ҳовли биноларини 875 йилга тааллуқли иккита стела топилган, бошқалари эса 10-аср бошларида қурилган[1] [2]. Минора типидаги ибодатхоналар (каланлар) бутунлай ғиштдан қурилган, тош эшиклар бундан мустасно — бу Чам ибодатхоналарига хос хусусиятдир[3].

979-йилда Чам қироли Парамешвараман Хоални олишга уриниб кўрди ва 2 йилдан сўнг дипломатик муносабатлар ўрнатиш учун келган Даи Вет элчиларини қамоққа олди. Бунга жавобан, 982 йилда Даи Вет императори Ле Даи Хан Чампуга ҳужум қилди. Жазо экспедицияси пайтида Парамешвараман ўлдирилди, кўплаб Тям ёдгорликлари вайрон қилинди; Донгзуонг талон-торож қилинди ва ёқиб юборилди, Авалокитешвара ҳайкали Бош маъбаднинг қурбонгоҳидан олдиндан олиб ташланди ва қум, тош ва ғиштларга сепилган чуқурга яширилди[3].

Донгзуонг Чамлар томонидан ташлаб кетилган ва аста-секин ўрмон билан қопланган, гарчи 19-асрнинг ўрталарида ҳам у матбуотда машҳур диққатга сазовор жой сифатида тилга олинган[3]. Вайроналар 1902-йилда меъмор Анри Парментиэр томонидан топилган, ўша пайтда асосий биноларнинг ҳеч бири ҳали бузилмаган эди[5]. Парментиэр Мичон ва Донгзуонг[6] харобаларига экспедицияни бошқарган. У дуч келган ёдгорликларни ўрганган, чизган ва тасвирлаган, фотограф Чарлз Карпо эса уларни суратга олган; бу маълумотларнинг барчаси Инвентаире десcриптиф дес монуменц cамс де лъАннам (1908, 1918) китобига киритилган[6]. Бу экспедиция учун мустамлака ҳукумати 1500 пиастр[6] миқдорида маблағ ажратди. Бундан олдин, Парментиэр зиёрат ва Чамс харобалари бир қатор тасвирлаб, Узоқ Шарқ Инвентаире соммаире дес монуменц Чамс де лъАннам франсуз мактаби китоб томонидан ҳидоят[6]. Экспедицияда иккита франсузлардан ташқари, қўшни қишлоқларда ёлланган кўплаб Ветнамликлар иштирок этишди; харобалар орасидан ахлат йиғиш ва ўсимликларни тозалаш учун сахийлик билан маош олдилар[6]. Донгзуонгдаги иш 1902 йил 7 сентябрда бошланган ва Узоқ Шарқ мактаби томонидан ўтказилган конференция муносабати билан 26 ноябрда якунланган[6]. Ишчилар 6500 м² дан ортиқ майдонни тозалашди, аммо бу ҳудуд ҳали ҳам барча биноларни ўз ичига олмади, экспедиция ўз мақсадини амалга оширишга улгурмади ва Парментиэр конференциясидан кейин Донгзуонгга қайтмади[6]. Донгзуонг аста-секин талон-торож қилина бошлади ва 1935 йилда Донгзуонг ҳайкалларининг аксарияти Да Нангда, Чам ҳайкалтарошлик музейида жойлашди; Ханойда; ва шунингдек, франсуз Гимет музейида[6]. Афсуски, Донгзуонг учун, 1907-йилда Камбоджа Франсияга йирик меъморий мажмуаларни ўз ичига олган бир қанча провинсияларни, жумладан, Ангкор Ватни берди; Франсия археологиясининг барча кейинги ҳаракатлари унга ташланди ва Донгзуонг унутилди[6].

Парментиэр 1903, 1909 ва 1918-йилларда Донгзуонгнинг бир нечта тавсифларини нашр этди, асосий ёзувлар Луи Фино (фр. Лоуис Финот) 1904-йил; шунингдек, Донгзуонг ва бошқа Чам сайтлари Кҳмеролог Жеан Боисселиэр[3] томонидан тасвирланган.

Охирги йирик вайронагарчилик Ветнам уруши пайтида юз берди[3]. Ҳозир мажмуа яқинида шу номдаги қишлоқ жойлашган. 2000-йилларнинг бошларида фақат марказий ибодатхонанинг асосий деворининг парчалари ва қулаган тош сақланиб қолган [3]. 2003-йилда Ветнам ҳукумати Донгзуонгга Чам маданияти ёдгорлиги мақомини берди[3].

Расмлар

  • Парментиэр экспедицияси давомида олинган фотосуратлар
  • I hovli, Asosiy ibodatxona. 1902 yil
    И ҳовли, Асосий ибодатхона. 1902 йил
  • Fotosuratchi Karpo birinchi gopurada
    Фотосуратчи Карпо биринчи гопурада
  • Dongduong 1902 yil
    Донгдуонг 1902 йил

Ҳайкалтарошлик

Дварапала қўриқчиси

Донгзуонгнинг ҳайкали баъзи Хитой таъсирини кўрсатади, лекин умуман олганда, у жуда оригинал. Мисол учун, Дварапал соқчиларининг юзларида Хитой санъатида бўлгани каби ғазаб тасвирланган, аммо уларнинг кийимлари ҳам, ташқи кўриниши ҳам аниқ Чам услубда: катта бурунлар, кенг очиқ кўзлар, қалин лаблар ва қалин мўйловлар[2]. Чампа санъатида Хитой таъсири жуда кам учрайди[5]. Донгзуонг ҳайкалларининг баъзилари тарихан Чамга кучли таъсир кўрсатган қўшни Бапном ҳайкалини жуда эслатади[5].

Донгзуонг ҳайкалларининг энг характерли хусусиятлари уларнинг юзлари: улар тўлқинсимон қош билан чегараланган тор пешонаси, бодомсимон кўзлари, кенг илгак бурунлари ва калта ияклари бор. Тўлиқ лаблар бурчаклари юқорига қарайди, лекин ҳайкаллар ҳеч қачон табассум қилмайди[5]. Подшоҳларнинг барча ҳайкаллари бутунлай бир хил, шунинг учун уларнинг ким вакили эканлигини аниқлашнинг иложи йўқ. Донгзуонгнинг Дварапалалари Чамс томонидан яратилган энг баланд мустақил ҳайкаллардир: 2,18 м баландликка етади.и[4].

Авалокитешвара ҳайкали

Авалокитешваранинг бронза ҳайкали

Бир нечта Донгзуонг бронза ҳайкаллари сақланиб қолган, улар мум моделларидан ясалган ва кейин ўйилган (қошлар, сочлар ва бошқа майда деталлар). Бунга аёл қиёфадаги Авалокитешвара ҳайкали мисол бўла олади. 1978-йилда маҳаллий аҳоли Бош ибодатхонадан 50 метр узоқликда бир метрдан ортиқ чуқурликдаги 114 см узунликдаги бронза ҳайкални топдилар[3]. Бу Чамлар томонидан яратилган энг йирик бронза ҳайкалдир[3]. Шундан келиб чиқиб, тадқиқотчилар бу асосий худо — Авалокитешваранинг тасвири деган хулосага келишган, бу асосий худо — Авалокитешваранинг тасвири деган хулосага келди[3].

Бу ҳайкал Авалокитешваранинг Жануби-Шарқий Осиёдаги бошқа тасвирлардан фарқли равишда аёл қиёфасида тасвирлангани билан қизиқ[3]. Ҳаммаси бўлиб, бу бодхисаттванинг аёл мужассамланишига оид атиги учта ҳайкал маълум улардан фақат биттаси бронзадир[3]. Авалокитешваранинг аёл жиҳати нима учун танланганлиги аниқ эмас. Иккита асосий назария мавжуд — Индраварманнинг тантрага чуқур қизиқиши ёки ҳукмдорнинг ҳиндуизм ва буддизмни аралаштириб, тямларнинг матрилокал ва матрилинеал анъаналарига таъзим қилишга уриниши[3]. Ҳайкал Индраварманнинг онаси ёки рафиқаси Ражакула Харадеви шарафига ўрнатилган бўлиши мумкин Ражакула Ҳарадеви (санскритча: राजकुल हरदेवी, ИАСТ: Рāжакула Ҳарадевī)), бу тахмин ишончсиз деб ҳисобланади. Харадеви эридан узоқ яшаган ва унинг онаси ҳеч қандай манбада тилга олинмаган[3].

Ҳайкалнинг пешонаси қимматбаҳо тош билан безатилган бўлиб, ундан фақат асос қисми қолган; қошлар жойида чуқурчага металл ёки тош билан инлей бор эди, деб кўрсатади[3]. Ҳайкалнинг кўзлари оқ шиша, тош ва биллур билан безатилган[3]. Ҳайкалнинг чап қўлида чиғаноқ, ўнг қўлида лотус гули бор эди. Маъбуданинг юзидаги ифода шиддатли, бу Чам анъанасини Жануби-Шарқий Осиёнинг бошқа мамлакатларидан ажратиб туради, бу ерда ҳамма раҳм-шавқатлии Авалокитешвара сахий ва раҳмдил сифатида тасвирланган[3].

Жануби-Шарқий Осиё буддавий санъати учун хос бўлган ҳайкалнинг ўзига хос жиҳати унинг бош кийимида Будда тасвирланган, у медитация ҳолатида ўтирган, ўнг қўли ерга теккизилган[3]. Ҳайкал кийим сифатида фақат Чам услубида боғланган саронг кийган.

Комплекснинг тавсифи

И ҳовлидан „Европа Буддаси“

Донгзуонг бинолари занжири шарқ-ғарбий ўқ бўйлаб аниқ йўналтирилган бўлиб, у 1,3 км дан ортиқ масофага чўзилган . (бу Донгзуонгни Чампадаги энг катта буддист монастирига айлантиради) ва тўртбурчак шаклидаги девор билан ўралган ва ичкарида бир неча қисмларга бўлинган[1][3]. Асосий дарвозадан ўтиб, бир киши ўзини умумий узунлиги 760 м узун бўлган текис йўлда топди, унинг ўнг томонида кенг тўғонлар (ёки деворлар) билан ўралган, сувга тўла тўртбурчак шаклдаги омбор, чап томонда эса ҳали тўлиқ ўрганилмаган ғишт бинолар мажмуаси жойлашган[1]. Ҳар бир гопура ёнида иккита устун — ҳалқали безакларга эга стамбҳалартурарди, уларнинг ҳар бирининг ёнида яна кичикроқ стамбҳа бўлган. Улар Хитой ва Ветнам ступа-минораларини, шунингдек, Дваравати назр лавҳаларидаги ступаларни эслатади, аммо бундай устунлар кейинги давр Чам санъатида кузатилмайди[2].

Эслатмалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Гуиллон.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Гуиллон&Рооней.
  3. ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 3,20 Нгуен 2005.
  4. ↑ 4,0 4,1 Ҳуберт 2015.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Ҳуберт 2012.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 6,8 Ҳардй 2012.

Адабиёт

  • Эммануэл Гуиллон. „Донг Дуонг“ (эн). Охфорд Университй Пресс. Қаралди: 2016-йил 27-ноябр.
  • Эммануэл Гуиллон анд Даwн Ф. Рооней. „Чампа“ (эн). Охфорд Университй Пресс. Қаралди: 2016-йил 27-ноябр.
  • Триан Нгуен. Лаксминдралокесвара: Маин Деитй оф тҳе Đồнг Дươнг Монастерй: а Мастерпиэcе оф Чам Арт анд а Неw Интерпретатион (англ.) // Артибус Асиаэ. — 2005. — Вол. 65, но. 1. — П. 5—38.
  • Пиэрре Баптисте. Трéсорс д’арт ду Виэтнам : ла сcулптуре ду Чампа (фр.) // Арт Абсолумент. — 2005. — Но 14. — П. 35—49.
  • Ҳуберт Ж.Ф.. . Паркстоне Интернатионал. ИСБН 9781780429649. 
  • Пармантье, Анри „Чапитре ВИИИ“, . Инвентаире десcриптиф дес монуменц Čамс де л'Аннам. л'Écоле франçаисе д’Эхтрêме-ориэнт, 1908. 
  • Жеан Боисселиэр. Дươнг Ун бронзе де Тāрā ду Мусéэ де Ðà-Нẵнг эт сон импортанcе поур л’ҳистоире де л’арт ду Чампа (фр.) // Буллетин де л’Эcоле франçаисе д’Эхтрêме-Ориэнт. — 1984. — Вол. 73, но 1. — П. 319—338.
  • Андреw Ҳардй, Мауро Cуcарзи анд Патриcиа Золесе. Чампа анд тҳе Арчаэологй оф Мй Сон, 2-е изд., НУС Пресс, 2012. 
  • Жеан-Франçоис Ҳуберт. Тҳе Арт оф Чампа. Паркстоне Интернатионал, 2015. ИСБН Б016ХН180С. 


Манба хатоси: <реф> тагс эхист фор а гроуп намед "прим.", бут но cорреспондинг <референcес гроуп="прим."/> таг wас фоунд 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Dongzuong" dan olindi