Dovbuch masjidi
Довбуч масжиди, Довбутишковская масжиди (беларусча: Даўбуцкая мячэць) Гродно вилояти Сморгон тумани Довбучки (Довбутишки) қишлоғидаги масжид. ХВИИИ асрда Европадаги энг қадимги ёғочдан қурилган бино ва мусулмон меъморчилигининг ўзига хос намунаси ҳисобланади. Архитектура ёдгорлиги. Масжид 1991-йилда Беларус халқ меъморчилиги ва турмуши давлат музейига кўчирилди. У Беларус Республикасининг тарихий ва маданий қадриятларининг давлат рўйхатига киритилган[1][2][3].
| Масжид | |
| Довбучка масжиди 1930-йил | |
| Мамлакат | |
| Ҳудуд | Гродно вилояти Сморгон тумани Довбучки қишлог'и |
| Масжид тури | Жомеъ-Масжид |
| Меъморий услуб | Ислом меъморчилиги |
| Бинокорлик | 1558-йил—1588-йил |
| Сўнги имом | Мурзиевич |
| Ҳолати | амалдаги |
Тарихи
ХВИ асрда Довбучки қишлоғида татарлар пайдо бўлди. Биринчи марта Буюк Литва Князлигининг[4] бошқа масжидлари билан бирга „Рисале-и Татар-и Леҳ“ („Полша татарлари ҳақида трактат“, 1558) да эслатиб ўтилган. Ёғочдан ясалган масжид ХВИ асрда қурилганлиги ҳақида бир нечта тахминлар мавжуд. С.Кричинскийнинг ёзишича, масжид 1558-йилда ташкил этилган[5]. Британиялик тарихчи Гарри Норриснинг фикрича бинонинг қурилиши 1557-йилга бориб тақалади[6]. Али Воронович масжиднинг ташкил топган йилини 1598-йил деб ҳисоблаган[5]. 1588-йилда Литва татарларининг қозиси Мурзиевич (Дервиш Cзелеби Ҳадżй Мурзиcз) челеби унвонига эга дарвиш ва ҳожи бўлиб, Довбучкидаги масжидга имом бўлган. Тахминларга кўра, у „Рисоли-и Татар-и Леҳ“ [7][8] рисоласининг муаллифи бўлиши ҳам мумкин.
Масжиднинг меъморий кўриниши, черков аъзолари сони ҳақидаги аниқ тарихий маълумотлар ХВИИИ асргача сақланиб қолган, аммо мулланинг уйидаги ёнғин натижасида архив вайрон бўлган[3][9]. Сақланиб қолган маълумотлардан маълум бўлишича, ХВИИИ–ХИХ асрларда Довбучкидаги ибодатхона Беларус ҳудудидаги энг йирик мусулмон ибодатхоналаридан бири бўлган[10]. Шундай қилиб, мулла Якуб Лебед 1802-йилда Довбучкидаги татарлар жамоати масжидга тўлаши керак бўлган солиқни ўрнатди. Ибодатхона фойдасига татарлар ҳар бир омочдан (ҳовлидан) 2 злотий „посошний“ тўлашган (ХИХ аср бошида улар 176 та эди)[7]. Масжиднинг даромади татарлик жанобларининг хайр-эҳсонлари орқали ҳам тўлдириларди, хусусан, 1805-йилда Ян Кричинский муаззин Якуб Радкевич тимсолида черковга „бинолар, далалар ва боғлар“ ни абадий фойдаланиш учун васият қилган. Бироқ, ХИХ асрга келиб, масжид биноси вайронага айланган, яроқсиз ҳолга келган ва жамоат ваколатига қарамай, янгисини қуриш учун маблағ бўлмаган[3].
Сақланиб қолган масжид биноси тахминан 1735-йилда Селес қишлоғида қурилган бўлиб, у ердан Довбучига олиб келинган ва мусулмон қабристонига ўрнатилган. Энг қадимги қабр тоши 1757-йилга тўғри келади[3][11][12].
1920-йилларда бинонинг ўлчовлари олиб борилган ва 1928-йилда тарихий ва маданий ёдгорлик сифатида Полшада давлат муҳофазасига олинган. Улуғ Ватан уруши тугагандан сўнг, бино яроқсиз ҳолга келди. 1970-йилларда масжид гумбази қулаб тушди. 1989-йилда мутахассислар томонидан текширилгандан сўнг, „аянчли аҳволда“ бўлган ёдгорликни реставрация қилиш учун Беларус давлат халқ меъморчилиги ва ҳаёти музейига ўтказиш тўғрисида қарор қабул қилинди, аммо молиявий ресурсларнинг етишмаслиги туфайли ҳали амалга оширилмаган[3][13].
Меъморчилиги
Масжид тўртбурчак шаклда бўлиб, 5 қиррали апсидага эга. 12 қиррали гумбаз юпқа тахтачалар билан қопланган бўлиб, қизил рангга бўялган[14]. Масжиднинг ички қисми эркак ва аёл алоҳида кириши учун мўлжалланган эшик билан иккига бўлинган. Кириш устунлари устидаги кемерли галерея билан боғланган. Бинонинг шимоли-ғарбий қисмида икки қаватли тўртбурчак минора бўлиб, 4 нишабли том билан тугайди. Масжид деворлари горизонтал равишда тахталар билан қопланган. Деразалар тўртбурчак шаклда[15]. Гумбаз мавжудлигига қарамай, ибодатхона ички қисми текис шифтга эга эди[16].
Эркаклар учун мўлжалланган қисмида 5 қиррали меҳроб мавжуд. Ёнида тўққиз поғонали минбар ва балдачин бор, шунингдек, балкон нақшинкор ғўлача билан безатилган[17]. Масжид Шарқ меъморчилик услубини (асосий ҳажмнинг марказлаштирилганлиги ва бинонинг симметрик таркиби) Беларус ёғоч меъморчилик анъаналари билан бирлаштиради[15]. Чеслав Янковский ўзининг ўлкашуносликка оид монографиясида Довбуч масжидини „қизил гумбазли, атрофи ёпиқ галерея билан ўралган, ўзига хос Византия услубида ясалган оқ устунлар устида жойлашган масжид“ деб таърифлаган[18][16].
Гумбазли квадрат рамка, галерея, арклар, тешиклар ва миноранинг бурчакли жойлашиши Довбуч масжидини Византия меъморчилиги анъаналарига яқинлаштиради. Тақасимон аркага яқин жойлашган гумбаз, устунлардаги ўймакорлик нақшлари, аркаларнинг тортма иплари, меҳроб ва минбар мусулмон меъморчилигининг элементларини ифодалайди. Черков ёки черков қўнғироғига ўхшаш минора, структуравий элементлар ва тешикларни тўлдириш Беларус ёғоч меъморчилиги учун анъанавий ҳисобланади[14].
Манбалар
- ↑ Локотко Александр, Князева Ольга и др.. Туристическая мозаика Беларуси. Минск: Беларуская навука, 2011 — 302-бет. ИСБН 978-985-08-1248-3.
- ↑ „Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей РБ. Страница 563“. Қаралди: 2023-йил 13-октябр.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Канапацкая, Зорина. Мечети татар Беларуси, Литвы и Польши: история и современность, Мечети в духовной культуре татарского народа (ХВИИИ в. — 1917 г.) — 21—23-бет. ИСБН 5-94981-071-6.
- ↑ „Фатал эррор: Унcаугҳт Эррор: Cалл то ундефинед фунcтион эрег_реплаcе() ин /ҳоме/паркинг/парк7.ру/индех.пҳп:14 Стаcк траcе: #0 {маин} тҳроwн ин /ҳоме/паркинг/парк7.ру/индех.пҳп он лине 14“. Қаралди: 2023-йил 13-октябр.
- ↑ 5,0 5,1 Брйкоwски, Рйсзард. „Татарскиэ меcзетй w Рзеcзйпосполитеж“ (поляк) 165 бет. Очрона Забйткów (1988).
- ↑ Норрис, Ҳаррй. Ислам ин тҳе Балтиc: Эуропеъс Эарлй Муслим Cоммунитй(ингл.). – Лондон—Неw Ёрк: Таурис Аcадемиc Студиэс, 2009. – П. 52.
- ↑ 7,0 7,1 „Паwет: Лакотка А. Стала ім роднаи зямля Беларуская...“. паwет.нет. Қаралди: 2023-йил 21-октябр.
- ↑ Дрозд, Андрзеж; Дзиэкан, Марек М.; Мажда, Тадеусз. Меcзетй и cментарзе Татарów полско-литеwскич. – Wарсзаwа: Рес Публиcа Мултиэтҳниcа, 1999. – С. 44.
- ↑ Кто живёт в Беларуси. – Минск: Беларуская навука, 2012. – С. 497.
- ↑ Ольга Изотова, Александра Гурко, Галина Касперович, Александр Бондарчик. Кто живет в Беларуси. Литрес, 2022-05-15. ИСБН 978-5-457-64006-1.
- ↑ „Жанкоwски. Поwиат осзмиаńски. Cзęść 1. Строна 254“. орда.оф.бй. Қаралди: 2023-йил 21-октябр.
- ↑ „Три кладбища в Сморгонском районе могут признать историко-мемориальными“. Краж.бй (2018-йил 23-апрел). Қаралди: 2019-йил 18-июл.[сайт ишламайди]
- ↑ Канапацкая, Зорина. „Татары Беларуси восстанавливают святыни“. Милли Фирка (2012-йил 25-октябр). 2019-йил 8-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 12-август.
- ↑ 14,0 14,1 „Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей РБ. Страница 564“. орда.оф.бй. Қаралди: 2023-йил 21-октябр.
- ↑ 15,0 15,1 „Архітэктура Беларусі. Страница 192“. орда.оф.бй. Қаралди: 2023-йил 21-октябр.
- ↑ 16,0 16,1 Мытько, Оксана. „Мечети: от Некрашунской до Минской Соборной“ 33-бет. Беларуская думка (2016).
- ↑ Лакотка, А. И. „Драўлянае сакральна-манументальнае дойлідства Беларусі“ 43-бет. Беларусь (2003).
- ↑ Жанкоwски, Cзесłаw. „Жанкоwски, Cзесłаw. Поwиат осзмиаńски: матержаłй до дзиэжów зиэми и лудзи. Cз. 1“ 253 бет. Петерсбург—Кракów (1896).
Адабиётлар
- Архітектура Беларусі: Энсиклапедични даведнік. – Белен, 1993. – С. 192. – 620 с.: іл. – ИСБН 5-85700-078-5.
- Дзяржаўни спіс гісторика-културних каштоўнассей Республікі Беларус / склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барисюк. – Мінск: БЕЛТА, 2009. – С. 563—564. – 684 с.: іл. – 1000 экз. – ИСБН 978-985-6828-35-8.
- Лакотка А. И. Драўлянаэ сакрална-манументалнаэ дойлідства Беларусі / А. І. Лакотка. – Беларус, 2003. – С. 42—43. – 224 с.: іл. – ИСБН 985-01-0423-6.
- Зорина Канапацкая. Мечети татар Беларуси, Литви и Полши: история и современност // Мечети в духовной културе татарского народа (ХВИИИ в. – 1917 г.). Материали Всероссийской научно-практической конференсии (25 апреля 2006 г., г. Казан). – Казан: Институт истории АН РТ, 2006. – С. 19—23. – 312 с. – ИСБН 5-94981-071-6.
- Андрзеж Дрозд, Марек М. Дзиэкан, Тадеусз Мажда. Меcзетй и cментарзе Татарów полско-литеwскич. – Wарсзаwа: Рес Публиcа Мултиэтҳниcа, 1999. – 124 с. – ИСБН 83-909001-1-4.(пол.)
Ҳаволалар
- „Мечеть в Довбучках“. Глобус Беларуси. 2019-йил 17-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 22-май.
- „Мечеть в Довбучках“ (бе). Радзима.орг. Қаралди: 2019-йил 22-май.