Ziyosfera

Драcула

"Драcула" — Брам Стокернинг 1897-йилда нашр этилган романи. Эпистоляр жанридаги роман бўлгани сабабли ҳикоя; хатлар, кундалик ёзувлар ва газета мақолалари орқали боғланади. Унда битта бош қаҳрамон йўқ, лекин адвокат Жонатҳан Ҳаркер, Трансилвания га хизмат сафари учун Cоунт Драcула қасрига борганлиги ҳикоя қилинади. Ҳаркер Драcула вампир эканлигини англаб етгач, қал’адан қочади ва Cоунт Англияга кўчиб ўтади ҳамда денгиз бўйидаги Wҳитбй шаҳрини қирғин қилади. Абраҳам Ван Ҳелсинг бошчилигидаги кичик гуруҳ Драcулани овлайди ва охирида уни ўлдиради.

Драcула
Асл номи Драcула
Муаллиф(лар) Брам Стокер
Мамлакат Буюк Британия
Тил инглизча
Жанр(лар)и Роман
Саҳифалар сони 418

„Драcула“ романи асосан 1890-йилларда ёзилган. Стокер Трансилвания фолклоридан ва тарихидан қўлланган ҳолда, роман яратиш учун кенг миқиёсда саҳифали манбаларни яратган. Баъзи олимлар Дракуланинг характерини Валахия шаҳзодаси Влад Қозиқ ёки графиня Элизабетҳ Батҳорй каби тарихий шахслардан илҳомланиб яратилган, деб тахмин қилишади, аммо кенг тарқалган келишмовчиликлар ҳам мавжуд. Стокернинг қайдларида иккала тахминлар ҳам айтилмаган. У Драcула исмини Wҳитбйнинг жамоат кутубхонасида дам олаётганида топиб, уни танлаган, чунки у румин тилида иблис деган маънони англатади.

Нашр қилинганидан сўнг, Драcула, шарҳловчилар томонидан, қўрқувни самарали ишлатиш йўли бўлгани жиҳатдан ижобий қабул қилинди. Аммо, роман ҳақида салбий ёзган шарҳловчилар уни ҳаддан ташқари қўрқинчли деб ҳисоблашган. Уша вақтда, романни Готика фантастикасининг бошқа асарлари билан таққослаш кенг тарқалган эди, жумладан, унинг Wилкиэ Cоллинс нинг "Тҳе Wоман ин Wҳитеъʻ(1859) романига структуравий ўхшашлиги таъкидланган. Ўтган асрда ʻʻДраcулаъʻ готика фантастикасининг бир қисми деб ҳисобланган эди.

ʻʻДраcулаъʻ инглиз адабиётининг энг машҳур асарларидан биридир. Китоб қаҳрамонларининг кўпчилиги ўз қаҳрамонларининг архетипик версиялари сифатида оммабоп маданиятга кирган; масалан, Cоунт Драcула энг машҳур вампир сифатида ва Абраҳам Ван Ҳелсинг машҳур вампир овчиси сифатида. Оммавий мулк бўлган роман 30 мартадан ортиқ кино сифатида ишланган ва унинг қаҳрамонлари деярли барча оммавий ахборот воситаларида бир неча марта чиқиш қилган.

Сужети

Янги малакали инглиз адвокати Жонатҳан Ҳаркер граф Драcулага Лондон яқинидан уй сотиб олишга ёрдам бериш учун унинг Карпат тоғларидаги қал’асига ташриф буюради. Графнинг огоҳлантиришига эътибор бермай, Ҳаркер қал’а бўйлаб кезиб юради ва учта вампир аёлга дуч келади; Драcула Ҳаркерни қутқаради ва аёлларга сумка ичига яширилган кичкина болани беради. Ҳаркер ётоқда уйғонади; кўп ўтмай, Драcула уни аёлларга ташлаб, қал’ани тарк этади; Ҳаркер ўз ҳаётини қутқариш учун қочиб кетади ва Будапешт касалхонасига бориб етади. Драcула ўз қал’асидан олган тупроқ қутилари билан Англияга кемада боради. Катта итга ўхшаган ҳайвон, кема Wҳитбй соҳилига етганда, қирғоққа сакраб чиқаётгани кўринади.

Луcй Wестенра ўзининг энг яхши дўсти Харкернинг қайлиғи Мина Муррайга ёзган мактубида унга доктор Жоҳн Сеwард ва Артҳур Ҳолмwооднинг турмуш қуриш таклифлари айтиб ўтилган. Луcй Ҳолмwоодни қабул қилади, лекин барча таклиф берганлар билан у дўст бўлиб қолади. Мина дўсти Луcй билан Wҳитбйга таътилга чиқади. Луcй уйқуда юришни бошлайди. Драcуланинг кемаси ерга етиб келгач, у Луcйни таъқиб қилишни бошлайди. Мина йўқолган қайлиғининг касаллиги ҳақида хат олади ва унинг ҳол-атворига қараш учун Будапештга боради. Луcй қаттиқ касал бўлиб қолади. Сеwарднинг эски ўқитувчиси, профессор Абраҳам Ван Ҳелсинг Луcйнинг аҳволи ҳақида эшитади, лекин уни ошкор қилишдан бош тортади. У унга кўп қон йўқотиш ташхисини қўяди. Ван Ҳелсинг Луcйнинг хонаси атрофини саримсоқ гуллари билан тўлдиради. Луcйнинг онаси саримсоқ гулларини олиб ташлайди, чунки улар вампирларни ҳайдашини билмайди. Сеwард ва Ван Ҳелсинг йўқ бўлса-да, Луcй ва унинг онаси бўридан қўрқади ва Wестенра хоним юрак хуружидан вафот этади; Луcй ҳам кўп ўтмай вафот этади. Унинг дафн маросимидан сўнг, газеталар болаларни тунда „блоофер ладй“ (гўзал хоним) томонидан таъқиб қилингани ҳақида хабар беришади ва Ван Ҳелсинг буни Луcй деб ўйлайди. Тўрттаси унинг қабрига боради ва унинг вампир эканлигини кўради. Улар унинг юрагига ёғоч санчади, бошини кесиб, оғзини саримсоқ билан тўлдиришади. Жонатҳан Ҳаркер ва унинг рафиқаси Мина қайтиб келишади ва улар Драcулага қарши тузган режага қўшилишади.

Эркаклар Драcулани овлашни бошлаганда ҳамма доктор Сеwарднинг бошпанасида қолади. Драcула Сеwарднинг бемори, жинни Ренфиэлд кимки зараркунандаларнинг ҳаётий кучини ўзлаштиришга ҳаракат қиладиган одам билан мулоқот қилади. Драcула гуруҳнинг унга қарши фитнасидан хабар топгач, бошпанага кириш учун Ренфиэлддан фойдаланади. У Минага уч марта яширинча ҳужум қилади, ҳар сафар унинг қонини ичади ва охирги ташрифда Минага унинг қонини ичишга мажбур қилади. Драcула ўлдирилмаса, у ўлимидан кейин вампир бўлиш учун лаънатланади. Эркаклар Драcуланинг шахсий мулкларини топиб, улар ичида кўплаб тупроқ қутиларини топадилар. Вампир овчилари ҳар бир қутини очиб, ичкарига қурбонлик нонини солиб, Драcула учун яроқсиз ҳолга келтирадилар. Улар графни Пиccадиллйдаги уйида тузоққа туширишга ҳаракат қилишади, лекин у қочиб кетади. Улар Драcула ўзининг охирги қутиси билан Трансилваниядаги қал’асига қочиб кетаётганини билиб олишади. Минанинг Драcула билан заиф руҳий алоқаси бор, Ван Ҳелсинг Драcуланинг ҳаракатларини кузатиш учун гипноз орқали фойдаланади. Минанинг раҳбарлиги остида уни таъқиб қилишади.

Руминиянинг Галатз шаҳрида овчилар ажралишди. Ван Ҳелсинг ва Мина Драcула қал’асига борадилар, у ерда профессор вампир аёлларни йўқ қилади. Жонатҳан Ҳаркер ва Артҳур Ҳолмwоод дарёда Драcуланинг қайиғини кузатиб боради, Қуинcей Моррис ва Жоҳн Сеwард эса қуруқликда уларга параллел кузатиб боради. Драcуланинг қутиси ниҳоят Сзганй эркаклар томонидан вагонга юкланганидан сўнг, овчилар бирлашиб, унга ҳужум қилишади. Сзганйни йўлдан ўтказгандан сўнг, Ҳаркер Драcуланинг бўйнини кесади ва Қуинcей унинг юрагига пичоқ уради. Драcула чангга айланиб, Минани вампир лаънатидан озод қилади. Қуинcей Сзганйга қарши курашда ўлик даражада яраланади.У Минанинг нажот топганини билган ҳолда яраларидан ўладии. Етти йил ўтиб Жонатҳан Ҳаркернинг эслатмасида Ҳаркерларнинг Қуинcей исмли ўғли борлиги айтилади.

Келиб чиқиши

Муаллиф

Лондондаги Лицей театрининг менежери вазифасини бажарувчи сифатида Брам Стокер таниқли шахс эди: у кечки меҳмонларни кутиб оларди ва саҳна актёри Ҳенрй Ирвингнинг ёрдамчиси сифатида хизмат қилди. Wалт Wҳитманга ёзган мактубида Стокер ўзининг темпераментини „дунёга сирли“ деб таърифлаган, аммо шунга қарамай, у жамоат ҳаётида яшаган. Стокер театрдан олган даромадини ишқий ва сенсацион романлар ёзиш орқали тўлдиради ва 1912-йилги вафотигача 18 та китоб нашр этди.[1] ʻʻДраcулаъʻ Стокернинг „Тҳе Шоулдер оф Шаста“ (1895) ва ''Мисс Беттй'' (1898) дан олдинги нашр этилган еттинчи китоби эди.[2] Стокернинг яқин дўсти Ҳалл Cаине Тҳе Даилй Телеграпҳ нашрида унга неклороқ ёзди [3] ва у Ирвинг ҳақидаги таржимаи ҳолидан ташқари, Стокер фақат ''сотиш'' учун ёзди ва "юқори мақсадлари ё'қ" лигини айтди.

Влад ИИИ, кўпроқ Влад тҳе Импалер номи билан танилган

Граф Драcулани яратиш учун илҳом сифатида кўплаб воситалар таклиф қилинган, аммо консенсус йўқ. Ҳаррй Лудлам Стокернинг 1962-йилги таржимаи ҳолида Будапешт университети профессори Армин Вамберй Стокерга Влад Драcулеа ҳақида маълумот беришни таклиф қилган, у одатда Влад Ипалер номи билан машҳур. Профессорлар Раймонд Т. МакНаллй ва Раду Флоресcу[4] бу ғояни 1972-йилда „Драcулани қидиришда“ китобида оммалаштиришган. Бенжамин Х. ЛеБланcнинг ёзишича, матн ичида тарихий Влад ИИИ билан таниш бўлган ва Абраҳам Ван Ҳелсингнинг дўсти бўлган „Буда-Пеш университети арминиуси“ Вамберйга ҳавола бор, лекин МакНаллй ва Флоресcу[5] Влад ʻʻДраcула ёки вампирлар" ҳақида Вамберйнинг нашр этилган мақолаларида ҳам, Стокернинг Вамберй билан учрашуви ҳақидаги эслатмаларида ҳам ҳеч нарса топмаган. Академик ва ʻʻДраcулаъʻ олими Элизабетҳ Миллер Влад ИИИ га ҳаволани „нотўғри“ деб атайди, бу Стокер ўз тадқиқотида жуда кўп „арзимас тафсилотлар“ ни ўз ичига олганлигини кўрсатади ва риторик тарзда Влад ИИИ нинг шафқацизлигини нима учун эътиборсиз қолдирганини сўради.[6]

Раймонд МакНаллйнинг „ Драcула Wас А Wоман“ (1983) асари илҳом сифатида яна бир тарихий шахсни таклиф қилади: Элизабетҳ Бáтҳорй. МакНаллйнинг таъкидлашича, Драcуланинг тасвири Батҳорйнинг тасвирланган жиноятларида, масалан, темир қизга ўхшаш қафасдан фойдаланишда ўхшашликларга эга. Готика танқидчиси ва ўқитувчиси Мариэ Мулвей-Роберцнинг ёзишича, вампирлар анъанага кўра „қабристонлар атрофида яшириниб юрадиганлар“ сифатида тасвирланган, аммо Драcула ҳам худди Бáтҳорй сингари ёшлигини тиклаш учун қондан фойдаланади. Яқинда ўтказилган стипендиялар Батҳорйнинг жиноятлари унинг сиёсий рақиблари томонидан бўрттирилганми ёки йўқми, деган савол туғилди, бошқалар эса унинг ҳаёти ҳақида жуда кам маълумотга эга эканлигини таъкидладилар. Стокер тадқиқот учун фойдаланган бўрилар ҳақидаги китобида Батҳорй ҳақида баъзи маълумотлар бор, лекин Миллернинг ёзишича, у ҳеч қачон унга бағишланган қисқа бўлимдан бирор нарса ҳақида эслатма олмаган. Брам Стокернинг китоб учун асл эслатмаларининг фаcсимиле нашрида Миллер ва унинг ҳаммуаллифи Роберт Эигҳтеэн-Бисанг изоҳда унинг Стокерни илҳомлантирганига ҳеч қандай далил йўқлигини айтишади. 2000-йилда Миллернинг " Драcула: Сенсе анд Нонсенсе " номли китоби академик Ноэл Чевалиэр томонидан „нафақат етакчи Драcула олимлари, балки мутахассис бўлмаганлар ва машҳур кино ва телевидения ҳужжатли филмларини“ тузатиш учун айтган эди.

Тарихдан ташқари, граф Драcуланинг адабий авлодлари ҳам бор. Академик Элизабетҳ Сигнороттининг таъкидлашича, ʻʻДраcулаʻʻ романи[7] Шеридан Ле Фанунинг " Кармилла " (1872) лесбиян вампирига жавоб бўлиб, унинг аёл истагига урғу беришини таъкидлайди. Брам Стокернинг катта жияни, телебошловчи Даниэл Фарсон муаллифнинг таржимаи ҳолини ёзган; унда у Стокернинг Cармилланинг лесбиян унсурларидан хабардор эканлигига шубҳа қилади, аммо шунга қарамай, бу унга чуқур таъсир қилганини таъкидлайди. Фарсоннинг ёзишича, Драcуладаги қабр устидаги ёзув Cармиллага тўғридан-тўғри ишорадир. Олим Алисон Милбанкнинг қайд этишича, Драcула итга айлана олганидек, Cармилла ҳам мушукга айланиши мумкин бўлган. Муаллиф Патриcк МcГратҳнинг сўзларига кўра, "Cармилланинг изларини Драcула қасрида яшовчи учта аёл вампирда топиш мумкин. Стокер томонидан ёзилган ва унинг о'лимидан кейин нашр этилган " Драcула'с Гуэст'' қисқа ҳикояси Cармиланинг таъсирининг исботи сифатида кўрилган. Милбанкнинг сўзларига кўра, ҳикоя асл қўлёзманинг бошидан ўчириб ташланган биринчи боб бўлиб, Трансилвания ўрнига Cармилланинг Стйриадаги ҳолатини такрорлайди.

Стокернинг роман қаҳрамонлари ҳақидаги қўлёзма ёзувлари

Таркиби

Романни ёзишдан олдин Стокер кенг қамровли изланишлар олиб борди ва 100 саҳифадан ортиқ манбаларни, жумладан бўлимлар хулосалари ва сюжет контурларини йиғди.[8] Банкнотлар 1913-йилда Брем Стокернинг беваси, Флоренсия, томонидан Ню-Ёркдаги китоб сотувчисига 2 фунт стерлингга сотилган. Шундан сўнг, манбалар Чарлес Сcрибнер ўғилларининг мулкига айланди ва 1970-йилда[9] Филаделфиядаги Розенбач музейи ва кутубхонаси томонидан сотиб олинмагунча ғойиб бўлди. Ҳ. П. Ловеcрафт асл қўлёзмани қайта кўриб чиқиш учун мурожаат қилган „кампирни“ билишини ёзган, лекин Стокер уни жуда қиммат деб топди.[10] Икки ёз давомида Стокер ва унинг оиласи Шотландиянинг Круден кўрфазидаги Килмарноcк Армс меҳмонхонасида қолди, у уша вақтда ʻʻДраcулаъʻ романини фаол равишда ёзмоқда эди.

Стокернинг манбалари романнинг олдинги итерациялари ҳақида кўп нарсаларни ёритади. Масалан, улар романдаги вампирга Драcула номини беришдан олдин ҳам граф бўлишга мўлжалланганлигини кўрсатади. Стокер Драcула исмини 1880-йилда рафиқаси ва ўғли билан дам олаётган Wҳитбй жамоат кутубхонасида топиб олганлиги эҳтимоли катта. Бу исм ҳақида Стокер шундай деб ёзган эди: „Драcула шайтон деган маънони англатади. Валахияликлар уни фамилия сифатида хулқ-атвори ёмон кишиларга беришар эди“. Стокернинг Драcула ҳақидаги дастлабки режалари якуний романдан кескин фарқ қилади. Стокернинг дастлабки қайдлари шуни кўрсатадики, Драcула дастлаб Cотфорд исмли детектив ва Синглетон исмли психик терговчи билан детектив ҳикоя қилиш учун мўлжалланган бўлиши мумкин.

1899-йил биринчи Америка нашри, Доубледай &амп; МcCлуре, Ню-Ёрк

ʻʻДраcулаʻʻ 1897-йил май ойида Лондонда Арчибалд Cонстабле анд Cомпанй томонидан нашр этилган. Унинг нархи 6 шиллинг бўлиб, сариқ мато билан ўралган ва қизил ҳарфлар билан ёзилган. Гарчи шартномалар одатда нашр этилишидан камида 6 ой олдин имзоланиб қўйилсада, ʻʻДраcулаʻʻ нашр этилишидан атиги 6 кун олдин ноодатий тарзда имзоланган. Романнинг биринчи мингта сотуви учун Стокер ҳеч қандай гонорар олмади. Америка газеталари томонидан сериялаштирилгандан сўнг, Доубледай &амп; МcCлуре 1899-йилда Америка нусхаларини нашр этди. 1930-йилларда Универсал Студиос филм версиясини яратиш ҳуқуқини сотиб олгач, Стокер АҚШнинг муаллифлик ҳуқуқи тўғрисидаги қонунига тўлиқ риоя қилмагани аниқланди., романни жамоат мулкига айлантиришда. Ёзувчи муаллифлик ҳуқуқини сотиб олиши ва иккита нусхани рўйхатдан ўтказиши керак эди, лекин у фақат биттасини рўйхатдан ўтказган. Брамнинг онаси Чарлотте Стокер муаллифга роман ҳақида гапириб, бу унга катта молиявий муваффақиятлар олиб келишини тахмин қилган; у нотўғри эди. Роман, яхши кўриб чиқилган бўлса-да, Стокерга кўп пул келтирмади ва унинг танқидий мероси ўлимигача мустаҳкамламади. ʻʻДраcулаʻʻ нашр этилганидан бери ҳеч қачон қайта нашр қилинишдан тўхтамаган.

1901-йилда ʻʻДраcула ʻʻВалдимар Асмундссон томонидан исланд тилига Макт Мйркранна (Зулматнинг кучлари) номи остида Стокер томонидан ёзилган сўзбоши билан таржима қилинган. Муқаддимада Стокер романдаги воқеалар ҳақиқат эканлигини ва „аниқ сабабларга кўра“ жой ва одамларнинг номларини ўзгартирганлигини ёзади. Олимлар 1980-йиллардан [11]бошлаб Стокернинг сўзбошиси туфайли таржиманинг мавжудлигидан хабардор бўлишса-да, ҳеч ким уни инглиз тилига қайта таржима қилишни ўйламаган эди. Макт Мйркранна Стокернинг романидан сезиларли даражада фарқ қилади. Белгилар номлари ўзгартирилган, узунлиги қисқартирилган. Голландиялик олим Ҳанс Cорнеэл де Роос таржимани Стокернинг таржимаси билан ижобий таққослаган ва ʻʻДраcулаʻʻ қаерда бўлса ҳам, таржима қисқа ва аниқ бўлганини ёзган.

Манбалар

  1. ↑ Ҳопкинс 2007, с. 4.
  2. ↑ Белфорд 2002, с. 269.
  3. ↑ Руберй 2011.
  4. ↑ Эигҳтеэн-Бисанг & Миллер 2008, с. 3.
  5. ↑ МcНаллй & Флоресcу 1973, с. 160.
  6. ↑ Белфорд 2002, с. 255.
  7. ↑ Эигҳтеэн-Бисанг & Миллер 2008, с. 15.
  8. ↑ Биэрман 1998, с. 152.
  9. ↑ Барсанти 2008, с. 1.
  10. ↑ Ловеcрафт 1965, с. 255; Эигҳтеэн-Бисанг & Миллер 2008, с. 4.
  11. ↑ Эигҳтеэн-Бисанг & Миллер 2008, с. 4. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Dracula" dan olindi