Ziyosfera

Dumli makaka

Думли макака — „Айиқ макака“ деб ҳам аталадиган думли макака (Маcаcа арcтоидес) Жанубий Осиё ва Жануби-Шарқий Осиёда пайдо бўлган макака туридир. Ҳиндистонда у Браҳмапутра дарёсининг жанубида, мамлакатнинг шимоли-шарқий қисмида жойлашган[3]. Маймуннинг Ҳиндистондаги диапазони Ассам ва Мегҳалаядан шарқий Аруначал-Прадеш, Нагаланд, Манипур, Мизорам ва Трипурагача чўзилган[4].

Думли макака
Сcиэнтифиc cлассифиcатион edit
Қироллик: Анималиа
Фило: Чордата
Синф: Маммалиа
Тартиб: Приматес
Инфратартиб: Симииформес
Оила: Cерcопитҳеcидаэ
Гени: Маcаcа
Спецификация:
М. арcтоидес[2]
Биномиал наме
Маcаcа арcтоиде[2]
(И. Геоффрой, 1831)
Думли думли макака қатори

(кўк — маҳаллий, қизил — таништирилган, тўқ сариқ — йўқ бўлиб кетган бўлиши мумкин)

Сйнонймс[1]
  • Маcаcа бруннеус (Андерсон, 1871)
  • Маcаcа ҳарманди (Троуэссарт, 1897)
  • Маcаcа меланотус (Огилбй, 1839)
  • Маcаcа мелли (Мацчиэ, 1912)
  • Маcаcа руфесcенс (Андерсон, 1872)
  • Маcаcа спеcиосус (Муриэ, 1875)
  • Маcаcа урсинус (Герваис, 1854)

Макака биринчи навбатда мевалар шунингдек уруғлар, барглар ва илдизлар каби ўсимликларнинг кўп турларини истеъмол қилади Бундан ташқари, чучук сув қисқичбақалари, қурбақалар, қуш тухумлари ва ҳашаротларни ҳам овлайди[5].

Хусусиятлари

Думли макаканинг узун, қалин, тўқ жигарранг мўйнаси танасини қоплайди, аммо юзи ва калта думи туксиз[5]. Болалари оқ рангда туғилади ва етук бўлганда қораяди[5]. Уларнинг ёрқин пушти ёки қизил юзлари жигарранг ёки деярли қора рангга айланади ва сочларининг кўп қисмини йўқотади[5]. Эркаклар урғочиларга қараганда каттароқ, ўлчами 51.7–65 cм (20.4–25.6 ин) узун ва оғирлиги 9.7–10.2 кг (21–22 лб) бо'лса, урғочилар эса 48.5–58.5 cм (19.1–23.0 ин) ва оғирлиги 7.5–9.1 кг (17–20 лб) гача етади[5]. Ижтимоий гуруҳлар ичида ҳукмронликни ўрнатиш учун муҳим бўлган эркакларнинг тишлари урғочиларга қараганда анча чўзилган[5]. Барча макакалар сингари, бу турда ҳам қисқа вақт давомида озиқ-овқат сақлаш учун ёноқ сумкалари мавжуд[5].

Тарқалиши ва яшаш жойи

Қадимги дунё маймуни дарахтларда унчалик чаққон эмаслиги туфайли, одатда ерда тўрт оёқда саёҳат қилади. Доим яшил тропик ва субтропик нам кенг баргли ўрмонларда, ҳудуддаги ёғингарчилик миқдорига қараб турли баландликларда учрайди. У озиқ-овқат ва бошпана учун тропик ўрмонларга боғлиқ бўлган жойларда ва қуруқ ўрмонларда учрамайди, фақат Ҳиндистоннинг Ҳимолай минтақасида жойлашган бўлса ва эски ўрмон тропик ўрмонлари билан чегарадош бўлса иккиламчи ўрмонларда вақт ўтказади. Қалин мўйнаси билан думли макака совуқ иқлим шароитида 4000 м (13000 фт) баландликда яшаши мумкин. У Ҳиндистоннинг шимоли-шарқидан ва жанубий Хитойдан Малайзия ярим оролида Ғарбий Малайзиянинг шимоли-ғарбий учигача тарқалган. У Бирма, Таиланд, Лаос, Камбоджа ва Ветнамда ҳам учрайди. Бангладешда йўқ бўлиб кетган бўлиши мумкин. Ҳозирда ушб турнинг дунёда қанча миқдорда қолгани аниқ эмас. Камбоджада Кео Сейма ёввойи табиат қўриқхонасида 230 донагча камайганлиги хабар қилинган.

Хулқ-атвор ва экология

Файл:Соунд-оф-стумп-таилед-маcақуэ-(маcаcа-арcтоидес).огг Думли макака одатда ҳар қандай макака турларининг бир хил ижтимоий тузилишига эга бўлиб, урғочиларда қатъий ва ирсий бўлган чизиқли ҳукмронлик иэрархиясига эга, аммо эркаклар ўртасида уларнинг жанговар қобилияти ва ижтимоий маневрларига қараб ўзгариб туради, аммо думли макакаларни чинакам ноёб қиладиган нарса уларнинг ярашув тактикасининг ҳайратланарли даражада бой репертуари туфайли шиддатли қарама-қаршиликларни бартараф этиш ва ўз қўшинларида юқори даражадаги тинчланиш ва уйғунликни сақлаб қолиш қобилиятидир[6]. Бу турнинг доимий жуфтлик алоқалари йўқ ва ҳақиқатан ҳам бемаънидир. Жисмоний зўравонлик жуда камдан-кам ҳолларда содир бўлади ва гарчи кичик парчалар кўпинча пайдо бўлса ва жисмоний қўрқитиш намойишлари пайдо бўлса-да, улар тезда ҳал қилинади, натижада бу тур тинч деб номланади[7]. Думли макакалар ўзларининг овқатланиш одатларида жуда ноаниқ, аммо мевалар одатда уларнинг диэтасининг асосий қисмидир. Думли макакалар катта ҳажмли, мушакли, қалин ва мустаҳкам оёқ-қўлларига эга бўлиб, уларни қуруқликда жуда ҳаракатчан қилади, лекин дарахтларда жуда ноқулай ва макака учун бу ғайриоддий. Думли макакалар жуда кўп миқдорда ҳашаротлар, майда ҳайвонлар ва уларнинг тухумлари билан озиқланади[7].

Кўпайтириш

Урғочи думли макакаларнинг ўрганиш популяциясида стероид жинсий гормонлар, хусусан, 17б-эстрадиол ва прогестерон даражаси кўтарилганлиги аниқланди. 17б-эстрадиол даражаси ёз ва кузда сезиларли даражада юқори бўлган ва прогестерон даражаси ёз, куз ва қишда сезиларли даражада юқори бўлган. Бу дудуқли макакаларда йилига иккита жуфтлашиш даври борлигини тушунтиради: бири ёзда (июл-август) ва бири кузда (ноябр). Бу дудуқли макакаларда туғилиш частотасининг тақсимланиши билан тасдиқланади[8].

Манбалар

Викиомборда „Думли макака“ мавзуси бўйича медиафайллар бор.
  1. ↑ 1,0 1,1 Четрй, Д.; Боонратана, Р.; Дас, Ж.; Ёнгченг, Л.; Ҳтун, С.; Тимминс, Р. Ж. (2020). „Маcаcа арcтоидес“. ИУCН Ред Лист оф Тҳреатенед Спеcиэс. 2020: э.Т12548А185202632. дои:10.2305/ИУCН.УК.2020-3.РЛТС.Т12548А185202632.эн. Ретриэвед 19 Новембер 2021.
  2. ↑ 2,0 2,1 Гровес, C. П. (2005). Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; наме "мсw3" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент
  3. ↑ Чоудҳурй, А.У. (1988). „Приоритй ратингс фор cонсерватион оф Индиан приматес“. Орйх. 22-жилд, № 2. 89–94-бет. дои:10.1017/С0030605300027551.
  4. ↑ Чоудҳурй, А.У. (2002). „Статус анд cонсерватион оф тҳе стумп-таилед маcақуэ Маcаcа арcтоидес ин Индиа“. Примате Репорт. 63-жилд. 63–72-бет.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Cаwтҳон Ланг, К.А. „Примате Фаcцҳеэц: Стумп-таилед маcақуэ (Маcаcа арcтоидес) Тахономй, Морпҳологй, & Эcологй“ (2005). Қаралди: 17-апрел 2008-йил.
  6. ↑ Cалл, Ж.; Аурели, Ф.; де Wаал, Ф.Б.М. (1999). „Реcонcилиатион паттернс амонг стумптаилед маcақуэс: а мултивариате аппроач“. Анимал Беҳавиоур. 58-жилд, № 1. 165–172-бет. дои:10.1006/анбе.1999.1116. ПМИД 10413553.
  7. ↑ 7,0 7,1 „Стумп-Таилед Маcақуэ - Фаcц, Диэт, Ҳабитат & Пиcтурес он Анималиа.био“. анималиа.био. Қаралди: 6-ноябр 2020-йил.
  8. ↑ Мондрагóн-Cебаллос, Р.; Гарcíа-Гранадос, М.Д.; Матаморос-Трежо, Г.; Ҳернáндез-Лóпез, Л.Э. (2018). „Аннуал вариатионс ин сехуал ҳормонес анд биртҳс' фреқуэнcй ин фемале стумп-таилед маcақуэс (Маcаcа арcтоидес)“. Тҳериогенологй. 108-жилд. 201–206-бет. дои:10.1016/ж.тҳериогенологй.2017.11.013. ПМИД 29227912. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Dumli_makaka" dan olindi