Ziyosfera

Dzialdoff

Дзиалдофф (олмонча: Солдау ) (Қадимги прусча: Салдаwа) — Полша шимолидаги шаҳарча бўлиб, у ерда 24830 нафар аҳоли истиқомат қилади (2006-йил ҳолатига кўра). Масуриянинг бир қисми сифатида у Вармиан-Масурия водийсида жойлашган (1999-йилдан), Дзиалдофф аввал Cиэчаноw водийсига (1975-1998-йиллар) тегишли эди.

Дзиалдофф
Aerial view of Działdowo
Działdowo Castle
Typical historic townhouse
District court
Dzialdoff
Байроқ
Dzialdoff
Герб
Асос солинган ХИВ аср
Аҳолиси
 (2006)
 20 824
Вақт минтақаси УТCCЕТ

Полшада Сасиноwиэ ва немис тилида Сассен деб номланувчи яқин атрофдаги биринчи аҳоли пункти Болтиқбўйи қабиласи бўлган қадимги прусслар томонидан ташкил этилган. Тевтоник рицарлар бу ҳудудни босиб олиб, бу ҳудудда ҳалигача сақланиб қолинган қал’а қурдилар. Миколаж Карбоwа томонидан асос солинган ва Солдов деб номланган қал’а, Дзиалдофф номини биринчи марта 1409-йилги харитада Полша-Литва-Тевтон уруши пайтида олган[1].

Дзиалдофф қал’аси

1444-йилда шаҳар антитевтоник Пруссия конфедерациясига қўшилди, унинг илтимосига биноан қирол Казимир ИВ Ягеллон 1454-йилда минтақани Полша Қироллигига қўшиш тўғрисидаги актни имзолади[2] ва кейин шаҳар аҳолиси Тевтоник рицарлар ва рицарларни қувиб чиқаришди. Полша қиролини қонуний ҳукмдор сифатида тан олди[3]. Кейинги ўн уч йиллик уруш пайтида шаҳар 1455-йилда тевтоник рицарлар томонидан қисқа муддат босиб олинди[3][4].

Пруссия герсоглиги таркибида (1657-йилгача Полша фиэфдоми) ХВИ аср протестант ислоҳоти даврида шаҳар лютеранизмга ўтган. Қуйидаги коммуналар Солдау протестант черковига тегишли эди: Амалиэнҳоф, Бороwо, Бурсч, Cäммерсдорф, Ҳоҳендорф, Кйсчиэнен, Куркау, Ниэдерҳоф, Пиэрлаwкен, Прусчиноwо ва Рудолфсфелде.

Пруссия Қироллиги ва Германия

1701-йилда шаҳар Пруссия Қироллиги таркибига кирди, 1773-йилдан бошлаб янги ташкил этилган Шарқий Пруссия вилояти таркибига кирди. Пруссия Қироллиги ва кейинги Германия империяси таркибида бу шаҳар ХИХ асрнинг иккинчи ярмида муҳим Пруссия Шарқий темир йўл кесишмасига айланди.

ХИХ асрда қаср
Муқаддас Хоч черковининг биноси

Шаҳарда 1825-йилда поляклар кўпчиликни ташкил қилган, унда 1496 поляк ва 386 немис яшаган[5]. Шу билан бирга, Пруссия ҳукумати Полша Конгрессида ноябр ва январ қўзғолонлари пайтида Полшанинг мустақиллик тарафдори фаолияти туфайли маҳаллий аҳолига душманлик қилди. 1863-йил январ қўзғолони пайтида маҳаллий аҳоли томонидан яширинча ўқ-дорилар омбори ва алоқа нуқтаси ташкил этилган бўлиб, Россия империясига қарши курашда ўз ватандошларига ёрдам беришга ҳаракат қилган; у доктор Руссендорфнинг уйида жойлашган эди. Пруссия ҳукумати бир неча маҳаллий аҳолини ҳибсга олди ва қўзғолонга ёрдам бериш учун ҳарбий қисмларни тузишга ҳаракат қилган маҳаллий аҳолини таъқиб қилди[6]. Немислаштиришга уринишларга қарамай, ҳудуд Полша бўлиб қолди. 1815-йилда маҳаллий аҳолининг 79 % поляклар, атиги 21 % немислар эди. 1837-йилда 74 % поляклар ва 26 % немислар эди. ХИХ асрнинг иккинчи ярмида округ аҳолисининг 87 % поляклар эди[1]. 1912-йилда немислар ҳудуддаги аҳолини рўйхатга олишда „поляк“ ва „поляк тили“ ўрнига „Масурлар“ ва „Масурий тили“ атамаларини киритдилар[6].

Урушлараро Полша

Маҳаллий немис халқи ва ҳукумати ва Германия ҳукуматининг уринишларига қарамай, шаҳар қўшни шаҳар ва шаҳарчалар билан биргаликда 1920-йил 17-январда Версал шартномасига кўра геостратегик сабабларга кўра Шарқий Пруссия плебисситида иштирок этмасдан қайта туғилган Полшага ўтказилди[7]. Шаҳар Полшага ўтказилгандан сўнг, кўплаб немис аҳолиси чиқиб кетишди. Германия партияси номзоди Эрнст Барчевски 1920-йилда 74,6 % овоз билан Сеймга[8], 1928-йилда эса Полша Сенатига 34,6 % Миллий озчиликлар блокига сайланган[8] 1921-йилда Полша аҳолини рўйхатга олишда бутун округнинг этник таркибига оид қуйидаги маълумотлар келтирилган: поляклар, 15 496; Немислар, 8187 тани ташкил этган[6].

Полша-Совет уруши пайтида Дзиалдофф қисқа вақт ичида Қизил Армия томонидан ишғол қилинди, уни маҳаллий аҳоли озод қилувчи сифатида олқишлади ва шаҳар яна Германия байроғини кўтарди [9][10], лекин тез орада Полша армияси томонидан қайта тортиб олинди.

Иккинчи жаҳон уруши

Немис фашистлари Солдау концлагери қурбонлари учун ёдгорлик

Иккинчи жаҳон уруши бошланган 1939-йилда немис фашист-рус Советларининг Полшага бостириб кириши пайтида шаҳар Германия томонидан босиб олинди, кейин эса Эйнсатзгруппе В полшалик аҳолига қарши жиноятлар содир этиш учун кирди.[11] Немис ишғоли остида шаҳар фашистлар Германияси томонидан Неиденбург туманига қайтариб қўшилди. Шаҳардаги немис озчилиги Полша раҳбарлари ва сиёсий ва маданий элита аъзоларини ўлдиришдан олдин қўлга олган ва қийноққа солган Селбсцчутз ўлим гуруҳини тузди[12].

1939-йилда босқинчилар урушдан олдинги Полша ҳарбий казармаларида асирга олинган полшалик аскарлар учун ҳарбий асирлар лагерини қурдилар[13]. 1939-йил декабр ойида у Интеллигензактион пайтида ҳибсга олинган Полша фуқаролари учун лагерга айлантирилди, бўлиб кейинчалик Солдау концлагерига айланди – унда 30 000 маҳбусдан 10 000-13 000 нафари ўлдирилди[1]. Полша маҳбусларининг биринчи оммавий транспорти лагерга яқин атрофдаги Сечанов округидан 1939-йил декабр ойида келган ва улар лагердаги биринчи оммавий қатл қурбонлари эди[14]. Немислар шаҳарда иккита мажбурий меҳнат лагерини ҳам бошқарган[15][16]. 1943-йилда Варшавада Дзиаłдоwо фаоллари Полша махфий ўқув ташкилотининг бир қисми бўлган махфий Масурия тадқиқот институтини ташкил этдилар.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Марек Прзйбйсзеwски, ИБҲ Опраcоwаниа — Замек w Дзиаłдоwиэ жако cентрум администраcйжне зиэми сасиńскиэж (Cастле ин Дзиаłдоwо ас Cентре оф Говернмент). Арчиве, 22 Оcтобер 2010.
  2. ↑ Гóрски, Карол. Зwиąзек Пруски и подданиэ сиę Прус Полсcе: збиóр текстów źрóдłоwйч (пл). Познаń: Инстйтут Зачодни, 1949 — ХХХВИИИ, 54-бет. 
  3. ↑ 3,0 3,1 Сłоwник географиcзнй Крóлестwа Полскиэго и иннйч кражów сłоwиаńскич, Том ИИ (пл), Wарсзаwа, 1881 — 262-бет. 
  4. ↑ Гóрски, пп. 96-97, 214-215
  5. ↑ Станисłаw Салмоноwиcз, Герард Лабуда, Казимиэрз Śласки (1993), Ҳисториа Поморза: (1815-1850). Господарка, споłэcзеńстwо. Паге 163.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Жерзй Łапо, Ҳисторй оф Дзиаłдоwо Виртуал Штетл 2014.
  7. ↑ Коссерт, Андреас. Остпреуссен, Гесчичте унд Мйтҳос (Герман). Сиэдлер, 2005 — 283 фф-бет. ИСБН 3-88680-808-4. 
  8. ↑ 8,0 8,1 Коссерт, Андреас. Масурен Остпреуссенс вергессенер Сüден (Герман), 2006 — 284-бет. ИСБН 3-570-55006-0. „"74,6 Прозент дер Солдауэр Стиммен гинген ан ден Кандидатен дер деуцчен Солдауэр Беwегунг (...). Денноч геланг Суперинтендент Барcзеwкси 1928 мит 34,6 Прозент дер Стиммен дер Эинзуг ин ден Wарсчауэр Сенат"“ 
  9. ↑ НЙ Тимес репорт: Руссианс Ҳоист тҳе Герман Флаг Овер Солдау. Аугуст 16, 1920.
  10. ↑ Бланке, Орпҳанс оф Версаиллес
  11. ↑ Wардзйńска, Мариа. Бйł рок 1939. Операcжа ниэмиэcкиэж полиcжи безпиэcзеńстwа w Полсcе. Интеллигензактион (пл). Wарсзаwа: ИПН, 2009 — 54-бет. 
  12. ↑ Cйгаńски, Миросłаw (1984). „Ҳитлероwскиэ прзеśладоwаниа прзйwóдców и актйwу Зwиąзкów Полакów w Ниэмcзеч w латач 1939-1945“. Прзеглąд Зачодни (полякча). № 4. 44-бет.
  13. ↑ Wардзйńска, п. 227
  14. ↑ Wардзйńска, п. 228
  15. ↑ „Арбеицерзиэҳунгслагер Солдау“ (де). Бундесарчив.де. Қаралди: 2021-йил 23-октябр.
  16. ↑ „Страф- бзw. Арбеицерзиэҳунгслагер Солдау“ (де). Бундесарчив.де. Қаралди: 2021-йил 23-октябр.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Dzialdoff" dan olindi