E (harfi)

Э — ҳинд абугидаларининг унлиси. Замонавий ҳинд ёзувларида Э ҳарфи дастлаб „Ашока“ Браҳми ҳарфидан олинган. Ҳинд унлиси сифатида Э одатда икки хил шаклда келади: 1) мустақил ҳарф сифатида; 2) асосий ундошни ўзгартириш учун унли белгиси сифатида. Ўзгартирувчи унли белгиси бўлмаган ёлғиз ундошлар ўзига хос „А“ унлисига эга.

Āрябҳаṭа

Арябҳата ҳинд рақамлари ихтиро қилингандан кейин ҳам юнон рақамларига жуда ўхшаш рақамлар учун Деванагари ҳарфларидан фойдаланган^[1].

Тарихий Э

Уч хил тарихий ёзувлар мавжуд — Браҳми ва унинг вариантлари, Кҳароṣтҳī ва Тохар.

Браҳми Э

Браҳми Э() ҳарфи оромий айин ҳарфидан олинган, шунинг учун замонавий лотин О ва юнон Омиcрон ҳарфлари билан боғлиқ^[2]. Браҳми Э ёзишнинг бир нечта аниқ услубларини топиш мумкин, уларнинг аксарияти артефактнинг маълум бир ёзувлари тўплами ёки тарихий даврдаги турли ёзувлар билан боғлиқ^[3]. Браҳмининг энг қадимги ва энг геометрик услуби сифатида Ашока фармонларида ва ўша даврдаги бошқа ёзувларда топилган ҳарфлар браҳми ҳарфлари учун мос ёзувлар шакли бўлиб, баъзи унли белгилар Браҳмининг кейинги шакллари мос келиш учун қайта шакллангунча тасдиқланмаган.

Браҳми Э тарихий шакллари
Ашока (милоддан аввалги ИИИ-И асрлар)	Гирнар (милоддан аввалги 150-йиллар)	Кушана (милодий 150-250-йиллар)	Гужарат (милодий 250-йил)	Гупта (милодий 350 -йил)

Тохар Э

Тохар ҳарфи брахми (Э) ҳарфидан олинган. Айрим ундошлардан фарқли ўлароқ, тохар унлилари фремзейхен шаклига эга эмас.

Э унли белгилари билан тохар ундошлари
Ке	Кҳе	Ге	Гҳе	Cе	Че	Же	Жҳе	Не	Ṭэ	Ṭҳе	Ḍэ	Ḍу	Ṇэ

Те	Тҳе	Де	Дҳе	Не	Пе	Пҳе	Бўл	Бҳе	Мен	Е	Ре	Ле	Ве

Śэ	Ṣэ	Се	У

Кҳароṣтҳī Э

Кҳароṣтҳī ҳарфи (Э) унли белгиси билан белгиланган. Мустақил унли сифатида Э мустақил унли А ҳарфига унли белгисини қўшиш орқали кўрсатилади.

Деванагари Э

Деванагари мустақил Ē ва Ē унли белгиси.

Ē (ए) — деванагари абугидасининг унлиси. Бу охир-оқибат Браҳми ҳарфидан келиб чиқди.Ундан олинган ҳарфлар гужарати એ ҳарфи ва Моди 𑘊 ҳарфларидир.

Деванагари тиллардан фойдаланиш

Деванагари ёзуви ҳинд тили, санскрит ва ҳинд-арян тилларининг аксариятини ёзиш учун ишлатилади. Бу тилларнинг аксариятида ए [э] каби талаффуз қилинади. Барча ҳинд ёзувлари сингари, Деванагари унлилари ҳам икки шаклда бўлади: унли товуш билан бошланадиган бўғинлар учун мустақил унли шакли ва ўзига хос /ə/ унлисини бекор қилиш учун асосий ундошга бириктирилган унли белгиси.

Бенгал Э

Бенгал тилидаги мустақил Ē ва Ē унли белгиси.

Ē (এ) — бенгал абугидасининг унлиси. У Сиддҳаṃ ҳарфидан олинган. Бу ҳарф горизонтал бош чизиғининг йўқлиги ва Деванагари ҳарфига қараганда камроқ геометрик шакл билан белгиланади.

Бенгал ёзуви тиллардан фойдаланиш

Бенгал ёзуви Ҳиндистоннинг шарқий қисмидаги бир қанча тилларни, хусусан, бенгал ва ассам тилларини ёзиш учун ишлатилади. Аксарият тилларда এ [э] каби талаффуз қилинади. Барча ҳинд ёзувлари сингари, бенгал унлилари ҳам икки шаклда бўлади: унли товуш билан бошланадиган бўғинлар учун мустақил унли шакли ва ўзига хос /ɔ/ унлисини бекор қилиш учун асосий ундошга бириктирилган унли белгиси.

Гужарати Ē

Гужарати тилидаги мустақил Э ва Э унли белгиси.

Ē (એ) — гужарати абугидасининг унлиси. У Деванагари (Ē) дан олинган.

Гужарати тилидан фойдаланадиган тиллар

Гужарати ёзуви гужарати ва кутчи тилларини ёзиш учун ишлатилади. Ҳар икки тилда ҳам એ [э] каби талаффуз қилинади. Барча ҳинд ёзувлари сингари, гужарати унлилари ҳам икки шаклда бўлади: унли товуш билан бошланадиган бўғинлар учун мустақил унли шакли ва ўзига хос /ə/ унлисини бекор қилиш учун асосий ундошга бириктирилган унли белгиси.

Гужарати Кандра Э

Гужарати тилидаги мустақил Кандра Э унлиси ва Кандра Э унли белгиси.

Кандра ઍ (қисқа Э) гужарати абугидасининг унлисидир. У Браҳми ҳарфидан олинган.

Телугу Э

Телугу тилидаги мустақил Э унлиси ва Э унли белгиси

Э (ఎ) — телугу абугидасининг унлиси. Бу Браҳми ҳарфидан келиб чиққан . Бу Каннада ಎ ҳарфи билан чамбарчас боғлиқ. Бошқа ҳинд ёзувларида бўлгани каби, телугу унлилари ҳам иккита шаклга эга: сўз ва бўғин-бош унли товушлар учун мустақил ҳарф ва телугу ундош ҳарфларининг ўзига хос „а“ ни ўзгартириш учун унли белгиси. Телугу тилидаги унли белгилари асосий ундош билан учта усулда бирикиши мумкин: 1) унли белгиси асосий ундошга тегади ёки ёнма-ён жойлашади, ҳеч бирининг шаклини ўзгартирмайди 2) унли белгиси тўғридан-тўғри ундошнинг тепасида жойлашган бўлиб, унинг в- ўрнини эгаллайди, 3) унли белгиси ва ундош ўзаро таъсирлашиб, лигатура ҳосил қилади.

Телугу Ē

Телугу тилидаги мустақил Ē унлиси ва Ē унли белгиси

Бундан ташқари, телугу тилида иккинчи Э унлиси Ē (ఏ) ҳам мавжуд. Бу Каннада ಏ ҳарфи билан чамбарчас боғлиқ. Узун Ē унли белгиси қисқа Э билан бир хил таянч ундошларда ўзаро бирикади.

Малаялам Э

Малаялам тилидаги мустақил Э унлиси ва Э унли белгиси

Э (എ) — малаялам абугидасининг унлиси . Бу Грантҳа ҳарфи орқали Браҳми ҳарфидан келиб чиққан. Бошқа ҳинд ёзувларида бўлгани каби, малаялам унлилари ҳам иккита шаклга эга: сўз ва бўғин-бош унли товушлар учун мустақил ҳарф ва ундош ҳарфларнинг ўзига хос „а“ ни ўзгартириш учун унли белгиси. Малаялам тилидаги унли белгилар одатда унинг асосий ундошига ёнма-ён жойлашган — пастда, чапда, ўнгда ёки чап ва ўнгда, лекин ҳар доим ундош товушдан кейин талаффуз қилинади.

Малаялам Ē

Малаялам тилидаги мустақил Ē унлиси ва Ē унли белгиси

Ē (ഏ, узун Э) — малаялам абугидасининг унлиси. Бу Грантҳадан кейин пайдо бўлган малаяламча қисқа „Э“ дан олдинги сўзнинг ҳосиласидир. Бошқа малаялам унлилари сингари, Ē ҳам иккита шаклга эга: сўз ва бўғин-бош унли товушлар учун мустақил ҳарф ва ундош ҳарфларнинг ўзига хос „а“ ни ўзгартириш учун унли белгиси. Малаялам тилидаги унли белгилар одатда унинг асосий ундошига ёнма-ён жойлашган — пастда, чапда, ўнгда ёки чап ва ўнгда, лекин ҳар доим ундош товушдан кейин талаффуз қилинади.

Вариант	Э-серия		И-серияси			О серияли			А серияли			Бошқа
Яланг унлилар	ᐁ		ᐃ			ᐅ			ᐊ			-
Яланг унлилар	Э		И			О			А			-
Кичик	-		ᐞ	ᣜ	ᣝ	-			-			ᐜ
Кичик	-		ʔ	В	В	-			-			Аи
Уун унлилар	-		ᐄ			ᐆ	ᐇ		ᐋ
Уун унлилар	-		Ī			Ō	Ō		Ā
W- унлилар	ᐌ	ᐍ	ᐎ		ᐏ	ᐒ	ᐓ		ᐗ	ᐘ		-
W- унлилар	Wе	Wе	Wи		Wи	Wо	Во		Wа	Wа		-
W — узун унлилар	-		ᐐ		ᐑ	ᐔ	ᐕ	ᐖ	ᐙ	ᐚ	ᐛ	-
W — узун унлилар	-		Wī		Wи	Wō	Wō	Наскапи Wō	Wā	Wā	Наскапи Wā	-
Ташувчи унлилар	ᐈ		ᐉ			-			-			-
Ташувчи унлилар	Ē		И			-			-			-
Ҳалқа диакритикли унлилар	-		ᐂ			ᢰ			ᢱ	ᢲ	ᢳ	-
Ҳалқа диакритикли унлилар	-		Āи			Ой			Ай	Ай	Йўл	-

Одиа Э

Э (ଏ) — Одиа абугидасининг унлиси. Бу Сиддҳаṃ (э) ҳарфи орқали Браҳми ҳарфидан келиб чиққан. Бошқа ҳинд ёзувларида бўлгани каби, Одиа унлилари ҳам иккита шаклга эга: сўз ва бўғин-бош унли товушлар учун мустақил ҳарф ва ундош ҳарфларнинг ўзига хос „а“ ни ўзгартириш учун унли белгиси. Одиадаги унли белгилар одатда унинг асосий ундошига ёнма-ён жойлашган — пастда, чапда, ўнгда ёки чап ва ўнгда, лекин ҳар доим ундош товушдан кейин талаффуз қилинади. Унли товуш белгиси қўшилганда асосий ундошлар шакли ўзгармайди, Одияда ундош+унли лигатурлари йўқ.


Ашока Кушана Гупта				𑌏
БРАҲМИ Э ҳарфи		СИДДҲАМ Э ҳарфи		ГРАНТҲА ЭЭ ҳарфи

Манбалар

↑ Ифраҳ, Георгес. Тҳе Универсал Ҳисторй оф Нумберс. Фром Преҳисторй то тҳе Инвентион оф тҳе Cомпутер. Неw Ёрк: Жоҳн Wилей & Сонс, 2000 — 447–450-бет. ИСБН 0-471-39340-1.
↑ Бüҳлер. „Он тҳе Оригин оф тҳе Индиан Браҳми Алпҳабет“. арчиве.орг. Карл Ж. Трüбнер (1898). Қаралди: 2020-йил 10-июн.
↑ Эволутионарй чарт, Жоурнал оф тҳе Асиатиc Соcиэтй оф Бенгал Вол 7, 1838

[Ifrah-1] Ифраҳ, Георгес. Тҳе Универсал Ҳисторй оф Нумберс. Фром Преҳисторй то тҳе Инвентион оф тҳе Cомпутер. Неw Ёрк: Жоҳн Wилей & Сонс, 2000 — 447–450-бет. ИСБН 0-471-39340-1.

[Buhler-2] Бüҳлер. „Он тҳе Оригин оф тҳе Индиан Браҳми Алпҳабет“. арчиве.орг. Карл Ж. Трüбнер (1898). Қаралди: 2020-йил 10-июн.

[3] Эволутионарй чарт, Жоурнал оф тҳе Асиатиc Соcиэтй оф Бенгал Вол 7, 1838

[1]

[2]

[3]