Echinoderma asperum
Эчинодерма асперум ёки Лепиота аспера, баъзан тез-тез учиб юрадиган сепкилли даппер деб номланади, катта, жигарранг, оқ гилзали қўзиқорин бўлиб, у қип-қизил ёки қорамтир қопқоқли. У ўрмонзорларда ёки боғларда ва боғларда пўстлоқ чипларида яшайди.
| Эчинодерма асперум | |
|---|---|
| |
| Сcиэнтифиc cлассифиcатион | |
| Қироллик: | |
| Бўлим: | |
| Синф: | |
| Буюртма: | |
| Оила: | |
| Турлари: | |
| Биномал исм: | Э. асперум
|
| Биномиал наме | |
| Эчинодерма асперум | |
| Сйнонймс | |
|
Лепиота аспера (Перс.) Қуэл. (1886-йил) Лепиота фриэсии (Ласч.) Қуэл. (1872-йил) Лепиота аcутесқуамоса (Wеинм.) П. Кумм. (1871-йил) Лепиота аcутесқуамоса вар. фурcата Кüҳнер (1936-йил) Cйстолепиота аспера (Перс.) Бон (1978-йил) | |
Таксономия ва номлаш
Биринчи марта ўн тўққизинчи асрнинг таниқли микологи Персоон томонидан Агариcус аспер сифатида тасвирланган, бурмаланган дапперлинг бир неча таксономик номларнинг ўзгаришини бошдан кечирган. Луcиэн Қуéлет уни Лепиота жинсига кўчирди ва шу вақтдан бери у Лепиота аспера (Перс.) номи билан машҳур бўлиб келмоқда Қуэл. Бир мунча вақт у бошқа „майда“ Лепиота турлари билан Эчинодерма деб номланган алоҳида суб-жанусга жойлаштирилди ва 1978-йилда Марсел Бон уни Cйстолепиота ичига жойлаштирди. Кейин 1991-йилда Бон бу ва шунга ўхшаш жигарранг ваттли турлар учун янги Эчинодерма жинсини яратди ва Эчинодерма асперум янги номи деярли сўнгги нашрларда деярли қабул қилинди.
Турнинг номи лотинча „аспер“ (аёлик билан: „аспера“ ва нейтрал „асперум“) бўлиб, „қўпол“ деган маънони англатади.
Худди шу тур 1824-йилда Wеинманн томонидан Агариcус аcутесқуамосус ва 1828-йилда Вилгелм Готтфриэд Ласч томонидан Агариcус фриэсии сифатида тасвирланган бўлиб, Лепиота ва Эчинодерма авлодларида тегишли синонимлар келтириб чиқарган. Гарчи кўпчилик расмийлар бу номларнинг барчасини синоним деб ҳисобласа-да, Мозер аcутесқуамосум шаклини асперум шаклидан турли хил турларга ажратди, чунки иккинчисида вилкалар бор ва бошқа вакилларида йўқ.
Тавсиф
Генерал
Қопқоғи дастлаб овал бўлиб, ёши билан қавариқ (ёки кампанулация) га айланади. Бу марказда бир текис қизғиш / жигарранг ёки жигарранг бўлиб, палер майдончада пирамидал тарозиларга бўлинади ва диаметри 10 см гача. Пояси узунлиги 10 см атрофида ва ҳалқанинг остида сийрак жигарранг тарози бор. Узукнинг ўзи катта ва пахтали бўлиб, баъзида қопқоқ периметри бўйлаб ёпишади ва кўпинча у ердан жигарранг тарози олади; булар унинг четида кўринади. Гилллар вилкалар мойил бўлиб, эркин, гавжум ва оқ рангга эга, спора босма ҳам оқ рангда. Гўшти оқ рангга эга бўлиб, резина, тупроқ шарлари (Сcлеродерма cитринум), ёки Лепиота cристата қўзиқоринининг ҳиди борлиги айтилади.
Ўхшаш турлар
Қопқоғи ва поянинг пастки қисмидаги жигарранг тарозилар ва оқ ғалтаклар Эчинодерма жинсини жуда ўзига хос қилади, аммо Э. асперумни бошқа аъзолар билан аралаштириб юбориши мумкин, масалан, Э. cалcиcола (, у фон ва тўқима бўлмаган ғалтак билан бир хил рангга эга, улар камроқ одам яшайди) ва ноёб Э. ҳйстрих (тўқроқ ва қирралари қорамтир ғалтаклари бор).
Тарқалиши ва яшаш жойи
Эчинодерма асперум кузда баргли ўрмонларда ёки ёғоч чиплари ишлатилган боғлар ва боғларда пайдо бўлади. У шимолий мо''тадил зоналарда кенг қайд этилган – Европа ва Шимолий Африкада кенг тарқалган ва жуда кам учрайдиган, Шимолий Америкада учрайди ва Японияда бу ҳақда хабар берилган, Австралия ва Янги Зеландия. Таиланд шимолидаги Лепиота аспера турларининг хилма-хиллигини намойиш этиш учун ўтказилган тадқиқотда 2007-йилдан 2010-йилгача Чианг Май ва Чианг Раи вилоятларида қандай қилиб кўрсатилганлиги кўрсатилди, ўттиз уч хил турни ўз ичига олган 73 га яқин Лепиота қўзиқоринлари тўпланган. Ушбу Л. аспера турларининг тарқалиши натижасида 11 та Стеноспораэ, 8 та Овиспораэ, 6 та Лепиота, 5 та Лилиаcеаэ ва 3 та Эчинаcеа пайдо бўлди. Л. аспера турларининг энг юқори хилма-хиллиги Стеноспораэ эканлиги, натижада хилма-хиллик индекси 2.20 га этди.
Овқатланиш қобилияти
Баъзида қутулиш мумкин деб санаб ўтилган бўлса-да, бу қўзиқорин алкоголга нисбатан муросасизликни келтириб чиқаради ва заҳарли бўлиши ҳам мумкин. Бундан ташқари, баъзи ҳалокатли турларни ўз ичига олган Аманита жинсининг баъзи турларига ўхшайди[1].
Манбалар
{{Манбалар|рефс=[2]
- ↑ Миллер Жр., Орсон К.. Нортҳ Америcан Мушроомс: А Фиэлд Гуиде то Эдибле анд Инедибле Фунги. Гуилфорд, CН: ФалcонГуиде, 2006 — 55-бет. ИСБН 978-0-7627-3109-1.
- ↑ „аспер“. Wиктионарй. Wикимедиа. Қаралди: 26-май 2017-йил.