Ziyosfera

Hindiston iqtisodiyoti: Versiyalar orasidagi farq

UzWikidan yoʻnaltirish sahifasi import qilindi
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Hindiston iqtisodiyoti]]
{{Davlat bilgiqutisi|davlat_nomi_toʻliq=Mumbay, Hindistonning moliyaviy markazi|status=Rivojlanayotgan mamlakat,
Quyi o'rta daromadli iqtisodiyot,
Yangi sanoatlashgan mamlakat|aholi=1 389 637 446|aholi_oʻrin=2-oʻrin; 2022-yil hisobi|YaIM=3,535 trillion dollar (nominal; 2022-yil hisobi)|YIM_oʻrin=5-oʻrin (nominal; 2022)
3-oʻrin (PPP; 2022)|pul_birligi=Hind rupisi (INR, ₹)}}
 
'''[[Hindiston]]''' [[Bozor iqtisodiyoti|iqtisodiyoti – bozor iqtisodiyoti]] rivojlanayotgan [[Yangi industrial mamlakatlar|o'rtacha daromadli]] hisoblanadi<ref name="Eco_info">
Kaushik, Surendra K. “India's Evolving Economic Model: A Perspective on Economic and Financial Reforms.” The American Journal of Economics and Sociology, vol. 56, no. 1, [ American Journal of Economics and Sociology, Inc., Wiley ], 1997, pp. 69–84.</ref><ref name=":1" /><ref name="oecd">{{veb manbasi|url=http://www.oecd.org/dataoecd/17/52/39452196.pdf|sarlavha=Economic survey of India 2007: Policy Brief|nashriyot=[[OECD]]|kirish sanasi=21-iyun 2009-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110606112149/http://www.oecd.org/dataoecd/17/52/39452196.pdf|arxivsana=6-iyun 2011-yil}}</ref>. Bu [[Yalpi ichki mahsulot|nominal YaIM]] bo'yicha dunyoda [[YIM boʻyicha davlatlar roʻyxati|beshinchi yirik]] iqtisodiyot va xarid qobiliyati pariteti (PPP) bo'yicha uchinchi o'rinda turadi. [[Xalqaro valyuta jamgʻarmasi|Xalqaro Valyuta Jamg'armasi]] (XVJ) ma'lumotlariga ko'ra, aholi jon boshiga daromad bo'yicha [[Hindiston]] [[YaIM]] (nominal) bo'yicha 142-o'rin va YaIM (PPP) bo'yicha 128- o'rinni egalladi<ref name="imf2">{{veb manbasi|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=35&pr.y=6&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CPCPIPCH&grp=0&a=|sarlavha=World Economic Outlook Database, October 2019|ish=IMF.org|nashriyot=[[International Monetary Fund]]|kirish sanasi=15-oktabr 2019-yil}}</ref>. 1947-yildagi mustaqillikdan 1991-yilgacha ketma-ket hukumatlar keng koʻlamli davlat aralashuvi va iqtisodiy tartibga solish bilan [[Proteksionizm siyosati|protektsionistik]] iqtisodiy siyosatni ilgari surdilar. Bu Litsenziya Raj shaklida dirigizm sifatida tavsiflanadi<ref name=":1">{{Citation|last=Chandrasekhar|first1=C. P.|title=From Dirigisme to Neoliberalism: Aspects of the Political Economy of the Transition in India|year=2012|journal=Developmental Politics in Transition: The Neoliberal Era and Beyond|pages=140–165|editor-last=Kyung-Sup|editor-first=Chang|series=International Political Economy Series|place=London|publisher=Palgrave Macmillan UK|language=en|url=https://eprints.soas.ac.uk/29360/1/10731455.pdf|doi=10.1057/9781137028303_8|isbn=978-1-137-02830-3|access-date=4 September 2020|editor2-last=Fine|editor2-first=Ben|editor3-last=Weiss|editor3-first=Linda|arxiv-sana=2021-07-15|arxiv-url=https://web.archive.org/web/20210715134718/https://eprints.soas.ac.uk/29360/1/10731455.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{veb manbasi|muallif=Mazumdar|ism=Surajit|yil=2012|sarlavha=Industrialization, Dirigisme and Capitalists: Indian Big Business from Independence to Liberalization|url=https://mpra.ub.uni-muenchen.de/93158/|kirish sanasi=4-sentabr 2020-yil|ish=mpra.ub.uni-muenchen.de|til=en}}</ref>. [[Sovuq urush]]ning tugashi va 1991-yilda to'lov balansining keskin inqirozi Hindistonda keng iqtisodiy liberalizatsiyani qabul qilishga olib keldi<ref name="oecd" /><ref name="nyt">{{yangiliklar manbasi |last=Edward A. Gargan |date=15-avgust 1992-yil |title=India Stumbles in Rush to a Free Market Economy |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/1992/08/15/world/india-stumbles-in-rush-to-a-free-market-economy.html |access-date=17-yanvar 2011-yil}}</ref>. <nowiki>XXI</nowiki> asr boshidan beri yillik oʻrtacha yalpi ichki mahsulot oʻsishi 6% dan 7% gacha<ref name="Eco_info" /> boʻldi va 2013-yildan 2018-yilgacha Hindiston Xitoyni ortda qoldirib, dunyodagi eng tez rivojlanayotgan yirik iqtisodiyot boʻldi<ref name="GDP IMF">{{veb manbasi|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2021&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|sarlavha=World Economic Outlook Database, October 2021|sana=October 2021|ish=IMF.org|nashriyot=[[International Monetary Fund]]|kirish sanasi=10-yanvar 2022-yil}}</ref><ref name="bbcmay2019">{{yangiliklar manbasi |date=31-may 2019-yil |title=India loses place as world's fastest-growing economy |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-48478028 |access-date=7-sentabr 2019-yil}}</ref>. Tarixiy jihatdan, Hindiston <nowiki>I</nowiki> asrdan <nowiki>XIX</nowiki> asrgacha boʻlgan ikki ming yillikning ko'p qismida dunyodagi eng yirik iqtisodiyot ega mamlakat  boʻlgan<ref name="Maddison379">{{kitob manbasi|last=Maddison|first=Angus|date=2007|title=Contours of the World Economy 1–2030 AD: Essays in Macro-Economic History|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|publisher=[[Oxford University Press]]|page=379|isbn=978-0-191-64758-1|authorlink=Angus Maddison}}</ref><ref>{{kitob manbasi|title=Economics and World History: Myths and Paradoxes|last=Paul Bairoch|publisher=[[University of Chicago Press]]|year=1995|page=[https://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0/page/95 95]|url=https://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0|isbn=978-0-226-03463-8|authorlink=Paul Bairoch}}</ref>.
 
Hindiston iqtisodiyotining uzoq muddatli o'sish istiqboli uning yosh aholisi va shunga mos ravishda past qaramlik nisbati, sog'lom jamg'armalar va investitsiya stavkalari, Hindistonda globallashuvning kuchayishi va jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvi tufayli ijobiy bo'lib qolmoqda<ref name="CIA_data">{{veb manbasi|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/|sarlavha=The World Factbook — Central Intelligence Agency|ish=CIA.gov|kirish sanasi=2-noyabr 2017-yil|qaralgan sana=2022-06-02|arxivsana=2018-12-26|arxivurl=https://web.archive.org/web/20181226142553/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html}}</ref>. 2016-yilda “demonetizatsiya” zarbalari va 2017-yilda tovar va xizmatlar soligʻi joriy etilishi tufayli iqtisodiyot 2017-yilda sekinlashdi<ref>{{jurnal manbasi|last=Nagaraj|first1=R|title=Understanding India's Economic Slowdown|journal=The India Forum|date=20-yanvar 2020-yil|url=https://www.theindiaforum.in/article/understanding-india-s-economic-slowdown|access-date=11-may 2022-yil|language=en}}</ref>. Hindiston yalpi ichki mahsulotining qariyb 70 foizi 2 to'g'ri keladi.<ref>{{veb manbasi|url=https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.TOTL.ZS?most_recent_value_desc=true&locations=IN|sarlavha=Final consumption expenditure (% of GDP) - India|ish=[[World Bank]]|kirish sanasi=11-mart 2022-yil|qaralgan sana=2022-06-02|arxivsana=2022-05-18|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220518055752/https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.TOTL.ZS?most_recent_value_desc=true&locations=IN}}</ref> Mamlakat dunyodagi oltinchi yirik iste'mol bozori bo'lib qolmoqda<ref>{{veb manbasi|url=https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.PRVT.CD?most_recent_value_desc=true&year_high_desc=true|sarlavha=Household final consumption expenditure (current US$) {{!}} Data|nashriyot=World Bank|til=en-us|kirish sanasi=7-aprel 2018-yil}}</ref>. Xususiy [[Isteʼmol|iste'moldan]] tashqari, Hindiston yalpi ichki mahsulotiga davlat xarajatlari, investitsiyalar va eksport ham ta'minlanadi<ref>{{veb manbasi|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/is-your-debt-dragging-the-economy-down/articleshow/71082520.cms|sarlavha=Is your debt dragging the economy down?|ish=The Times of India|kirish sanasi=11-sentabr 2019-yil}}</ref>. 2020-yilda pandemiya savdoga ta'sir ko'rsatdi va import bo'yicha Hindiston dunyodagi 14-o'rinni egalladi va 21-eng yirik eksportchi bo'ldi<ref>{{veb manbasi|url=https://www.wto.org/english/res_e/statis_e/wts2021_e/wts2021_e.pdf|sarlavha=World Trade Statistical Review 2021|ish=[[World Trade Organization]]|kirish sanasi=11-mart 2022-yil}}</ref>. Hindiston 1995-yil 1-yanvardan beri [[Jahon savdo tashkiloti|Jahon Savdo Tashkilotining]] aʼzosi<ref>{{veb manbasi|url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/india_e.htm|nashriyot=WTO|sarlavha=India – Member information}}</ref>. U biznes yuritishning qulayligi indeksi bo'yicha 63-o'rinni va [[Global raqobatbardoshlik indeksi|Global raqobatbardoshlik hisobotida]] 68-o'rinni egallaydi<ref>{{veb manbasi|url=http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/|sarlavha=The Global Competitiveness Report 2018|kirish sanasi=17-oktabr 2018-yil}}</ref>. Rupi/dollar [[Valyuta kursi|kursining keskin o'zgarishi tufayli]] Hindistonning nominal YaIM ham sezilarli darajada o'zgarib turadi<ref>{{veb manbasi|url=https://www.livemint.com/budget/opinion/we-can-strike-the-gdp-target-provided-economy-does-well-rupee-appreciates-1562353376032.html|sarlavha=Opinion - We can strike the GDP target, provided economy does well, rupee appreciates|muallif=Debroy|ism=Bibek|sana=6-iyul 2019-yil|ish=livemint.com|nashriyot=[[Mint (newspaper)]]|kirish sanasi=|iqtibos=}}</ref>. 500 million ishchi bilan Hindiston ishchi kuchi dunyoda ikkinchi o'rinda turadi{{sfn|Central Intelligence Agency}}. Hindiston milliarderlar soni boʻyicha dunyoda birinchi oʻrinda turadi va daromadlar boʻyicha tengsizlikka ega<ref>{{yangiliklar manbasi |title=Wealth of India's richest 1% more than 4-times of total for 70% poorest: Oxfam |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/indicators/wealth-of-indias-richest-1-more-than-4-times-of-total-for-70-poorest-oxfam/articleshow/73416122.cms |access-date=20-yanvar 2020-yil}}</ref><ref>{{veb manbasi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-36186116|sarlavha=Indian inequality still hidden|ism=Justin|muallif=Rowlatt|sana=2-may 2016-yil|nashriyot=BBC}}</ref>. Bir nechta imtiyozlar tufayli hindlarning faqatgina 2 foizi daromad solig'ini to'laydi.
 
2008-yilgi jahon moliyaviy inqirozi davrida iqtisodiyot biroz sekinlashuvga duch keldi. Hindiston o'sish sur'atlarini oshirish va talabni shakllantirish uchun rag'batlantirish choralarini (ham fiskal, ham [[Pul-kredit siyosati|pul]]) amalga oshirdi. Keyingi yillarda iqtisodiy o'sish jonlandi<ref>{{yangiliklar manbasi |title=Govt announces stimulus package, including tax cuts |work=[[Mint (newspaper)|Live Mint]] |url=https://www.livemint.com/Politics/CMJ5nWjNnZnWquihUArZCJ/Govt-announces-stimulus-package-including-tax-cuts.html |access-date=7-dekabr 2008-yil}}</ref>. [[Jahon banki]]ga ko'ra, barqaror iqtisodiy rivojlanishga erishish uchun Hindiston davlat sektorini isloh qilish, [[infratuzilma]], [[qishloq xo'jaligi]] va qishloqlarni rivojlantirish, yer va mehnat qoidalarini bekor qilish, moliyaviy inklyuzivlik, xususiy sarmoya va eksportni rag'batlantirish, ta'lim va sog'liqni saqlashga e'tibor qaratishi kerak<ref>{{veb manbasi|url=https://www.worldbank.org/en/country/india/overview|sarlavha=India Country Overview|nashriyot=[[World Bank]]|kirish sanasi=20-yanvar 2019-yil}}</ref>.
 
2020-yilda Hindistonning eng yirik oʻnta savdo hamkori [[AQSh]], [[Xitoy]], [[Birlashgan Arab Amirliklari|Birlashgan Arab Amirliklari (BAA)]], [[Saudiya Arabistoni]], [[Shveysariya]], [[Germaniya]], [[Gonkong]], [[Indoneziya]], [[Janubiy Koreya]] va [[Malayziya]] boʻldi<ref>{{veb manbasi|url=https://tradestat.commerce.gov.in/eidb/ecnt.asp|sarlavha=Total Trade|sana=2019–2020|ish=commerce.gov.in/|nashriyot=Department of Commerce|kirish sanasi=27-dekabr 2020-yil}}</ref>. 2019–2020-yillarda Hindistonga toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar (TDI) 74,4 milliard dollarni tashkil etdi. To'g'ridan-to'g'ri investitsiyalar oqimining yetakchi tarmoqlari xizmat ko'rsatish sohasi, kompyuter sanoati va telekommunikatsiya sanoati edi<ref>{{veb manbasi|url=https://dipp.gov.in/sites/default/files/FDI_Fact_sheet_September_20.pdf|sarlavha=FDI Statistics|ish=Department for Promotion of Industry and Internal Trade, MoCI, GoI|kirish sanasi=31-may 2020-yil|qaralgan sana=2022-06-02|arxivsana=2021-07-05|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210705155419/https://dipp.gov.in/sites/default/files/FDI_Fact_sheet_September_20.pdf}}</ref>. Hindiston bir necha davlatlar, jumladan [[Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlari uyushmasi|ASEAN]], SAFTA, Mercosur, Janubiy Koreya, Yaponiya va muzokaralar bosqichida boʻlgan boshqa davlatlar bilan erkin savdo shartnomalariga ega<ref>{{veb manbasi|sarlavha=By Country/Economy – Free Trade Agreements|url=https://aric.adb.org/fta-country|ish=aric.adb.org|kirish sanasi=30-avgust 2019-yil}}</ref><ref>{{veb manbasi|url=https://aric.adb.org/database/fta|sarlavha=ASIA REGIONAL INTEGRATION CENTER|ish=ASIA REGIONAL INTEGRATION CENTER|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190829160702/https://aric.adb.org/database/fta|arxivsana=29-avgust 2019-yil|kirish sanasi=29-avgust 2019-yil}}</ref>.
 
Xizmat ko'rsatish sohasi YaIMning 50 foizini tashkil qiladi va eng tez rivojlanayotgan soha bo'lib qolmoqda, sanoat sektori va qishloq xo'jaligi sektori esa ishchi kuchining ko'p qismini ish bilan ta'minlaydi<ref name="auto">{{yangiliklar manbasi |title=India has second fastest growing services sector |work=The Hindu |url=http://m.thehindu.com/business/budget/india-has-second-fastest-growing-services-sector/article6193500.ece}}</ref>. Bombey fond birjasi va Milliy fond birjasi bozor kapitallashuvi bo'yicha dunyodagi eng yirik fond birjalaridan biridir<ref>{{veb manbasi|url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics|sarlavha=Monthly Reports – World Federation of Exchanges|nashriyot=WFE}}</ref>. Hindiston dunyodagi oltinchi yirik ishlab chiqaruvchi bo'lib, global ishlab chiqarishning 3% ni tashkil qiladi va 57 milliondan ortiq kishini ish bilan ta'minlaydi<ref>{{veb manbasi|url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true|sarlavha=Manufacturing, value added (current US$) {{!}} Data|nashriyot=World Bank|til=en-us|kirish sanasi=11-noyabr 2018-yil}}</ref><ref>{{veb manbasi|url=https://www.brookings.edu/research/global-manufacturing-scorecard-how-the-us-compares-to-18-other-nations/|sarlavha=Global manufacturing scorecard: How the US compares to 18 other nations|ish=[[Brookings Institution]]|sana=10-iyul 2018-yil|til=en-us|kirish sanasi=10-iyul 2018-yil}}</ref>. Hindiston aholisining qariyb 66% qishloqlarda yashaydi<ref name="world bank_rural population">{{veb manbasi|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.RUR.TOTL.ZS?name_desc=false|sarlavha=Rural Population (% of Total Population)|sana=1-may 2016-yil|nashriyot=World Bank|kirish sanasi=14-iyul 2020-yil|qaralgan sana=2022-06-02|arxivsana=2020-07-14|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200714171721/https://data.worldbank.org/indicator/SP.RUR.TOTL.ZS?name_desc=false}}</ref> va Hindiston yalpi ichki mahsulotining taxminan 50% ni tashkil qiladi<ref name="bs_India">{{yangiliklar manbasi |date=1-may 2016-yil |title=India: An agricultural powerhouse of the world |work=Business Standard India |url=https://www.business-standard.com/article/b2b-connect/india-an-agricultural-powerhouse-of-the-world-116051800253_1.html |access-date=8-yanvar 2019-yil}}</ref>. U 593,279 milliard dollarlik valyuta zaxiralari bo'yicha dunyoda to'rtinchi o'rinda turadi.  Hindiston yalpi ichki mahsulotning 86 foizini tashkil etadigan yuqori [[davlat qarzi]]ga ega, uning fiskal taqchilligi esa YaIMning 6,9 foizini tashkil etdi.  Hindistonning hukumatga qarashli banklari umidsiz qarzga duch keldi, bu esa kreditlarning past o'sishiga olib keldi<ref name="CIA_data"/>. Shu bilan birga, NBFC sektori likvidlik inqiroziga duchor bo'ldi<ref>{{veb manbasi|url=https://www.financialexpress.com/industry/banking-finance/all-you-need-to-know-about-current-liquidity-crisis-at-indias-nbfc/1370224/|sarlavha=All you need to know about current liquidity crisis at India's NBFCs|ish=The Financial Express|sana=2-noyabr 2018-yil|til=en-us|kirish sanasi=2-noyabr 2018-yil}}</ref>. Hindiston o'rtacha ishsizlik, daromadlar tengsizligining kuchayishi va [[yalpi talab]]ning pasayishiga duch kelmoqda<ref>{{veb manbasi|url=https://unemploymentinindia.cmie.com/|sarlavha=Unemployment Rate in India|ish=Centre for Monitoring Indian Economy|kirish sanasi=1-oktabr 2019-yil}}</ref><ref>{{veb manbasi|url=https://www.moneycontrol.com/news/podcast/digging-deeper-is-indias-economy-losing-its-way-4427191.html|sarlavha=Digging Deeper, Is India's economy losing its way?|ish=moneycontrol.com|til=en-us|kirish sanasi=9-noyabr 2019-yil}}</ref>. Hindistonning yalpi ichki jamgʻarma darajasi 2019-moliya yilida YaIMning 30,1 foizini tashkil qildi<ref>{{veb manbasi|url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=19954|sarlavha=Gross domestic savings rate in India from financial year 2014 to 2019|ish=Reserve Bank of India|kirish sanasi=15-iyun 2020-yil}}</ref>. So'nggi yillarda mustaqil iqtisodchilar va moliya institutlari hukumatni turli iqtisodiy ma'lumotlarni, xususan, YaIM o'sishini manipulyatsiya qilishda ayblamoqda<ref>{{yangiliklar manbasi |last=Kumar |first=Manoj |date=9-may 2019-yil |title=India's incredulous data: Economists create own benchmarks |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-india-economy-data-insight/indias-incredulous-data-economists-create-own-benchmarks-idUSKCN1SF0L6 |access-date=9-may 2019-yil}}</ref><ref>{{yangiliklar manbasi |last=Sharma |first=Mihir S. |date=13-iyun 2019-yil |title=GDP data under cloud: Govt should know that this is a crisis of credibility |work=[[Business Standard]] |url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/gdp-data-under-cloud-govt-should-know-that-this-is-a-crisis-of-credibility-119061300134_1.html |access-date=13-iyun 2019-yil}}</ref>.
 
Hindiston dunyodagi eng yirik umumiy dori vositalari ishlab chiqaruvchisi bo'lib, uning farmatsevtika sektori [[Vaksinalar|vaktsinalarga]] boʻlgan global talabning 50% dan ortig'ini qondiradi<ref>{{yangiliklar manbasi |title=Indian Pharmaceutical Industry |work=ibef.org |url=https://www.ibef.org/industry/pharmaceutical-india.aspx |access-date=22-iyun 2019-yil}}</ref>. Hindiston IT-sanoati IT xizmatlarining asosiy eksportchisi sifatida 191 dollar milliard daromadga ega va to'rt milliondan ortiq odamni ish bilan ta'minlaydi<ref>{{yangiliklar manbasi |title=Indian IT-BPM Industry FY 2019-20 Performance |work=[[NASSCOM]] |url=https://nasscom.in/knowledge-center/publications/technology-sector-in-india-2020-techade-strategic-review |access-date=22-iyun 2020-yil |archive-date=2022-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218004602/https://nasscom.in/knowledge-center/publications/technology-sector-in-india-2020-techade-strategic-review |url-status=dead }}</ref>.  Hindistonning kimyo sanoati juda xilma-xildir va 178 milliard dollarga baholanadi. Turizm sanoati Hindiston yalpi ichki mahsulotining qariyb 9,2 foizini tashkil qiladi va 42 milliondan ortiq kishini ish bilan ta'minlaydi<ref>{{veb manbasi|sarlavha=2019 ANNUAL RESEARCH: KEY HIGHLIGHTS|url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2019/india2019.pdf|ish=WTTC|kirish sanasi=15-mart 2019-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20191230065707/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2019/india2019.pdf|arxivsana=2019-12-30}}</ref>. Hindiston oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi ishlab chiqarish bo'yicha dunyoda ikkinchi o'rinda turadi. Hindiston telekommunikatsiya sanoati mobil telefonlar, smartfonlar va internet foydalanuvchilari soni bo'yicha dunyoda ikkinchi o'rinda turadi. U dunyodagi [[Neft qazib olish boʻyicha davlatlar roʻyxati|23- yirik neft ishlab chiqaruvchi]] va uchinchi yirik neft iste'molchisi. Hindiston [[Hindiston avtomobilsozlik sanoati|avtomobil sanoati ishlab chiqarish]] hajmi bo'yicha dunyoda beshinchi o'rinda turadi<ref>[http://www.oica.net/category/production-statistics/2018-statistics/ 2018 Production Statistics] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20201202155703/http://www.oica.net/category/production-statistics/2018-statistics/ |date=2020-12-02 }}, Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles</ref><ref>{{veb manbasi|url=https://www.ibef.org/industry/india-automobiles.aspx|sarlavha=Automobile Industry in India, Indian Automobile Industry, Sector, Trends, Statistics|ish=www.ibef.org}}</ref>. Hindistonda 1,17 trillion dollarlik chakana bozor mavjud, bu Hindiston yalpi ichki mahsulotining 10% dan ortig'ini tashkil qiladi. Shuningdek, u dunyodagi eng tez rivojlanayotgan [[elektron tijorat]] bozorlaridan biriga ega<ref>{{yangiliklar manbasi |title=Retail industry in India |work=ibef.org |url=https://www.ibef.org/industry/retail-india.aspx |access-date=22-iyun 2019-yil}}</ref>.  Hindiston dunyodagi to'rtinchi yirik tabiiy resurslarga ega, tog'- [[kon sanoati]] mamlakat sanoat yalpi ichki mahsulotining 11 foizini va umumiy yalpi ichki mahsulotning 2,5 foizini tashkil qiladi<ref>{{veb manbasi|url=http://www.investopedia.com/articles/markets-economy/090516/10-countries-most-natural-resources.asp|sarlavha=10 Countries With The Most Natural Resources|sana=12-sentabr 2016-yil|muallif=Anthony|ism=Craig|ish=[[Investopedia]]}}</ref>. Shuningdek, u dunyodagi ikkinchi yirik ko'mir ishlab chiqaruvchi, ikkinchi yirik sement ishlab chiqaruvchi, ikkinchi yirik po'lat ishlab chiqaruvchi va [[Elektr energiyasi ishlab chiqarish boʻyicha davlatlar roʻyxati|uchinchi yirik]] elektr ishlab chiqaruvchi hisoblanadi<ref name="BP2019">{{veb manbasi|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2019-full-report.pdf|sarlavha=BP Statistical Review of World Energy June 2019}}</ref><ref>{{veb manbasi|url=https://www.worldsteel.org/en/dam/jcr:dcd93336-2756-486e-aa7f-64f6be8e6b1e/2018%2520global%2520crude%2520steel%2520production.pdf|sarlavha=World Crude Steel Production|sana=2-yanvar 2019-yil|ish=WorldSteel|kirish sanasi=1-fevral 2019-yil|archive-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202042330/https://www.worldsteel.org/en/dam/jcr:dcd93336-2756-486e-aa7f-64f6be8e6b1e/2018%2520global%2520crude%2520steel%2520production.pdf}}</ref>.
 
== Tarix ==
<div class="thumb tmulti tleft"><div class="thumbinner" style="width:192px;max-width:192px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:190px;max-width:190px"><div class="thumbimage" style="height:122px;overflow:hidden"></div><div class="thumbcaption text-align-center">
* Hindiston va Yevropa o'rtasidagi [[Spice trade|ziravorlar savdosi]] [[Age of Discovery|kashfiyotlar davri]] uchun asosiy katalizator bo'ldi<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFDonkin2003">[[Robin Donkin|Donkin, Robin A.]] (August 2003). ''Between East and West: The Moluccas and the Traffic in Spices Up to the Arrival of Europeans''. Diane Publishing Company. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-87169-248-1|<bdi>0-87169-248-1</bdi>]].</cite></ref>.
</div><div class="thumbcaption text-align-center">
* Janubiy Hindiston [[Chera dynasty|Chera]] hukmdori [[Sthanu Ravi Varma]] tomonidan [[Saint Thomas Christians|Avliyo Tomas nasroniylariga]] berilgan [[Tharisapalli plates|Tharisapalli plitalari]] Hindistonning [[Kerala, India|Kerala]] shtatidagi [[Kulasekhara dynasty (Venad)|Kulasexara]] davrida savdogarlar gildiyalari va savdo korporatsiyalari iqtisodiyot va ijtimoiy hayotda juda muhim rol o'ynaganligidan dalolat beradi.
</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:190px;max-width:190px"><div class="thumbcaption text-align-center">
* [[Ateshgah of Baku|Atashgoh]] — [[Caspian Sea|Kaspiy dengizining]] gʻarbida 1745-yilgacha hind savdogarlari tomonidan qurilgan ibodatxona. Ko'rsatilgan yozuv, Lord [[Shiva]]ning [[sanskrit]]cha chaqiruvidir.
</div></div></div></div></div>
Miloddan avvalgi 1-yildan boshlab qariyb 1700-yil davom etgan uzluksiz davomiylik davomida Hindiston jahon yalpi ichki mahsulotining 35-40% ni tashkil etuvchi eng yuqori iqtisodiy davlat bo'lib kelgan<ref>{{veb manbasi|url=http://www.visualcapitalist.com/2000-years-economic-history-one-chart/|sarlavha=2000 years economic history one chart|kirish sanasi=29-avgust 2017-yil}}</ref>. [[Proteksionizm siyosati|Protektsionistik]], import o'rnini bosuvchi, Fabian sotsializmi va sotsial-demokratik ruhdagi siyosatlarning uyg'unligi Britaniya hukmronligi tugaganidan keyin bir muncha vaqt Hindistonni boshqargan. Iqtisodiyot keyinchalik Dirigizm sifatida tavsiflangan edi,<ref name=":1"/><ref name=":2"/> Bu keng tartibga solishga ega edi, [[Proteksionizm siyosati|protektsionizm]], yirik monopoliyalarning [[davlat mulki]], keng tarqalgan korruptsiya va sekin o'sish<ref name="oecd" /><ref name="nyt" /><ref name="potential">{{veb manbasi|url=http://www.usindiafriendship.net/viewpoints1/Indias_Rising_Growth_Potential.pdf|sarlavha=India's Rising Growth Potential|nashriyot=Goldman Sachs|yil=2007|kirish sanasi=21-iyun 2009-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110724120152/http://www.usindiafriendship.net/viewpoints1/Indias_Rising_Growth_Potential.pdf|arxivsana=24-iyul 2011-yil}}</ref>. 1991-yildan beri davom etayotgan iqtisodiy erkinlashtirish mamlakatni [[Bozor iqtisodiyoti|bozor iqtisodiyotiga o'tkazdi]]<ref name="oecd" /><ref name="nyt" />.  2008-yilga kelib Hindiston o'zini dunyoning tez rivojlanayotgan iqtisodiyotlaridan biri sifatida ko'rsatdi.
 
=== Qadimgi va o'rta asrlar ===
 
==== Hind vodiysi tsivilizatsiyasi ====
Miloddan avvalgi 2800—1800-yillarda gullab-yashnagan doimiy aholi punkti boʻlgan Hind vodiysi tsivilizatsiyasining fuqarolari [[dehqonchilik]] bilan shug'ullangan, hayvonlarni xonakilashtirgan, bir xil og'irlik va o'lchovlardan foydalangan, asboblar va qurollar yasagan va boshqa shaharlar bilan savdo qilgan. Yaxshi rejalashtirilgan ko'chalar, drenaj tizimi va suv ta'minoti haqidagi dalillar ularning [[Shaharsozlik|shaharsozlik bo'yicha]] bilimlarini ochib beradi, bu birinchi ma'lum boʻlgan shahar sanitariya tizimlari va munitsipal boshqaruv shakli mavjudligini o'z ichiga oladi.
 
==== G'arbiy Sohil ====
Dengiz savdosi Janubiy Hindiston bilan Janubi-[[Janubi-Sharqiy Osiyo|Sharqiy]] va G'arbiy Osiyo o'rtasida erta davrlardan milodiy XIV-asrgacha keng miqyosda amalga oshirilgan. [[Malabar]] va Koromandel qirg'oqlari miloddan avvalgi I-asrdayoq muhim savdo markazlari bo'lib, import va eksport, shuningdek, [[Oʻrta dengiz|O'rta yer dengizi]] mintaqasi va janubi-sharqiy Osiyo o'rtasidagi tranzit punktlari uchun foydalanilgan. Vaqt o'tishi bilan savdogarlar o'zlarini davlat homiylik qiladigan uyushmalarga aylantirdilar. Tarixchilar Tapan Raychaudxuri va Irfon Habibning ta'kidlashicha, davlatning chet el savdosiga homiyligi eramizning XIII-asriga kelib, dastlab Malabarda, keyin esa mahalliy parslar, yahudiylar, suriyalik nasroniylar va musulmonlar jamoalari tomonidan bosib olingandan so'ng tugaydi.
 {{multiple image|width=120|image1=MauryanCoin.JPG|caption1=Mauriya imperiyasining kumush tangasi, miloddan avvalgi <nowiki>III</nowiki> asr.|image2=Silver Coin of Kumaragupta I.jpg|caption2=Gupta sulolasi kumush tangasi, miloddan avvalgi V-asr.}}
 
=== Mug'al davri / Rajput davri / Maratha davri (1526-1820) ===
Hindiston iqtisodiyoti <nowiki>XVIII</nowiki> asrgacha [[Boburiylar davlati|Mugʻallar imperiyasi davrida]] katta va gullab-yashnagan edi. Shon Xarkinning hisob-kitoblariga koʻra, <nowiki>XVII</nowiki> asrda Xitoy va Hindiston jahon yalpi ichki mahsulotining 60-70 foizini tashkil qilgan boʻlishi mumkin. Mugʻal xoʻjaligi ishlab [[Tanga|chiqilgan]] pul birligi, yer daromadlari va savdo tizimi asosida ishlagan. Oltin, kumush va mis [[Zarbxona|tangalar]] qirol zarbxonalari tomonidan muomalaga chiqarilgan bo'lib, ular erkin zarb qilish asosida faoliyat yuritgan. Mug'ullar qo'l ostidagi markazlashgan boshqaruv natijasida yuzaga kelgan siyosiy barqarorlik va yagona daromad siyosati, yaxshi rivojlangan ichki savdo tarmog'i bilan birgalikda, Hindiston - inglizlar kelishidan oldin - an'anaviy agrarga ega bo'lishiga qaramay, katta darajada iqtisodiy jihatdan birlashtirilganligini ta'minladi. yashash uchun mo'ljallangan qishloq xo'jaligining ustunligi bilan tavsiflangan iqtisodiyot<ref>{{Harvard citation no brackets|Kumar|2005|p=3}}</ref>.
[[Fayl:Muslin_men.jpg|right|thumb| Milodiy 1665-yilda muslin liboslarini kiygan Mug'al knyazlari.]]
Mugʻallar imperiyasi rivojlangan sanoat ishlab chiqarish iqtisodiyotiga ega boʻlib, Hindiston 1750-yilgacha jahon sanoat mahsulotining qariyb 25% ini ishlab chiqargan<ref name="williamson">{{veb manbasi|url=http://www.tcd.ie/Economics/staff/orourkek/Istanbul/JGWGEHNIndianDeind.pdf|sarlavha=India's Deindustrialization in the 18th and 19th Centuries|muallif=[[Jeffrey G. Williamson]], David Clingingsmith|nashriyot=[[Harvard University]]|sana=August 2005|kirish sanasi=18-may 2017-yil}}</ref> va bu uni [[xalqaro savdo]]dagi eng muhim ishlab chiqarish markaziga aylantirgan<ref name=":3">{{Citation|title=Why Europe Grew Rich and Asia Did Not: Global Economic Divergence, 1600–1850|given=Prasannan|surname=Parthasarathi|publisher=Cambridge University Press|year=2011|isbn=978-1-139-49889-0|page=2}}</ref>. Mug'allar imperiyasining ishlab chiqarilgan mahsulotlari va "pul ekinlari" butun dunyo bo'ylab sotilgan. Sanoatning asosiy tarmoqlariga toʻqimachilik, kemasozlik va poʻlat sanoati kiradi, qayta ishlangan eksportga esa paxta toʻqimachilik, ip-kalava, ip, ipak, jut mahsulotlari, metall buyumlar hamda shakar, moy va sariyogʻ kabi oziq-ovqat mahsulotlari kiradi<ref name="schmidt">Karl J. Schmidt (2015), [https://books.google.com/books?id=BqdzCQAAQBAJ&pg=PA100 ''An Atlas and Survey of South Asian History'', page 100], [[Routledge]]</ref>. Shaharlar va shaharlar o'z davri uchun nisbatan yuqori darajada urbanizatsiyaga ega boʻlgan Mug'al imperiyasi davrida gullab-yashnagan, aholisining 15% shahar markazlarida yashagan, bu o'sha paytdagi zamonaviy Yevropadagi shahar aholisining foizidan yuqori va undan yuqori. <nowiki>XIX</nowiki> asrda [[Britaniya Hindistoni]].
 
<nowiki>XVIII</nowiki> asrning boshlarida [[Boburiylar davlati|Mugʻallar imperiyasi tanazzulga]] yuz tutdi, chunki u Hindistonning gʻarbiy, markaziy va janubiy va shimoliy qismlarini [[Maratxa imperiyasi|Maratha imperiyasiga]] boy berdi, u oʻsha hududlarni birlashtirib, boshqarishda davom etdi<ref name="kumar">{{Harvard citation no brackets|Kumar|2005|pp=5–8}}</ref>. Mug'allar imperiyasining tanazzulga uchrashi qishloq xo'jaligi hosildorligining pasayishiga olib keldi, bu esa o'z navbatida to'qimachilik sanoatiga salbiy ta'sir ko'rsatdi. Mug'allardan keyingi davrda subkontinentning hukmron iqtisodiy kuchi sharqdagi Bengal Subah bo'lib, u gullab-yashnayotgan to'qimachilik sanoati va nisbatan yuqori [[real ish haqi]]ni saqlab qolishda davom etdi. Biroq, birinchisi Bengaliyaning Maratha bosqinlari<ref name="Chaudhuri253">{{kitob manbasi|last=Kirti N. Chaudhuri|title=The Trading World of Asia and the English East India Company: 1660–1760|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2006|page=253|url=https://books.google.com/books?id=9xt7Fgzq9e8C&pg=PA253|authorlink=Kirti N. Chaudhuri|isbn=9780521031592}}</ref><ref name="Marshall73">{{kitob manbasi|title=Bengal: The British Bridgehead: Eastern India 1740–1828|last=P. J. Marshall|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2006|page=73|url=https://books.google.com/books?id=lIZrfokYSY8C&pg=PA73|authorlink=P. J. Marshall|isbn=9780521028226}}</ref> va keyin <nowiki>XVIII</nowiki> asr o'rtalarida Britaniya mustamlakasi tomonidan vayron qilingan. [[Panipat janglari|Panipat]]ning uchinchi jangi, Maratha imperiyasi bir nechta konfederativ shtatlarga parchalanib ketdi va natijada yuzaga kelgan siyosiy beqarorlik va qurolli to'qnashuvlar mamlakatning bir qancha qismlarida iqtisodiy hayotga jiddiy ta'sir ko'rsatdi - garchi bu yangi viloyat qirolliklarida mahalliy farovonlik tufayli yumshatilgan bo'lsa ham. XVIII asrning oxiriga kelib, Britaniya Ost-Hind kompaniyasi Hindiston siyosiy teatriga kirib, Yevropaning boshqa kuchlari ustidan oʻz hukmronligini oʻrnatdi. Bu Hindiston savdosida hal qiluvchi o'zgarishlarni va iqtisodiyotning qolgan qismiga kamroq ta'sir ko'rsatdi<ref>{{Harvard citation no brackets|Kumar|2005|p=26}}</ref>.
 
=== Britaniya davri (1793-1947) ===
<blockquote class="templatequote">Bizning Britaniya imperiyasiga qarshi shikoyatlarimiz asosli ekanligiga shubha yoʻq. Kembrijlik tarixchi Angus Maddisonning mashaqqatli statistik ishi ko'rsatganidek, Hindistonning jahon daromadidagi ulushi 1700-yildagi 22,6% dan kamaydi, bu o'sha paytdagi Yevropaning 23,3% ulushiga deyarli teng, 1952-yilda esa 3,8% ga tushib ketdi. Darhaqiqat, <nowiki>XX</nowiki> asrning boshlarida "Britaniya tojining eng yorqin javohiri" aholi jon boshiga daromad bo'yicha dunyodagi eng qashshoq mamlakat edi.<div class="templatequotecite"> —&#x2009;<cite>[[Manmohan Singh|Manmohan Singx]] </cite></div></blockquote>
[[Fayl:1_AD_to_2003_AD_Historical_Trends_in_global_distribution_of_GDP_China_India_Western_Europe_USA_Middle_East.png|thumb|300x300px| Angus Maddisonning hisob-kitoblariga ko'ra, milodiy 1-yildan 2003-yilgacha boʻlgan yirik iqtisodiyotlarning jahon yalpi ichki mahsulotiga global hissasi<ref name="Maddison379" />.<nowiki>XVIII</nowiki> asrgacha Xitoy va Hindiston yalpi ichki mahsulot ishlab chiqarish bo'yicha ikkita eng yirik iqtisodiyot edi.]]
<nowiki>XIX</nowiki> asrning boshidan Britaniya Ost-Hind kompaniyasining kuchini bosqichma-bosqich kengaytirish va mustahkamlash soliqqa tortish va qishloq xo'jaligi siyosatida katta o'zgarishlarga olib keldi, bu esa savdoga e'tibor qaratgan holda qishloq xo'jaligini tijoratlashtirishga yordam berdi, natijada oziq-ovqat ishlab chiqarish qisqardi. ekinlar, dehqonlarning ommaviy qashshoqlashuvi va qashshoqligi qisqa muddatda ko'plab ocharchiliklarga olib keldi. Britaniya Rajining iqtisodiy siyosati talabning qisqarishi va ish bilan bandlikning pasayishi tufayli hunarmandchilik va qo'lbolachilik sohalarida jiddiy pasayishga olib keldi. 1813-yil Xartiyasi bilan xalqaro cheklovlar olib tashlanganidan so'ng, Hindiston savdosi barqaror o'sish bilan sezilarli darajada kengaydi. Natijada, Hindistondan Angliyaga kapitalning sezilarli darajada o'tkazilishi inglizlarning mustamlakachilik siyosati tufayli ichki iqtisodiyotni modernizatsiya qilish bo'yicha har qanday tizimli sa'y-harakatlardan ko'ra, daromadlarning katta miqdorda tushishiga olib keldi.
[[Fayl:1700_AD_through_1950_AD_per_capita_GDP_of_United_Kingdom_and_India_during_the_Colonial_Era.png|left|thumb|280x280px| Maddison ma'lumotlariga ko'ra, 1990-yilda 1700—1950-yillarda Hindiston va Buyuk Britaniyaning jon boshiga hisoblangan YaIM.  Biroq, Maddisonning <nowiki>XVIII</nowiki> asr Hindistoni uchun hisob-kitoblari yalpi past baho sifatida tanqid qilindi, Bairoch hisob-kitoblariga ko'ra, Hindistonda <nowiki>XVIII</nowiki> asrda aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot yuqori boʻlgan,<ref>{{kitob manbasi|title=Economics and World History: Myths and Paradoxes|last=Paul Bairoch|publisher=[[University of Chicago Press]]|year=1995|pages=95–104|url=https://www.scribd.com/document/193124153/Economics-and-World-History-Myths-and-Paradoxes-Paul-Bairoch|authorlink=Paul Bairoch|accessdate=9-avgust 2017-yil}}</ref><ref>Chris Jochnick, Fraser A. Preston (2006), [https://books.google.com/books?id=SpqmITSjgWAC&pg=PA86 ''Sovereign Debt at the Crossroads: Challenges and Proposals for Resolving the Third World Debt Crisis'', pages 86–87], [[Oxford University Press]]</ref> va Parthasarathi topilmalari <nowiki>XVIII</nowiki> asrda yuqori [[real ish haqi]]ni ko'rsatadi. Bengal va [[Maysur|Mysore]].  Ammo Hindistonning aholi jon boshiga to'g'ri keladigan YaIM va daromadlari <nowiki>XVIII</nowiki> asr oxiridan boshlab mustamlaka davrida turg'un bo'lib qolgani haqida konsensus mavjud.]]
Britaniya hukmronligi ostida Hindistonning jahon iqtisodiyotidagi ulushi 1700-yildagi 24,4 foizdan 1950-yilda 4,2 foizgacha kamaydi. Hindistonning aholi jon boshiga yalpi ichki mahsuloti (PPP) [[Boburiylar davlati|Mug'allar imperiyasi]] davrida turg'un edi va Britaniya hukmronligi boshlanishidan oldin pasayishni boshladi. Hindistonning jahon sanoat mahsulotidagi ulushi 1750-yildagi 25% dan 1900-yilda 2% gacha kamaydi<ref name="williamson"/>. Shu bilan birga, Buyuk Britaniyaning jahon iqtisodiyotidagi ulushi 1700-yildagi 2,9% dan 1870-yilda 9% gacha ko'tarildi. Britaniya Sharqiy Hindiston kompaniyasi, 1757-yilda Bengaliyani bosib olgandan so'ng, Hindistonda katta soliqqa tortilgan mahalliy hind ishlab chiqaruvchilari bilan solishtirganda, Britaniyada [[Proteksionizm siyosati|protektsionist]] boʻlgan holda, Hindistonda bojlar va [[Davlat boji|bojlarsiz]] sotilishi mumkin boʻlgan Britaniya tovarlari uchun yirik Hindiston bozorini ochishga majbur qildi. Hindiston toʻqimachilik mahsulotlarini u yerda sotilishini cheklash uchun taqiqlar va yuqori tariflar kabi siyosatlar amalga oshirilgan boʻlsa, paxta xom ashyosi Hindistondan Hindiston paxtasidan toʻqimachilik ishlab chiqaradigan va yana Hindiston bozoriga sotuvchi Britaniya fabrikalariga bojsiz olib kelingan. Britaniya iqtisodiy siyosati ularga Hindistonning yirik bozori va paxta resurslari ustidan monopoliya berdi<ref>{{kitob manbasi|title=The Process of Economic Development|last=James Cypher|year=2014|publisher=[[Routledge]]|url=https://books.google.com/books?id=TxFxAwAAQBAJ&pg=PA97|isbn=9781136168284}}</ref><ref name="gupta">{{veb manbasi|muallif=Broadberry|ism=Stephen|sarlavha=Cotton textiles and the great divergence: Lancashire, India and shifting competitive advantage, 1600–1850|yil=2005|url=http://www.iisg.nl/hpw/papers/broadberry-gupta.pdf|ish=International Institute of Social History|nashriyot=Department of Economics, University of Warwick|kirish sanasi=5-dekabr 2016-yil}}</ref><ref>{{kitob manbasi|title=Economics and World History: Myths and Paradoxes|last=Paul Bairoch|publisher=[[University of Chicago Press]]|year=1995|page=89|url=https://www.scribd.com/document/193124153/Economics-and-World-History-Myths-and-Paradoxes-Paul-Bairoch|authorlink=Paul Bairoch|accessdate=9-avgust 2017-yil|chapterurl=https://www.scribd.com/document/193124153/Economics-and-World-History-Myths-and-Paradoxes-Paul-Bairoch|archive-date=2017-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012060209/https://www.scribd.com/document/193124153/Economics-and-World-History-Myths-and-Paradoxes-Paul-Bairoch}}</ref>. Hindiston ingliz ishlab chiqaruvchilari uchun muhim xom ashyo yetkazib beruvchi va Britaniya ishlab chiqaruvchilari uchun yirik bozor bo'lib xizmat qildi.
 
Bir qancha iqtisodiy tarixchilarning ta'kidlashicha, [[Real ish haqi|haqiqiy ish haqining]] pasayishi <nowiki>XIX</nowiki> asrning boshlarida yoki, ehtimol, <nowiki>XVIII</nowiki> asrning oxirida  asosan Britaniya imperializmi natijasida boshlangan. Prasannan Parthasarathi va Sashi Sivramkrishnaning so'zlariga ko'ra, hind to'quvchilarining maoshi, ularning britaniyalik hamkasblari bilan solishtirish mumkin edi va ularning o'rtacha daromadi Yevropaning ilg'or qismlari bilan solishtirish mumkin boʻlgan yashash darajasidan besh baravar yuqori edi<ref>{{kitob manbasi|last=Parthasarathi|first=Prasannan|title=Why Europe Grew Rich and Asia Did Not: Global Economic Divergence, 1600—1850|url=https://archive.org/details/whyeuropegrewric0000part|year=2011|page=[https://archive.org/details/whyeuropegrewric0000part/page/45 45]}}</ref><ref name=":4">{{jurnal manbasi|last=Sivramkrishna|first1=Sashi|title=Ascertaining Living Standards in Erstwhile Mysore, Southern India, from Francis Buchanan's Journey of 1800-01: An Empirical Contribution to the Great Divergence|url=https://www.academia.edu/1831704|journal=Journal of the Economic and Social History|volume=52|issue=4|page=729}}</ref>. Biroq, ular ma'lumotlarning kamligi tufayli aniq xulosalar chiqarish qiyin va ko'proq tadqiqotlar talab etiladi degan xulosaga kelishdi. Shuningdek, Hindiston <nowiki>XVIII</nowiki> asrning ikkinchi yarmida Mugʻallar imperiyasining qulashining bilvosita natijasi sifatida sanoatsizlanish davrini boshidan kechirganligi taʼkidlangan.<ref name="williamson"/>
 
=== COVID-19 pandemiyasi va oqibatlari (2020-yildan hozirgacha) ===
[[Hindistonda COVID-19 pandemiyasi|COVID-19 pandemiyasi]] davrida koʻplab reyting agentliklari Hindistonning 21-moliyadagi YaIM prognozlarini salbiy koʻrsatkichlarga tushirdi<ref name=":49">{{yangiliklar manbasi |date=21-may 2020-yil |title=A Bigger Hit on the Economy? |page=1 |work=The Economic Times (ET Graphics) |url=https://epaper.timesgroup.com/ |url-access=subscription |access-date=21-may 2020-yil}}</ref><ref>{{yangiliklar manbasi |last=Noronha |first=Gaurav |date=2-may 2020-yil |title=India's GDP to see 5% contraction in FY21, says Icra |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/indicators/indias-gdp-to-see-5-contraction-in-fy21-says-icra/articleshow/75847028.cms |access-date=21-may 2020-yil}}</ref>, Hindistonda 1979-yildan beri boʻlgan eng ogʻir retsessiyadan dalolat beradi. Dun & Bradstreet hisobotiga ko'ra, mamlakat 2020-yilning uchinchi choragida [[COVID-19 koronavirus infeksiyasi|COVID-19]] tarqalishini to'xtatish uchun joriy qilingan 2 oydan ortiq davom etgan umummilliy blokirovka natijasida tanazzulga yuz tutishi mumkin.
 
=== Qishloq xo'jaligi ===
[[Fayl:Tierecke_8983_-_Rice_fields_near_Puri.jpg|thumb| Hindistonning sharqiy sohilidagi Puri, [[Orissa|Odisha]] yaqinidagi guruch dalalari.]]
Qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi, daraxt kesish va baliqchilik kabi qoʻshni tarmoqlar YaIMning 17% ni tashkil etdi, sektor 2014-yilda jami ishchi kuchining 49% ini ish bilan taʼminladi. Qishloq xoʻjaligi yalpi ichki mahsulotning 23% ni tashkil etdi va 2016-yilda mamlakat umumiy ishchi kuchining 59% ish bilan taʼminlandi<ref name="WTTCBenchmark">{{veb manbasi|sarlavha=BENCHMARK REPORT 2017 – INDI|url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/benchmark-reports/country-reports-2017/india.pdf|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180412082953/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/benchmark-reports/country-reports-2017/india.pdf|arxivsana=12-aprel 2018-yil|kirish sanasi=11-aprel 2018-yil|ish=World Travel and Tourism Council}}</ref>. Hindiston iqtisodiyoti diversifikatsiyalangani va o'sishi bilan birga, qishloq xo'jaligining YaIMga qo'shgan hissasi 1951-yildan 2011-yilgacha doimiy ravishda pasayib bordi, ammo u hali ham mamlakatning eng katta bandlik manbai va uning umumiy ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining muhim qismidir. Besh yillik rejalarda qishloq xoʻjaligiga alohida eʼtibor berilgani hamda sugʻorish, texnologiya, zamonaviy qishloq xoʻjaligi usullarini qoʻllash va qishloq xoʻjaligini taʼminlashning izchil takomillashtirilishi tufayli 1950-yildan boshlab barcha ekin maydonlarining hosildorligi oʻsdi. Hindistondagi Yashil inqilobdan keyin qishloq xo'jaligi kreditlari va subsidiyalar. Biroq, xalqaro taqqoslashlar shuni ko'rsatadiki, Hindistondagi o'rtacha hosil odatda dunyodagi eng yuqori o'rtacha hosilning 30% dan 50% gacha. [[Uttar-Pradesh]], [[Panjob (shtat)|Panjob]], Haryana, [[Madhya-Pradesh|Madxya-Pradesh]], Andxra-Pradesh, Telangana, Bixar, [[Gʻarbiy Bengaliya|Gʻarbiy Bengal]], Gujarat va [[Maharashtra|Maxarashtra]] shtatlari Hindiston qishloq xoʻjaligiga asosiy hissa qoʻshmoqda.
 {{multiple image|align=left|image1=Punjab Monsoon.jpg|width1=180|caption1=Panjob, (Hindiston) shtati Hindistonning Yashil inqilobga rahbarlik qildi va mamlakatning non savati degan unvonga sazovor boʻldi.|image2=Amul Plant at Anand.jpg|width2=272|caption2=Anand, Gujaratdagi [[Amul]] sut zavodi 1970-yillardaToshqin operatsiyasi davrida boshlangan juda muvaffaqiyatli kooperativ edi.|caption-align=center}}
Hindistonda o'rtacha yillik yog'ingarchilik {{Convert|1208|mm|in}} va umumiy yillik yog'ingarchilik 4000 kub metrni tashkil qiladi, umumiy foydalanish mumkin boʻlgan suv resurslari, shu jumladan yer usti va [[yer osti suvlari]] 1123 milliard kub metrni tashkil etadi<ref>{{veb manbasi|url=http://cwc.gov.in/main/webpages/statistics.html#2|sarlavha=India&nbsp;– Land and Water Resources at a glance|nashriyot=Central Water Commission, Government of India|kirish sanasi=18-noyabr 2010-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20101119200518/http://cwc.gov.in/main/webpages/statistics.html#2|arxivsana=19-noyabr 2010-yil}}</ref>. {{Convert|546820|km2|mi2}} yer maydoni yoki umumiy ekin maydonlarining 39% ga yaqini sugʻoriladi. Hindistonning ichki suv resurslari va dengiz resurslari baliqchilik sohasida olti millionga yaqin kishini ish bilan ta'minlaydi. 2010-yilda Hindiston dunyodagi oltinchi yirik baliqchilik sanoatiga ega edi.
[[Fayl:Cashew_@_Paravur.jpg|right|thumb| Hindiston har yili 100 000 tonnadan ortiq qayta ishlangan kaju yadrolarini eksport qiladi. Birgina Kollamning oʻzida 600 dan ortiq kajuni qayta ishlash sexi mavjud.]]
 
Taxminan 1,530,000 kvadrat kilometr (590,000&nbsp;mi²), Hindiston ekin maydonlarining 52% bilan AQShdan keyin ikkinchi eng katta ekin maydonlariga ega. Mamlakatning umumiy er maydoni Xitoy yoki AQShning uchdan bir qismidan bir oz ko'proq bo'lsa-da, Hindistonning haydaladigan erlari AQShnikidan biroz kichikroq va Xitoynikidan biroz kattaroqdir. Biroq qishloq xoʻjaligi mahsulotlari oʻz imkoniyatlaridan ancha orqada. Hindistondagi past mahsuldorlik bir necha omillarning natijasidir. Jahon bankiga ko'ra, Hindistonning yirik qishloq xo'jaligi subsidiyalari fermerlar yetishtiradigan narsalarni buzmoqda va mahsuldorlikni oshirishga investitsiyalarga to'sqinlik qilmoqda. Qishloq xo'jaligini haddan tashqari tartibga solish xarajatlarni oshirdi, narx xavfi va noaniqlik, hukumatning mehnat, yer va kreditga aralashuvi bozorga zarar etkazmoqda. Qishloq yo'llari, elektr energiyasi, portlar, oziq-ovqat omborlari, [[chakana savdo]] bozorlari va xizmatlar kabi infratuzilma yetarli darajada emas. Yer yerlarining oʻrtacha kattaligi juda kichik, yer uchastkalarining 70%i bir gektardan kam hajmida<ref>{{Harvard citation no brackets|Panagariya|2008|p=318}}</ref>. Sugʻorish inshootlari yetarli darajada emas, maʼlum boʻlishicha, 2016-yil holatiga koʻra, umumiy ekin maydonlarining atigi 46 foizi sugʻorilgan<ref name="irrigation">{{veb manbasi|url=http://mowr.gov.in/writereaddata/linkimages/statewiseirrigated2079753822.pdf|sarlavha=State-Wise Details of Net Irrigated Area (NIA), Net Sown Area (NSA) And Percentage of NIA To NSA|nashriyot=Ministry of Water Resources, Government of India|kirish sanasi=18-noyabr 2010-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110721161906/http://mowr.gov.in/writereaddata/linkimages/statewiseirrigated2079753822.pdf|arxivsana=21-iyul 2011-yil}}</ref>, natijada fermerlar hali ham yogʻingarchilikka, xususan musson fasliga bogʻliq boʻlib qoladi, bu koʻpincha nomuvofiq va butun mamlakat boʻylab notekis taqsimlanadi. Qo'shimcha 20 000 000 gektar (49 000 000 akr) yerni sug'orish maqsadida turli sxemalar taqdim etilgan Tezlashtirilgan sug'orishdan foyda olish dasturi (AIBP) amalga oshirildi. Oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash va tarqatish infratuzilmasi yo'qligi fermerlik daromadlariga ham to'sqinlik qilmoqda; Hindiston qishloq xo'jaligi mahsulotlarining uchdan bir qismi buzilish natijasida yo'qoladi<ref name="India's Food Transportation Ordeal">{{yangiliklar manbasi |date=11-yanvar 2013-yil |title=India's Food Transportation Ordeal |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424127887324907204578187122310400706}}</ref>.
 
== Manbalar ==
{{manbalar}}
 
[[Turkum:Pages using multiple image with auto scaled images]]
[[Turkum:Hindiston iqtisodiyoti]]
[[Turkum:Pages with unreviewed translations]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Mumbay, Hindistonning moliyaviy markazi
Maqom

Rivojlanayotgan mamlakat, Quyi o'rta daromadli iqtisodiyot,

Yangi sanoatlashgan mamlakat
Aholi
• Roʻyxat
 1 389 637 446 (2-oʻrin; 2022-yil hisobi-oʻrin)
• Butun
 3,535 trillion dollar (nominal; 2022-yil hisobi) (5-oʻrin (nominal; 2022) 3-oʻrin (PPP; 2022)-oʻrin)
Pul birligi Hind rupisi (INR, ₹)

Hindiston iqtisodiyoti – bozor iqtisodiyoti rivojlanayotgan o'rtacha daromadli hisoblanadi[1][2][3]. Bu nominal YaIM bo'yicha dunyoda beshinchi yirik iqtisodiyot va xarid qobiliyati pariteti (PPP) bo'yicha uchinchi o'rinda turadi. Xalqaro Valyuta Jamg'armasi (XVJ) ma'lumotlariga ko'ra, aholi jon boshiga daromad bo'yicha Hindiston YaIM (nominal) bo'yicha 142-o'rin va YaIM (PPP) bo'yicha 128- o'rinni egalladi[4]. 1947-yildagi mustaqillikdan 1991-yilgacha ketma-ket hukumatlar keng koʻlamli davlat aralashuvi va iqtisodiy tartibga solish bilan protektsionistik iqtisodiy siyosatni ilgari surdilar. Bu Litsenziya Raj shaklida dirigizm sifatida tavsiflanadi[2][5]. Sovuq urushning tugashi va 1991-yilda to'lov balansining keskin inqirozi Hindistonda keng iqtisodiy liberalizatsiyani qabul qilishga olib keldi[3][6]. XXI asr boshidan beri yillik oʻrtacha yalpi ichki mahsulot oʻsishi 6% dan 7% gacha[1] boʻldi va 2013-yildan 2018-yilgacha Hindiston Xitoyni ortda qoldirib, dunyodagi eng tez rivojlanayotgan yirik iqtisodiyot boʻldi[7][8]. Tarixiy jihatdan, Hindiston I asrdan XIX asrgacha boʻlgan ikki ming yillikning ko'p qismida dunyodagi eng yirik iqtisodiyot ega mamlakat boʻlgan[9][10].

Hindiston iqtisodiyotining uzoq muddatli o'sish istiqboli uning yosh aholisi va shunga mos ravishda past qaramlik nisbati, sog'lom jamg'armalar va investitsiya stavkalari, Hindistonda globallashuvning kuchayishi va jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvi tufayli ijobiy bo'lib qolmoqda[11]. 2016-yilda “demonetizatsiya” zarbalari va 2017-yilda tovar va xizmatlar soligʻi joriy etilishi tufayli iqtisodiyot 2017-yilda sekinlashdi[12]. Hindiston yalpi ichki mahsulotining qariyb 70 foizi 2 to'g'ri keladi.[13] Mamlakat dunyodagi oltinchi yirik iste'mol bozori bo'lib qolmoqda[14]. Xususiy iste'moldan tashqari, Hindiston yalpi ichki mahsulotiga davlat xarajatlari, investitsiyalar va eksport ham ta'minlanadi[15]. 2020-yilda pandemiya savdoga ta'sir ko'rsatdi va import bo'yicha Hindiston dunyodagi 14-o'rinni egalladi va 21-eng yirik eksportchi bo'ldi[16]. Hindiston 1995-yil 1-yanvardan beri Jahon Savdo Tashkilotining aʼzosi[17]. U biznes yuritishning qulayligi indeksi bo'yicha 63-o'rinni va Global raqobatbardoshlik hisobotida 68-o'rinni egallaydi[18]. Rupi/dollar kursining keskin o'zgarishi tufayli Hindistonning nominal YaIM ham sezilarli darajada o'zgarib turadi[19]. 500 million ishchi bilan Hindiston ishchi kuchi dunyoda ikkinchi o'rinda turadi[20]. Hindiston milliarderlar soni boʻyicha dunyoda birinchi oʻrinda turadi va daromadlar boʻyicha tengsizlikka ega[21][22]. Bir nechta imtiyozlar tufayli hindlarning faqatgina 2 foizi daromad solig'ini to'laydi.

2008-yilgi jahon moliyaviy inqirozi davrida iqtisodiyot biroz sekinlashuvga duch keldi. Hindiston o'sish sur'atlarini oshirish va talabni shakllantirish uchun rag'batlantirish choralarini (ham fiskal, ham pul) amalga oshirdi. Keyingi yillarda iqtisodiy o'sish jonlandi[23]. Jahon bankiga ko'ra, barqaror iqtisodiy rivojlanishga erishish uchun Hindiston davlat sektorini isloh qilish, infratuzilma, qishloq xo'jaligi va qishloqlarni rivojlantirish, yer va mehnat qoidalarini bekor qilish, moliyaviy inklyuzivlik, xususiy sarmoya va eksportni rag'batlantirish, ta'lim va sog'liqni saqlashga e'tibor qaratishi kerak[24].

2020-yilda Hindistonning eng yirik oʻnta savdo hamkori AQSh, Xitoy, Birlashgan Arab Amirliklari (BAA), Saudiya Arabistoni, Shveysariya, Germaniya, Gonkong, Indoneziya, Janubiy Koreya va Malayziya boʻldi[25]. 2019–2020-yillarda Hindistonga toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar (TDI) 74,4 milliard dollarni tashkil etdi. To'g'ridan-to'g'ri investitsiyalar oqimining yetakchi tarmoqlari xizmat ko'rsatish sohasi, kompyuter sanoati va telekommunikatsiya sanoati edi[26]. Hindiston bir necha davlatlar, jumladan ASEAN, SAFTA, Mercosur, Janubiy Koreya, Yaponiya va muzokaralar bosqichida boʻlgan boshqa davlatlar bilan erkin savdo shartnomalariga ega[27][28].

Xizmat ko'rsatish sohasi YaIMning 50 foizini tashkil qiladi va eng tez rivojlanayotgan soha bo'lib qolmoqda, sanoat sektori va qishloq xo'jaligi sektori esa ishchi kuchining ko'p qismini ish bilan ta'minlaydi[29]. Bombey fond birjasi va Milliy fond birjasi bozor kapitallashuvi bo'yicha dunyodagi eng yirik fond birjalaridan biridir[30]. Hindiston dunyodagi oltinchi yirik ishlab chiqaruvchi bo'lib, global ishlab chiqarishning 3% ni tashkil qiladi va 57 milliondan ortiq kishini ish bilan ta'minlaydi[31][32]. Hindiston aholisining qariyb 66% qishloqlarda yashaydi[33] va Hindiston yalpi ichki mahsulotining taxminan 50% ni tashkil qiladi[34]. U 593,279 milliard dollarlik valyuta zaxiralari bo'yicha dunyoda to'rtinchi o'rinda turadi. Hindiston yalpi ichki mahsulotning 86 foizini tashkil etadigan yuqori davlat qarziga ega, uning fiskal taqchilligi esa YaIMning 6,9 foizini tashkil etdi. Hindistonning hukumatga qarashli banklari umidsiz qarzga duch keldi, bu esa kreditlarning past o'sishiga olib keldi[11]. Shu bilan birga, NBFC sektori likvidlik inqiroziga duchor bo'ldi[35]. Hindiston o'rtacha ishsizlik, daromadlar tengsizligining kuchayishi va yalpi talabning pasayishiga duch kelmoqda[36][37]. Hindistonning yalpi ichki jamgʻarma darajasi 2019-moliya yilida YaIMning 30,1 foizini tashkil qildi[38]. So'nggi yillarda mustaqil iqtisodchilar va moliya institutlari hukumatni turli iqtisodiy ma'lumotlarni, xususan, YaIM o'sishini manipulyatsiya qilishda ayblamoqda[39][40].

Hindiston dunyodagi eng yirik umumiy dori vositalari ishlab chiqaruvchisi bo'lib, uning farmatsevtika sektori vaktsinalarga boʻlgan global talabning 50% dan ortig'ini qondiradi[41]. Hindiston IT-sanoati IT xizmatlarining asosiy eksportchisi sifatida 191 dollar milliard daromadga ega va to'rt milliondan ortiq odamni ish bilan ta'minlaydi[42]. Hindistonning kimyo sanoati juda xilma-xildir va 178 milliard dollarga baholanadi. Turizm sanoati Hindiston yalpi ichki mahsulotining qariyb 9,2 foizini tashkil qiladi va 42 milliondan ortiq kishini ish bilan ta'minlaydi[43]. Hindiston oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi ishlab chiqarish bo'yicha dunyoda ikkinchi o'rinda turadi. Hindiston telekommunikatsiya sanoati mobil telefonlar, smartfonlar va internet foydalanuvchilari soni bo'yicha dunyoda ikkinchi o'rinda turadi. U dunyodagi 23- yirik neft ishlab chiqaruvchi va uchinchi yirik neft iste'molchisi. Hindiston avtomobil sanoati ishlab chiqarish hajmi bo'yicha dunyoda beshinchi o'rinda turadi[44][45]. Hindistonda 1,17 trillion dollarlik chakana bozor mavjud, bu Hindiston yalpi ichki mahsulotining 10% dan ortig'ini tashkil qiladi. Shuningdek, u dunyodagi eng tez rivojlanayotgan elektron tijorat bozorlaridan biriga ega[46]. Hindiston dunyodagi to'rtinchi yirik tabiiy resurslarga ega, tog'- kon sanoati mamlakat sanoat yalpi ichki mahsulotining 11 foizini va umumiy yalpi ichki mahsulotning 2,5 foizini tashkil qiladi[47]. Shuningdek, u dunyodagi ikkinchi yirik ko'mir ishlab chiqaruvchi, ikkinchi yirik sement ishlab chiqaruvchi, ikkinchi yirik po'lat ishlab chiqaruvchi va uchinchi yirik elektr ishlab chiqaruvchi hisoblanadi[48][49].

Tarix

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Miloddan avvalgi 1-yildan boshlab qariyb 1700-yil davom etgan uzluksiz davomiylik davomida Hindiston jahon yalpi ichki mahsulotining 35-40% ni tashkil etuvchi eng yuqori iqtisodiy davlat bo'lib kelgan[51]. Protektsionistik, import o'rnini bosuvchi, Fabian sotsializmi va sotsial-demokratik ruhdagi siyosatlarning uyg'unligi Britaniya hukmronligi tugaganidan keyin bir muncha vaqt Hindistonni boshqargan. Iqtisodiyot keyinchalik Dirigizm sifatida tavsiflangan edi,[2][5] Bu keng tartibga solishga ega edi, protektsionizm, yirik monopoliyalarning davlat mulki, keng tarqalgan korruptsiya va sekin o'sish[3][6][52]. 1991-yildan beri davom etayotgan iqtisodiy erkinlashtirish mamlakatni bozor iqtisodiyotiga o'tkazdi[3][6]. 2008-yilga kelib Hindiston o'zini dunyoning tez rivojlanayotgan iqtisodiyotlaridan biri sifatida ko'rsatdi.

Qadimgi va o'rta asrlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Hind vodiysi tsivilizatsiyasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Miloddan avvalgi 2800—1800-yillarda gullab-yashnagan doimiy aholi punkti boʻlgan Hind vodiysi tsivilizatsiyasining fuqarolari dehqonchilik bilan shug'ullangan, hayvonlarni xonakilashtirgan, bir xil og'irlik va o'lchovlardan foydalangan, asboblar va qurollar yasagan va boshqa shaharlar bilan savdo qilgan. Yaxshi rejalashtirilgan ko'chalar, drenaj tizimi va suv ta'minoti haqidagi dalillar ularning shaharsozlik bo'yicha bilimlarini ochib beradi, bu birinchi ma'lum boʻlgan shahar sanitariya tizimlari va munitsipal boshqaruv shakli mavjudligini o'z ichiga oladi.

G'arbiy Sohil

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Dengiz savdosi Janubiy Hindiston bilan Janubi-Sharqiy va G'arbiy Osiyo o'rtasida erta davrlardan milodiy XIV-asrgacha keng miqyosda amalga oshirilgan. Malabar va Koromandel qirg'oqlari miloddan avvalgi I-asrdayoq muhim savdo markazlari bo'lib, import va eksport, shuningdek, O'rta yer dengizi mintaqasi va janubi-sharqiy Osiyo o'rtasidagi tranzit punktlari uchun foydalanilgan. Vaqt o'tishi bilan savdogarlar o'zlarini davlat homiylik qiladigan uyushmalarga aylantirdilar. Tarixchilar Tapan Raychaudxuri va Irfon Habibning ta'kidlashicha, davlatning chet el savdosiga homiyligi eramizning XIII-asriga kelib, dastlab Malabarda, keyin esa mahalliy parslar, yahudiylar, suriyalik nasroniylar va musulmonlar jamoalari tomonidan bosib olingandan so'ng tugaydi.

 

Mauriya imperiyasining kumush tangasi, miloddan avvalgi III asr.
Gupta sulolasi kumush tangasi, miloddan avvalgi V-asr.

Mug'al davri / Rajput davri / Maratha davri (1526-1820)

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Hindiston iqtisodiyoti XVIII asrgacha Mugʻallar imperiyasi davrida katta va gullab-yashnagan edi. Shon Xarkinning hisob-kitoblariga koʻra, XVII asrda Xitoy va Hindiston jahon yalpi ichki mahsulotining 60-70 foizini tashkil qilgan boʻlishi mumkin. Mugʻal xoʻjaligi ishlab chiqilgan pul birligi, yer daromadlari va savdo tizimi asosida ishlagan. Oltin, kumush va mis tangalar qirol zarbxonalari tomonidan muomalaga chiqarilgan bo'lib, ular erkin zarb qilish asosida faoliyat yuritgan. Mug'ullar qo'l ostidagi markazlashgan boshqaruv natijasida yuzaga kelgan siyosiy barqarorlik va yagona daromad siyosati, yaxshi rivojlangan ichki savdo tarmog'i bilan birgalikda, Hindiston - inglizlar kelishidan oldin - an'anaviy agrarga ega bo'lishiga qaramay, katta darajada iqtisodiy jihatdan birlashtirilganligini ta'minladi. yashash uchun mo'ljallangan qishloq xo'jaligining ustunligi bilan tavsiflangan iqtisodiyot[53].

Milodiy 1665-yilda muslin liboslarini kiygan Mug'al knyazlari.

Mugʻallar imperiyasi rivojlangan sanoat ishlab chiqarish iqtisodiyotiga ega boʻlib, Hindiston 1750-yilgacha jahon sanoat mahsulotining qariyb 25% ini ishlab chiqargan[54] va bu uni xalqaro savdodagi eng muhim ishlab chiqarish markaziga aylantirgan[55]. Mug'allar imperiyasining ishlab chiqarilgan mahsulotlari va "pul ekinlari" butun dunyo bo'ylab sotilgan. Sanoatning asosiy tarmoqlariga toʻqimachilik, kemasozlik va poʻlat sanoati kiradi, qayta ishlangan eksportga esa paxta toʻqimachilik, ip-kalava, ip, ipak, jut mahsulotlari, metall buyumlar hamda shakar, moy va sariyogʻ kabi oziq-ovqat mahsulotlari kiradi[56]. Shaharlar va shaharlar o'z davri uchun nisbatan yuqori darajada urbanizatsiyaga ega boʻlgan Mug'al imperiyasi davrida gullab-yashnagan, aholisining 15% shahar markazlarida yashagan, bu o'sha paytdagi zamonaviy Yevropadagi shahar aholisining foizidan yuqori va undan yuqori. XIX asrda Britaniya Hindistoni.

XVIII asrning boshlarida Mugʻallar imperiyasi tanazzulga yuz tutdi, chunki u Hindistonning gʻarbiy, markaziy va janubiy va shimoliy qismlarini Maratha imperiyasiga boy berdi, u oʻsha hududlarni birlashtirib, boshqarishda davom etdi[57]. Mug'allar imperiyasining tanazzulga uchrashi qishloq xo'jaligi hosildorligining pasayishiga olib keldi, bu esa o'z navbatida to'qimachilik sanoatiga salbiy ta'sir ko'rsatdi. Mug'allardan keyingi davrda subkontinentning hukmron iqtisodiy kuchi sharqdagi Bengal Subah bo'lib, u gullab-yashnayotgan to'qimachilik sanoati va nisbatan yuqori real ish haqini saqlab qolishda davom etdi. Biroq, birinchisi Bengaliyaning Maratha bosqinlari[58][59] va keyin XVIII asr o'rtalarida Britaniya mustamlakasi tomonidan vayron qilingan. Panipatning uchinchi jangi, Maratha imperiyasi bir nechta konfederativ shtatlarga parchalanib ketdi va natijada yuzaga kelgan siyosiy beqarorlik va qurolli to'qnashuvlar mamlakatning bir qancha qismlarida iqtisodiy hayotga jiddiy ta'sir ko'rsatdi - garchi bu yangi viloyat qirolliklarida mahalliy farovonlik tufayli yumshatilgan bo'lsa ham. XVIII asrning oxiriga kelib, Britaniya Ost-Hind kompaniyasi Hindiston siyosiy teatriga kirib, Yevropaning boshqa kuchlari ustidan oʻz hukmronligini oʻrnatdi. Bu Hindiston savdosida hal qiluvchi o'zgarishlarni va iqtisodiyotning qolgan qismiga kamroq ta'sir ko'rsatdi[60].

Britaniya davri (1793-1947)

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bizning Britaniya imperiyasiga qarshi shikoyatlarimiz asosli ekanligiga shubha yoʻq. Kembrijlik tarixchi Angus Maddisonning mashaqqatli statistik ishi ko'rsatganidek, Hindistonning jahon daromadidagi ulushi 1700-yildagi 22,6% dan kamaydi, bu o'sha paytdagi Yevropaning 23,3% ulushiga deyarli teng, 1952-yilda esa 3,8% ga tushib ketdi. Darhaqiqat, XX asrning boshlarida "Britaniya tojining eng yorqin javohiri" aholi jon boshiga daromad bo'yicha dunyodagi eng qashshoq mamlakat edi.

— Manmohan Singx
Angus Maddisonning hisob-kitoblariga ko'ra, milodiy 1-yildan 2003-yilgacha boʻlgan yirik iqtisodiyotlarning jahon yalpi ichki mahsulotiga global hissasi[9].XVIII asrgacha Xitoy va Hindiston yalpi ichki mahsulot ishlab chiqarish bo'yicha ikkita eng yirik iqtisodiyot edi.

XIX asrning boshidan Britaniya Ost-Hind kompaniyasining kuchini bosqichma-bosqich kengaytirish va mustahkamlash soliqqa tortish va qishloq xo'jaligi siyosatida katta o'zgarishlarga olib keldi, bu esa savdoga e'tibor qaratgan holda qishloq xo'jaligini tijoratlashtirishga yordam berdi, natijada oziq-ovqat ishlab chiqarish qisqardi. ekinlar, dehqonlarning ommaviy qashshoqlashuvi va qashshoqligi qisqa muddatda ko'plab ocharchiliklarga olib keldi. Britaniya Rajining iqtisodiy siyosati talabning qisqarishi va ish bilan bandlikning pasayishi tufayli hunarmandchilik va qo'lbolachilik sohalarida jiddiy pasayishga olib keldi. 1813-yil Xartiyasi bilan xalqaro cheklovlar olib tashlanganidan so'ng, Hindiston savdosi barqaror o'sish bilan sezilarli darajada kengaydi. Natijada, Hindistondan Angliyaga kapitalning sezilarli darajada o'tkazilishi inglizlarning mustamlakachilik siyosati tufayli ichki iqtisodiyotni modernizatsiya qilish bo'yicha har qanday tizimli sa'y-harakatlardan ko'ra, daromadlarning katta miqdorda tushishiga olib keldi.

Maddison ma'lumotlariga ko'ra, 1990-yilda 1700—1950-yillarda Hindiston va Buyuk Britaniyaning jon boshiga hisoblangan YaIM. Biroq, Maddisonning XVIII asr Hindistoni uchun hisob-kitoblari yalpi past baho sifatida tanqid qilindi, Bairoch hisob-kitoblariga ko'ra, Hindistonda XVIII asrda aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot yuqori boʻlgan,[61][62] va Parthasarathi topilmalari XVIII asrda yuqori real ish haqini ko'rsatadi. Bengal va Mysore. Ammo Hindistonning aholi jon boshiga to'g'ri keladigan YaIM va daromadlari XVIII asr oxiridan boshlab mustamlaka davrida turg'un bo'lib qolgani haqida konsensus mavjud.

Britaniya hukmronligi ostida Hindistonning jahon iqtisodiyotidagi ulushi 1700-yildagi 24,4 foizdan 1950-yilda 4,2 foizgacha kamaydi. Hindistonning aholi jon boshiga yalpi ichki mahsuloti (PPP) Mug'allar imperiyasi davrida turg'un edi va Britaniya hukmronligi boshlanishidan oldin pasayishni boshladi. Hindistonning jahon sanoat mahsulotidagi ulushi 1750-yildagi 25% dan 1900-yilda 2% gacha kamaydi[54]. Shu bilan birga, Buyuk Britaniyaning jahon iqtisodiyotidagi ulushi 1700-yildagi 2,9% dan 1870-yilda 9% gacha ko'tarildi. Britaniya Sharqiy Hindiston kompaniyasi, 1757-yilda Bengaliyani bosib olgandan so'ng, Hindistonda katta soliqqa tortilgan mahalliy hind ishlab chiqaruvchilari bilan solishtirganda, Britaniyada protektsionist boʻlgan holda, Hindistonda bojlar va bojlarsiz sotilishi mumkin boʻlgan Britaniya tovarlari uchun yirik Hindiston bozorini ochishga majbur qildi. Hindiston toʻqimachilik mahsulotlarini u yerda sotilishini cheklash uchun taqiqlar va yuqori tariflar kabi siyosatlar amalga oshirilgan boʻlsa, paxta xom ashyosi Hindistondan Hindiston paxtasidan toʻqimachilik ishlab chiqaradigan va yana Hindiston bozoriga sotuvchi Britaniya fabrikalariga bojsiz olib kelingan. Britaniya iqtisodiy siyosati ularga Hindistonning yirik bozori va paxta resurslari ustidan monopoliya berdi[63][64][65]. Hindiston ingliz ishlab chiqaruvchilari uchun muhim xom ashyo yetkazib beruvchi va Britaniya ishlab chiqaruvchilari uchun yirik bozor bo'lib xizmat qildi.

Bir qancha iqtisodiy tarixchilarning ta'kidlashicha, haqiqiy ish haqining pasayishi XIX asrning boshlarida yoki, ehtimol, XVIII asrning oxirida asosan Britaniya imperializmi natijasida boshlangan. Prasannan Parthasarathi va Sashi Sivramkrishnaning so'zlariga ko'ra, hind to'quvchilarining maoshi, ularning britaniyalik hamkasblari bilan solishtirish mumkin edi va ularning o'rtacha daromadi Yevropaning ilg'or qismlari bilan solishtirish mumkin boʻlgan yashash darajasidan besh baravar yuqori edi[66][67]. Biroq, ular ma'lumotlarning kamligi tufayli aniq xulosalar chiqarish qiyin va ko'proq tadqiqotlar talab etiladi degan xulosaga kelishdi. Shuningdek, Hindiston XVIII asrning ikkinchi yarmida Mugʻallar imperiyasining qulashining bilvosita natijasi sifatida sanoatsizlanish davrini boshidan kechirganligi taʼkidlangan.[54]

COVID-19 pandemiyasi va oqibatlari (2020-yildan hozirgacha)

[tahrir | manbasini tahrirlash]

COVID-19 pandemiyasi davrida koʻplab reyting agentliklari Hindistonning 21-moliyadagi YaIM prognozlarini salbiy koʻrsatkichlarga tushirdi[68][69], Hindistonda 1979-yildan beri boʻlgan eng ogʻir retsessiyadan dalolat beradi. Dun & Bradstreet hisobotiga ko'ra, mamlakat 2020-yilning uchinchi choragida COVID-19 tarqalishini to'xtatish uchun joriy qilingan 2 oydan ortiq davom etgan umummilliy blokirovka natijasida tanazzulga yuz tutishi mumkin.

Qishloq xo'jaligi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Hindistonning sharqiy sohilidagi Puri, Odisha yaqinidagi guruch dalalari.

Qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi, daraxt kesish va baliqchilik kabi qoʻshni tarmoqlar YaIMning 17% ni tashkil etdi, sektor 2014-yilda jami ishchi kuchining 49% ini ish bilan taʼminladi. Qishloq xoʻjaligi yalpi ichki mahsulotning 23% ni tashkil etdi va 2016-yilda mamlakat umumiy ishchi kuchining 59% ish bilan taʼminlandi[70]. Hindiston iqtisodiyoti diversifikatsiyalangani va o'sishi bilan birga, qishloq xo'jaligining YaIMga qo'shgan hissasi 1951-yildan 2011-yilgacha doimiy ravishda pasayib bordi, ammo u hali ham mamlakatning eng katta bandlik manbai va uning umumiy ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining muhim qismidir. Besh yillik rejalarda qishloq xoʻjaligiga alohida eʼtibor berilgani hamda sugʻorish, texnologiya, zamonaviy qishloq xoʻjaligi usullarini qoʻllash va qishloq xoʻjaligini taʼminlashning izchil takomillashtirilishi tufayli 1950-yildan boshlab barcha ekin maydonlarining hosildorligi oʻsdi. Hindistondagi Yashil inqilobdan keyin qishloq xo'jaligi kreditlari va subsidiyalar. Biroq, xalqaro taqqoslashlar shuni ko'rsatadiki, Hindistondagi o'rtacha hosil odatda dunyodagi eng yuqori o'rtacha hosilning 30% dan 50% gacha. Uttar-Pradesh, Panjob, Haryana, Madxya-Pradesh, Andxra-Pradesh, Telangana, Bixar, Gʻarbiy Bengal, Gujarat va Maxarashtra shtatlari Hindiston qishloq xoʻjaligiga asosiy hissa qoʻshmoqda.

 

Panjob, (Hindiston) shtati Hindistonning Yashil inqilobga rahbarlik qildi va mamlakatning non savati degan unvonga sazovor boʻldi.
Anand, Gujaratdagi Amul sut zavodi 1970-yillardaToshqin operatsiyasi davrida boshlangan juda muvaffaqiyatli kooperativ edi.

Hindistonda o'rtacha yillik yog'ingarchilik 1,208 millimetr (47.6 in) va umumiy yillik yog'ingarchilik 4000 kub metrni tashkil qiladi, umumiy foydalanish mumkin boʻlgan suv resurslari, shu jumladan yer usti va yer osti suvlari 1123 milliard kub metrni tashkil etadi[71]. 546,820 square kilometre (211,130 kv mi) yer maydoni yoki umumiy ekin maydonlarining 39% ga yaqini sugʻoriladi. Hindistonning ichki suv resurslari va dengiz resurslari baliqchilik sohasida olti millionga yaqin kishini ish bilan ta'minlaydi. 2010-yilda Hindiston dunyodagi oltinchi yirik baliqchilik sanoatiga ega edi.

Hindiston har yili 100 000 tonnadan ortiq qayta ishlangan kaju yadrolarini eksport qiladi. Birgina Kollamning oʻzida 600 dan ortiq kajuni qayta ishlash sexi mavjud.

Taxminan 1,530,000 kvadrat kilometr (590,000 mi²), Hindiston ekin maydonlarining 52% bilan AQShdan keyin ikkinchi eng katta ekin maydonlariga ega. Mamlakatning umumiy er maydoni Xitoy yoki AQShning uchdan bir qismidan bir oz ko'proq bo'lsa-da, Hindistonning haydaladigan erlari AQShnikidan biroz kichikroq va Xitoynikidan biroz kattaroqdir. Biroq qishloq xoʻjaligi mahsulotlari oʻz imkoniyatlaridan ancha orqada. Hindistondagi past mahsuldorlik bir necha omillarning natijasidir. Jahon bankiga ko'ra, Hindistonning yirik qishloq xo'jaligi subsidiyalari fermerlar yetishtiradigan narsalarni buzmoqda va mahsuldorlikni oshirishga investitsiyalarga to'sqinlik qilmoqda. Qishloq xo'jaligini haddan tashqari tartibga solish xarajatlarni oshirdi, narx xavfi va noaniqlik, hukumatning mehnat, yer va kreditga aralashuvi bozorga zarar etkazmoqda. Qishloq yo'llari, elektr energiyasi, portlar, oziq-ovqat omborlari, chakana savdo bozorlari va xizmatlar kabi infratuzilma yetarli darajada emas. Yer yerlarining oʻrtacha kattaligi juda kichik, yer uchastkalarining 70%i bir gektardan kam hajmida[72]. Sugʻorish inshootlari yetarli darajada emas, maʼlum boʻlishicha, 2016-yil holatiga koʻra, umumiy ekin maydonlarining atigi 46 foizi sugʻorilgan[73], natijada fermerlar hali ham yogʻingarchilikka, xususan musson fasliga bogʻliq boʻlib qoladi, bu koʻpincha nomuvofiq va butun mamlakat boʻylab notekis taqsimlanadi. Qo'shimcha 20 000 000 gektar (49 000 000 akr) yerni sug'orish maqsadida turli sxemalar taqdim etilgan Tezlashtirilgan sug'orishdan foyda olish dasturi (AIBP) amalga oshirildi. Oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash va tarqatish infratuzilmasi yo'qligi fermerlik daromadlariga ham to'sqinlik qilmoqda; Hindiston qishloq xo'jaligi mahsulotlarining uchdan bir qismi buzilish natijasida yo'qoladi[74].

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ 1,0 1,1 Kaushik, Surendra K. “India's Evolving Economic Model: A Perspective on Economic and Financial Reforms.” The American Journal of Economics and Sociology, vol. 56, no. 1, [ American Journal of Economics and Sociology, Inc., Wiley ], 1997, pp. 69–84.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Chandrasekhar, C. P. (2012), Kyung-Sup, Chang; Fine, Ben; Weiss, Linda (muh.), „From Dirigisme to Neoliberalism: Aspects of the Political Economy of the Transition in India“ (PDF), Developmental Politics in Transition: The Neoliberal Era and Beyond, International Political Economy Series (inglizcha), London: Palgrave Macmillan UK: 140–165, doi:10.1057/9781137028303_8, ISBN 978-1-137-02830-3, 2021-07-15da asl nusxadan (PDF) arxivlandi, qaraldi: 4 September 2020
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 „Economic survey of India 2007: Policy Brief“. OECD. 6-iyun 2011-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 21-iyun 2009-yil.
  4. ↑ „World Economic Outlook Database, October 2019“. IMF.org. International Monetary Fund. Qaraldi: 15-oktabr 2019-yil.
  5. ↑ 5,0 5,1 Mazumdar. „Industrialization, Dirigisme and Capitalists: Indian Big Business from Independence to Liberalization“ (en). mpra.ub.uni-muenchen.de (2012). Qaraldi: 4-sentabr 2020-yil.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Edward A. Gargan. „India Stumbles in Rush to a Free Market Economy“. The New York Times (15-avgust 1992-yil). Qaraldi: 17-yanvar 2011-yil.
  7. ↑ „World Economic Outlook Database, October 2021“. IMF.org. International Monetary Fund (2021-yil 1-oktyabr). Qaraldi: 10-yanvar 2022-yil.
  8. ↑ „India loses place as world's fastest-growing economy“. BBC News (31-may 2019-yil). Qaraldi: 7-sentabr 2019-yil.
  9. ↑ 9,0 9,1 Maddison, Angus. Contours of the World Economy 1–2030 AD: Essays in Macro-Economic History. Oxford University Press, 2007 — 379-bet. ISBN 978-0-191-64758-1. 
  10. ↑ Paul Bairoch. Economics and World History: Myths and Paradoxes. University of Chicago Press, 1995 — 95-bet. ISBN 978-0-226-03463-8. 
  11. ↑ 11,0 11,1 „The World Factbook — Central Intelligence Agency“. CIA.gov. 2018-yil 26-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 2-iyun.
  12. ↑ Nagaraj, R (20-yanvar 2020-yil). „Understanding India's Economic Slowdown“. The India Forum (inglizcha). Qaraldi: 11-may 2022-yil.{{cite magazine}}: CS1 maint: date format ()
  13. ↑ „Final consumption expenditure (% of GDP) - India“. World Bank. 2022-yil 18-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 2-iyun.
  14. ↑ „Household final consumption expenditure (current US$) | Data“ (en-us). World Bank. Qaraldi: 7-aprel 2018-yil.
  15. ↑ „Is your debt dragging the economy down?“. The Times of India. Qaraldi: 11-sentabr 2019-yil.
  16. ↑ „World Trade Statistical Review 2021“. World Trade Organization. Qaraldi: 11-mart 2022-yil.
  17. ↑ „India – Member information“. WTO.
  18. ↑ „The Global Competitiveness Report 2018“. Qaraldi: 17-oktabr 2018-yil.
  19. ↑ Debroy. „Opinion - We can strike the GDP target, provided economy does well, rupee appreciates“. livemint.com. Mint (newspaper) (6-iyul 2019-yil).
  20. ↑ Central Intelligence Agency.
  21. ↑ „Wealth of India's richest 1% more than 4-times of total for 70% poorest: Oxfam“. The Economic Times. Qaraldi: 20-yanvar 2020-yil.
  22. ↑ Rowlatt. „Indian inequality still hidden“. BBC (2-may 2016-yil).
  23. ↑ „Govt announces stimulus package, including tax cuts“. Live Mint. Qaraldi: 7-dekabr 2008-yil.
  24. ↑ „India Country Overview“. World Bank. Qaraldi: 20-yanvar 2019-yil.
  25. ↑ „Total Trade“. commerce.gov.in/. Department of Commerce (2019–2020). Qaraldi: 27-dekabr 2020-yil.
  26. ↑ „FDI Statistics“. Department for Promotion of Industry and Internal Trade, MoCI, GoI. 2021-yil 5-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 2-iyun.
  27. ↑ „By Country/Economy – Free Trade Agreements“. aric.adb.org. Qaraldi: 30-avgust 2019-yil.
  28. ↑ „ASIA REGIONAL INTEGRATION CENTER“. ASIA REGIONAL INTEGRATION CENTER. 29-avgust 2019-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 29-avgust 2019-yil.
  29. ↑ „India has second fastest growing services sector“. The Hindu.
  30. ↑ „Monthly Reports – World Federation of Exchanges“. WFE.
  31. ↑ „Manufacturing, value added (current US$) | Data“ (en-us). World Bank. Qaraldi: 11-noyabr 2018-yil.
  32. ↑ „Global manufacturing scorecard: How the US compares to 18 other nations“ (en-us). Brookings Institution (10-iyul 2018-yil). Qaraldi: 10-iyul 2018-yil.
  33. ↑ „Rural Population (% of Total Population)“. World Bank (1-may 2016-yil). 2020-yil 14-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 2-iyun.
  34. ↑ „India: An agricultural powerhouse of the world“. Business Standard India (1-may 2016-yil). Qaraldi: 8-yanvar 2019-yil.
  35. ↑ „All you need to know about current liquidity crisis at India's NBFCs“ (en-us). The Financial Express (2-noyabr 2018-yil). Qaraldi: 2-noyabr 2018-yil.
  36. ↑ „Unemployment Rate in India“. Centre for Monitoring Indian Economy. Qaraldi: 1-oktabr 2019-yil.
  37. ↑ „Digging Deeper, Is India's economy losing its way?“ (en-us). moneycontrol.com. Qaraldi: 9-noyabr 2019-yil.
  38. ↑ „Gross domestic savings rate in India from financial year 2014 to 2019“. Reserve Bank of India. Qaraldi: 15-iyun 2020-yil.
  39. ↑ Kumar, Manoj. „India's incredulous data: Economists create own benchmarks“. Reuters (9-may 2019-yil). Qaraldi: 9-may 2019-yil.
  40. ↑ Sharma, Mihir S.. „GDP data under cloud: Govt should know that this is a crisis of credibility“. Business Standard (13-iyun 2019-yil). Qaraldi: 13-iyun 2019-yil.
  41. ↑ „Indian Pharmaceutical Industry“. ibef.org. Qaraldi: 22-iyun 2019-yil.
  42. ↑ „Indian IT-BPM Industry FY 2019-20 Performance“. NASSCOM. 2022-yil 18-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 22-iyun 2020-yil.
  43. ↑ „2019 ANNUAL RESEARCH: KEY HIGHLIGHTS“. WTTC. 2019-yil 30-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 15-mart 2019-yil.
  44. ↑ 2018 Production Statistics (Wayback Machine saytida 2020-12-02 sanasida arxivlangan), Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles
  45. ↑ „Automobile Industry in India, Indian Automobile Industry, Sector, Trends, Statistics“. www.ibef.org.
  46. ↑ „Retail industry in India“. ibef.org. Qaraldi: 22-iyun 2019-yil.
  47. ↑ Anthony. „10 Countries With The Most Natural Resources“. Investopedia (12-sentabr 2016-yil).
  48. ↑ „BP Statistical Review of World Energy June 2019“.
  49. ↑ „World Crude Steel Production“. WorldSteel (2-yanvar 2019-yil). 2019-yil 2-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 1-fevral 2019-yil.
  50. ↑ Donkin, Robin A. (August 2003). Between East and West: The Moluccas and the Traffic in Spices Up to the Arrival of Europeans. Diane Publishing Company. ISBN 0-87169-248-1.
  51. ↑ „2000 years economic history one chart“. Qaraldi: 29-avgust 2017-yil.
  52. ↑ „India's Rising Growth Potential“. Goldman Sachs (2007). 24-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 21-iyun 2009-yil.
  53. ↑ Kumar 2005, s. 3
  54. ↑ 54,0 54,1 54,2 Jeffrey G. Williamson, David Clingingsmith. „India's Deindustrialization in the 18th and 19th Centuries“. Harvard University (2005-yil 1-avgust). Qaraldi: 18-may 2017-yil.
  55. ↑ Parthasarathi, Prasannan (2011), Why Europe Grew Rich and Asia Did Not: Global Economic Divergence, 1600–1850, Cambridge University Press, 2-bet, ISBN 978-1-139-49889-0
  56. ↑ Karl J. Schmidt (2015), An Atlas and Survey of South Asian History, page 100, Routledge
  57. ↑ Kumar 2005, ss. 5–8
  58. ↑ Kirti N. Chaudhuri. The Trading World of Asia and the English East India Company: 1660–1760. Cambridge University Press, 2006 — 253-bet. ISBN 9780521031592. 
  59. ↑ P. J. Marshall. Bengal: The British Bridgehead: Eastern India 1740–1828. Cambridge University Press, 2006 — 73-bet. ISBN 9780521028226. 
  60. ↑ Kumar 2005, s. 26
  61. ↑ Paul Bairoch. Economics and World History: Myths and Paradoxes. University of Chicago Press, 1995 — 95–104-bet. Qaraldi: 9-avgust 2017-yil. 
  62. ↑ Chris Jochnick, Fraser A. Preston (2006), Sovereign Debt at the Crossroads: Challenges and Proposals for Resolving the Third World Debt Crisis, pages 86–87, Oxford University Press
  63. ↑ James Cypher. The Process of Economic Development. Routledge, 2014. ISBN 9781136168284. 
  64. ↑ Broadberry. „Cotton textiles and the great divergence: Lancashire, India and shifting competitive advantage, 1600–1850“. International Institute of Social History. Department of Economics, University of Warwick (2005). Qaraldi: 5-dekabr 2016-yil.
  65. ↑ Paul Bairoch. Economics and World History: Myths and Paradoxes. University of Chicago Press, 1995 — 89-bet. Qaraldi: 9-avgust 2017-yil (2017-yil 12-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan). 
  66. ↑ Parthasarathi, Prasannan. Why Europe Grew Rich and Asia Did Not: Global Economic Divergence, 1600—1850, 2011 — 45-bet. 
  67. ↑ Sivramkrishna, Sashi. „Ascertaining Living Standards in Erstwhile Mysore, Southern India, from Francis Buchanan's Journey of 1800-01: An Empirical Contribution to the Great Divergence“. Journal of the Economic and Social History. 52-jild, № 4. 729-bet.
  68. ↑ „A Bigger Hit on the Economy?“. The Economic Times (ET Graphics) (21-may 2020-yil), s. 1. Qaraldi: 21-may 2020-yil.
  69. ↑ Noronha, Gaurav. „India's GDP to see 5% contraction in FY21, says Icra“. The Economic Times (2-may 2020-yil). Qaraldi: 21-may 2020-yil.
  70. ↑ „BENCHMARK REPORT 2017 – INDI“. World Travel and Tourism Council. 12-aprel 2018-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 11-aprel 2018-yil.
  71. ↑ „India – Land and Water Resources at a glance“. Central Water Commission, Government of India. 19-noyabr 2010-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 18-noyabr 2010-yil.
  72. ↑ Panagariya 2008, s. 318
  73. ↑ „State-Wise Details of Net Irrigated Area (NIA), Net Sown Area (NSA) And Percentage of NIA To NSA“. Ministry of Water Resources, Government of India. 21-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 18-noyabr 2010-yil.
  74. ↑ „India's Food Transportation Ordeal“. The Wall Street Journal (11-yanvar 2013-yil). 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Economy_of_India?oldid=481587" dan olindi