Edirne-Segedin shartnomasi
Эдирне-Сегедин шартномаси — 1444-йилда Усмонлилар империяси ва Венгрия қироллиги ўртасида имзоланган тинчлик шартномаси.
Тўлиқ номи:
| |
|---|---|
![]() | |
| Тури | Тинчлик шартномаси |
| Тайёрланган куни | 144-йил 12-июл—10-август |
| Имзоланган санаси | 1444-йил 15-август |
| Имзоланган жойи | Сегедин |
| Кучга кириш шартлари | 10 йиллик сулҳга келишилди. Усмонлилар: •100,000 олтин флорин миқдорида товон тўлаши •Сербия ва Албанияга озодлик бериши •Асирларни озод қилиши керак бўлди |
| Томонлар |
|
Папа Габриэле Cондулмер Жоҳн Ҳуняди қўл остидаги венгер, серб, боснияликлар ва Валахия қувватларидан таркиб топган христиан бирлигини Мурод ИИ бошчилигидаги Усмонлилар империяси қўшини устига юборди. Биринчи таҳминга кўра, Караманоğулларı беклигининг ҳам дастагини олган ушбу христиан қўшинлари Ниş жангида бўлгани каби бирин-кетин ғалабага эришса-да[1], Излади Дербендде усмонлилар томонидан мағлубиятга учратилди. Яна бошқа таҳминга кўра, Усмонлилар Излади Дербенддаги жангда мағлуб бўлишди. Аммо салибчилар Пловдив текислигига тушди, оғир қиш шароитлари, қирол Владислав ИИИнинг сабрсизлиги, таъминот етишмаслиги ва Усмонлиларнинг қаршилик кўрсатиши туфайли улар чекинишга мажбур бўлдилар.
Бошқа бир фикрга кўра, Усмонлиларнинг оғир йўқотишлари билан бирликда ўзлари ҳам катта талафот кўрган ва Изладида тор-мор этилган венгерлар қишки шароитда чекинишга мажбур бўлдилар, аммо кутилмаган бир воқеа урушнинг боришини ўзгартирди. Драгоманда христианлар қўшинини кузатиб бораётган Усмонли қўшинлари пистирмага тушиб, мағлубиятга учради ва султон Мурод ИИнинг куёви, вазир Чандарли Ҳалил пошонинг укаси Маҳмуд Бей асирга олинди. Бу воқеа усмонлиларнинг руҳий тушкунлигига сабаб бўлди ва салибчиларнинг ҳарбий ҳужумини муваффақиятли бўлишга имкон берди[2][3][4][5].
Шундан сўнг, Сербия, Босния ва Герсеговина, Албания ва Румели каби ҳудудларда кучи заифлашиб қолган Мурод ИИ яна бир салиб юришларидан қўрқди ва венгерлар билан шартнома тузишга ҳаракат қилди ва 1444-йил 12-июнда тинчлик шартномасини Эдирнеда имзолаб, матнни Венгрия қиролига жўнатди[6][7][8].
Венгрия қироллиги қироли Włадйсłаw ИИИ ушбу шартномани имзолашга рози эди. Аммо папа ва Византия императори шартномага қарши чиқдилар. Серб деспоти ва Жоҳн Ҳунядининг талабига биноан қирол Włадйсłаw ИИИ 1444-йил 12-июлда Сегедин шаҳрида шартнома имзолади[2][3][4][5].
Шартноманинг моддалари
Шартноманинг моддалари шулардан иборатдир:
- Болгариядаги Усмонлилар империяси ҳокимияти тан олинди.
- Серб деспотликлари қайтадан қурилди ва Усмонлилар империясига солиқ тўлайдиган бўлди.
- Валахия беклиги Венгрия қироллиги ҳокимиятида қолиб, Усмонлиларга солиқ тўлайдиган боўлди.
- Туна дарёси томонлар ўртасида чегара бўлди.
- Шартнома муддати 10 йил этиб белгиланди.
Шартномадан сўнгра
Бу шартномадан сўнг, султон Мурод ИИ тахтдан воз кечди ва 12 ёшли ўғли Меҳмед ИИ Фотиҳ Усмонлилар империяси тахтига чиқди. Аммо тинчлик муддати 6 ой ҳам давом этмади. Салибчилар таҳдиди остида Мурод ИИ яна тахтга қайтишга мажбур бўлди. 1444-йил 10-октабрда Усмонли империяси ва Венгрия ўртасида Варна жанги бўлиб ўтди ва Усмонлилар тўлиқ ғалабага эришдилар.
Манбалар
- ↑ Имбер, Cолин „Интродуcтион“, . Тҳе Cрусаде оф Варна, 1443–45. Алдершот, Энгланд; Бурлингтон, ВТ: Ашгате Публишинг, Жулй 2006 — 9–31-бет. ИСБН 978-0-7546-0144-9. Қаралди: 2007-йил 19-апрел.
- ↑ 2,0 2,1 Энгел 1994, с. 246.
- ↑ 3,0 3,1 Áгостон, 2009 & Крамерс 1993.
- ↑ 4,0 4,1 Имбер 2006, с. 25.
- ↑ 5,0 5,1 Паганел 1855, с. 55—56.
- ↑ Коłодзиэжcзйк 1998.
- ↑ Поткоwски 1990, с. 163—164.
- ↑ Дąброwски 1922, с. 153.
Адабиётлар
- Димитров Г. Сражението при Варна въ 1444г. // ИВАД / Варненско археологическо дружество. — Варна: Зора, 1908. — С. 7—47.(болг.)
- Цветкова Б.. Паметна битка на народите (Европейският югоизток и османското завоевание - края на ХИВ век и първата половина на ХВ век). Варна: Книгоиздателство Георги Бакалов, 1979. (болг.)
- „вáради бéке: 1.“, Магяр католикус лехикон И–ХВ. Фőсзерк.. Будапест: Сзент Иствáн Тáрсулат, 1993–2010. (мож.)
- „сзегеди эскü“, Магяр католикус лехикон И–ХВ. Фőсзерк.. Будапест: Сзент Иствáн Тáрсулат, 1993–2010. (мож.)
- Тҳе Cрусаде оф Варна, 1443-45. Ашгате, 2006. ИСБН 9780754601449. (ингл.)
- Магяр Тöртéнелми Тáр – 3. сорозат 18. кöтет – 1895., 3, 1895. (мож.)
- Ангял Д. Ле Траите де Паих де Сзегед авеc лес Турcс (1444) // Ревуэ де Ҳонгриэ. — 1911. — Вол. 7. — С. 233—268, 374-392.
- Бабингер Ф.. Меҳмед тҳе Cонқуэрор анд Ҳис Тиме. Принcетон Университй Пресс, 1992. ИСБН 978-0-691-01078-6. (ингл.)
- Бабингер Ф. Вон Амуратҳ зу Амуратҳ. Вор- унд Начспиэл дер Счлачт беи Варна <1444> // Ориэнс. — БРИЛЛ, 1950. — Вол. 3, № 2. — С. 229—265.
- Дąброwски Ж.. Włадйсłаw И Жагиэллоńcзйк на Węгрзеч, 1440-1444, Розпраwй Ҳисторйcзне Тоwарзйстwа Наукоwего Wарсзаwскиэго. Wарсзаwа : Скł. гł. w ксиęг. Гебетҳнера и Wолффа, 1922.
- Энгел П. Жáнос Ҳуняди анд тҳе Пеаcе "оф Сзегед" (1444) // Аcта Ориэнталиа Аcадемиаэ Сcиэнтиарум Ҳунгари. — 1994. — Вол. 47, № 3. — П. 241—257.(ингл.)
- Энгел П. „А сзегеди эскü éс а вáради бéке: Адалéк аз 1444. éв эсемéнйтöртéнетéҳез“, . Мáлюсз Элемéр эмлéккöнйв, Тáрсадалом- éс мűвелőдéстöртéнети танулмáнёк Борíтó. Будапест: Пécси Сзикра Нёмда, 1984 — 77—96-бет. ИСБН 9630532727. (мож.)
- Ҳаммер-Пургсталл Ж. Ф. вон. Ҳистоире де Л'Эмпире Оттоман. Парент-Десбаррес, 1840. (франс.)
- Имбер C.. Тҳе Cрусаде оф Варна, 1443-45. Ашгате, 2006. ИСБН 9780754601449. (ингл.)
- Жефферсон Ж.. Тҳе Ҳолй Wарс оф Кинг Wладислас анд Султан Мурад: Тҳе Оттоман-Чристиан Cонфлиcт фром 1438-1444. БРИЛЛ, 2012. ИСБН 9789004219045. (ингл.)
- Капанşаҳин М. Султан Мурад'ıн Ҳаçлıлара мücаделеси Варна ве Косова саваşларı // Академик Сосял Араşтıрмалар Дергиси. — 2016. — Вол. 4, № 28. — П. 14—28.(турк.)
- Крамерс Ж.Ҳ. Мурāд ИИ / Эдитед бй: П. Беарман, Тҳ. Бианқуис, C.Э. Босwортҳ, Э. ван Донзел, W.П. Ҳеинричс.. — Леиден: БРИЛЛ, 1993. — Вол. ВИИ. — П. 594—595.(ингл.)
- Коłодзиэжcзйк Д. Дер Вертраг вон Сегедин 1444 : Эин Беитраг зур Гесчичте дер фрüҳосманисчен дипломатисчен Безиэҳунген // Туркологиэ ҳеуте - Традитион унд Перспективе. — 1998. — П. 175—183.
- Паганел C. П. А.. Ҳистоире де Сcандербег, оу Туркс эт чрéтиэнс ау хве сиècле, 1855. (франс.)
- Папп С. Дер унгарисч-тüркисче Фриэденсвертраг им Жаҳре 1444 // Чрониcа. — 2001. — № 1. — П. 67—78.
- Папп С. ИИ. Мурáд Сзултáн éс И. Улáсзлó ленгел éс магяр кирáлй 1444. éви бéкекöтéсе // Аcта ҳисториcа (Сзегед). — 1999. — Вол. 109. — П. 47—62.
- Поткоwски Э.. Wарна, 1444, Wйд. 1, Wарсзаwа: Wйдаwн. Беллона, 1990. ИСБН 8311077932.
- Сзилáгйи С. . А магяр немзет тöртéнете. Атҳенаэум рéсзвéнйтáрсулат бетüивел, 1896. (мож.)
- Срока С. А. Сłаwа, чwаłа и плотка. Włадйсłаw Wарнеńcзйк жако крóл Węгиэр // Прзеглąд Наук Ҳисторйcзнйч. — 2016. — Т. 15, вып. 2. — ДОИ:10.18778/1644-857Х.15.02.04.
- Фракнóи В., Андоза:Нп5, Тҳурй Ж.. Игазсáг вагй тéведéс?, Сзáзадок, Будапест : Акадéмиаи Киадó, 1902 — 631—653-бет. (мож.)
