Edward Hyde
Клар'эндон, Эдвард Хайд, граф, инглиз давлат арбоби: Инглиз давлат арбоби, ҳуқуқшуноси, дипломати ва тарихчиси Биринчи Англия фуқаролар уруши даврида Карл И нинг бош маслаҳатчиси, 1660-1667-йилларда Карл ИИ нинг лорд-канслери бўлиб ишлаган.
| |
|
Таваллуди |
18-феврал 1608-йил [Динтон, Wилцҳире] |
|---|---|
| Вафоти | 9-декабр 1674-йил Руан, Франсия |
| Турмуш ўртоғи | Анне Айлиффе (м. 1629; диэд 1629) |
Ҳаёти
Эдвард Хайд Уилшир штатидаги Динтонлик Генри Хайднинг тирик қолган то'нг'ич о'г'ли эди. У Оксфорддаги Магдален Ҳаллда таҳсил олган ва Лондоннинг О'рта ибодатхонасида ҳуқуқшунослик бо'йича таҳсил олган. Унинг биринчи рафиқаси Анн Айлиф 1632-йилда, никоҳдан кейин олти ой ичида вафот этди. Икки йил о'тгач, у юқори юридик лавозимни эгаллаган ва у орқали муваффақиятли мартаба орттиришга муваффақ бо'лган ва сер Томас Эйлсберининг қизи Френсисга уйланди. Шунингдек, у адабий ва фалсафий доираларда о'зини намоён қилди ва драматург Бен Жонсон, ҳуқуқшунос ва олим Жон Селден ва давлат арбоби Лорд Фолклендни до'стлари қаторига киритди.
Сиёсий фаолияти
У ўзининг сиёсий фаолиятини 1640-йилда парламентга қайтарилгандан сўнг бошлаган. Бу парламентда у қиролга грант бериш учун баҳслашди, Хемпден бунга муваффақиятли қаршилик ко'рсатди. У Салтош тумани томонидан Узоқ парламентга (1640-йил ноябр) қайтарилди ва о'зини депутатлик вазифаларига баг'ишлаш учун о'зининг юридик ишларини четга суриб қо'йди. Аввалига у машҳур партиянинг оппортунистлари билан ҳаракат қилди, лекин тез орада о'з ё'налишини о'згартириш учун сабаб топди. Демократиядан қо'рқиш биринчи навбатда уни собиқ до'стларига қарши чиқишга олиб келганга о'хшайди, лекин унинг нутқлари ва овозлари тез орада суднинг э'тиборини тортди ва у ёқлаб чиқди. У генерал-адвокат лавозимига тайинланган эди, у рози бо'лди, лекин қиролнинг илтимосига биноан о'зининг доимий маслаҳатчилари Фолкленд ва Колепеппер билан маслаҳатлашишга рози бо'лди. Хайд қирол ҳокимиятининг ҳалол ва мустақил тарафдори бо'либ, халқ талабларига мо'тадил ён беришга мойил эди ва қиролнинг ко'пинча унинг маслаҳатчилари билан маслаҳатлашмасдан ко'рилган шошилинч чоралари учун жавобгар эмас эди.[1]. 1642-йил май ойининг охирида қиролга қо'шилган Хайд парламент томонидан "ёвуз маслаҳатчи" сифатида тақиқланган. У Роялистик уруш кенгашининг а'зоси бо'лган бо'лса-да, Хайд ҳеч қачон кейинги можароларда қатнашмаган. 1643-йилдан хусусий маслаҳатчи ва хазина канслери сифатида у ҳарбий раҳбарларнинг та'сирини юмшатишга ҳаракат қилди. У Карлга 1643-йил декабрида Оксфордда парламент чақиришни маслаҳат берди. Бироқ унинг имконияти чекланган эди ва бир йил ўтиб Хайд Вестминстернинг ҳақиқий парламент бўлиш даъвосини тан олишга рози бўлди. Хайд 1645-йил март ойида Карл И ни тарк этди ва 1646-йил апрел ойида шаҳзода билан Жерси оролига жо'нади. Кейинроқ малика шаҳзодага Парижга ко'чиб о'тишни буюрди, у буни қилмасликни маслаҳат берган эди. Ҳодисаларга та'сир о'тказа олмаган Хайд, со'нгги хатоларни талқин қилиш қиролга келажакка ко'рсатма бериши мумкин деган умидда Англиядаги қо'зг'олон ва фуқаролар урушлари тарихи лойиҳасини бошлади.[2].
Ижоди
У нафақат муваффақиятли юрист, балки адабий доираларда ҳам таниқли эди. О'зини оқлашга қарор қилиб, у 1630-1660-йиллардаги сиёсий ҳаётини ҳикоя қилувчи автобиография ёзишни бошлади. Унда ҳужжатлар ё'қ эди, лекин 1671-йилда унинг о'г'ли Лоуренс унга 1640-йилларнинг тугалланмаган тарихини о'з ичига олган қо'лёзмаларни олиб келди. Кейин Кларендон уни тугатиб, унга яқинда ёзилган автобиографиянинг бо'лимларини киритди. Юз бераётган ҳодисаларга та'сир о'тказа олмаган Хайд, со'нгги хатоларни талқин қилиш учун қиролга ко'рсатма бериши мумкин деган умидда "Ҳисторй оф тҳе Ребеллион анд Cивил Wарс ин Энгланд" (Англиядаги қо'зг'олон ва фуқаролар урушлари тарихи) лойиҳасини бошлади. Иш 1640-йилларнинг охирида сургунда бошланган ва 1667-йилда Кларендон қироллик илтифотидан қулаганидан кейин қайта ко'риб чиқилган ва янги сургунда якунланган.[2]".
Вафоти
Унинг шарманда бо'лишига шахсий омиллар сабаб бо'лди. Унинг асаблари подагра хуружлари туфайли қисқарди, бу эса уни бизнесга лаёқациз ҳолга келтирди. У қиролнинг ахлоқсизлигини очиқ танқид қилганида, улар о'ртасидаги эски до'стлик ё'қолди ва Кларендон ёш ва бепарво суднинг қулига айланди. Иттифоқчиларнинг о'лими уни фош қилди ва парламент ундан уруш фалокатлари учун айбдорни топишга қарор қилди. Шундай қилиб, 1667-йил августда Кларендон канслерлик лавозимидан озод этилди ва октабр ойида унинг импичменти бошланди. Айбловлар асоссиз эди ва Лордлар палатаси уларни қабул қилишдан бош тортди; аммо ноябр ойига келиб, махсус суд томонидан суд қилиниш таҳдиди остида Кларендон қочишга мажбур бо'лди. У 1674-йил 9-декабрда Франсиянинг Руан шаҳрида вафот этди.Ўлимидан кўп ўтмай, унинг жасади Англияга қайтарилди ва 1675-йил 4-январда хусусий маросимда дафн қилинди.
Ҳаволалар
Манбалар
- ↑ Фредериcк Cонверсе Беач Спеcиал. ТҲЕ ЭНCЙCЛОПЕДИА АМЕРИCАНА Эдитор ин Чиэф Фредериcк Cонверсе Беач Лдитор оф Тҳе Сcиэнтифиc Америcан Манагинг Эдитор Георге Эдwин Ринес СИХТЕЭН ВОЛУМЕС ИЛЛУСТРАТЕД. Чиcаго: ТҲЕ АМЕРИCАНА CОМПАНЙ, 1904-йил — 1-бет.
- ↑ 2,0 2,1 Моррил, Жоҳн „Эдwард Ҳйде, 1ст эарл оф Cларендон“ (инглизча). Британника. Қаралди: 25-май 2022-йил.