Ziyosfera

Эгоист ген

Профессор Ричард Даwкинс 2005 йил

Эгоист ген назарияси – биолог Ричард Даwкинс томонидан 1976-йилда чоп этилган "Тҳе Селфиш Гене (Эгоист ген)" [1]номли китобида илгари сурилган назария. Бу назария биологик эволюцияни индивидуал организмлар эмас, балки генлар даражасида тушунтиришга ҳаракат қилади. Эгоист ген назарияси эволюция жараёнида генларнинг омон қолиш стратегиясини ва улар қандай қилиб организмлар орқали репликация қилишини тушунтиради. Эгоист ген назариясига кўра, тирик организмлар эволюция жараёнида фақат ўз генларини кўпайтиришга интилади. Тирик мавжудотлар фақат генларни ташувчиси ҳисобланади. Генлар эса ўзларининг кўпайиши ва келажак авлодларга узатилиши учун организмларни бошқаради. Шу боис, генлар эволюциянинг асосий „субекти“ сифатида қаралади.

Таърифи

Генлар эгоист деб аталади, чунки улар ўз манфаатларини кузатиб, ўзларини сақлашга ва келажак авлодларга кўпайиш имкониятини яратишга интилади. Бу, табиий танланиш жараёнида организмлар орасида рақобат кучайишини келтириб чиқаради. Фақат омон қолишга қодир бўлган генлар ўз репликациясини давом эттиради ва уларни ўзида сақлаган организмлар муваффақиятли ҳаёт кечиради.

Алтруизм ва Эгоизм

Бир кўринишда, эгоист ген назарияси алтруизм[2] (бошқалар фойдаси ва ўз манфаати учун қурбонлик қилиш) билан мос келмаслиги мумкин. Бироқ, Даwкинс алтруизмни ҳам генлар даражасида тушунтиради. Масалан, бир организм яқин қариндошларига ёрдам берганда, аслида у ўз генларининг омон қолиш имкониятларини оширади, чунки қариндошлар ўзаро генлар билан боғлиқдир.

Бу жараён „қариндошлик танланиши“ деб аталади. Бу консепсияга кўра, тирик мавжудотлар фақат ўзларининг генларини эмас, балки қариндошларининг генларини сақлашга ҳам интилади. Масалан, қушлар баъзан ўз фарзандларига эмас, балки ўз қариндошларининг фарзандларига ёрдам беради. Бу қариндошлик орқали уларда умумий генлар мавжуд бўлгани учун, бу ёрдам ўз генларининг келажак авлодларга етиб бориш эҳтимолини оширади. Қариндошлик даражаси қанчалик юқори бўлса, алтруизм эҳтимоли ҳам шунча катта бўлади. Шундай қилиб, алтруизм организмлар даражасида кўриниши мумкин, аммо генлар нуқтаи назаридан бу ҳали ҳам эгоистик ҳаракатдир. Одатда алтруизм бошқаларга ёрдам бериш сифатида кўрилади, лекин бу организм учун иқтисодий жиҳатдан зарарли бўлиши мумкин. Даwкинс алтруистик ҳаракатлар аслида ўз манфаатини кўзлаётган генларнинг стратегияси эканлигини таъкидлайди. Масалан, бир қариндошига ёрдам бериш орқали организм ўз генларининг 50% ини сақлаб қолади (чунки қариндошлар ўртасида умумий генлар мавжуд). Шу тариқа алтруистик хатти-ҳаракатлар организм даражасида алтруистик кўринса ҳам, генлар даражасида бу эгоистик мақсадга хизмат қилади.

Аҳамияти

Эгоист ген назарияси эволюция назариясига янги нуқтаи назар олиб кирган ва биологлар орасида катта мунозараларга сабаб бўлган. Бу назария организмлар даражасида эмас, балки генлар даражасида табиий танланиш жараёнини тушунтиришга уринган. Назария айниқса, биологияда алтруистик хатти-ҳаракатларнинг генетик асосларини излашда катта ютуқларга олиб келди.

Танқидлар

Бу назария маълум бир даражада танқидга учраган, чунки кўп биологлар ҳайвонларнинг ўзаро ҳамкорлик қилиш ва алтруистик ҳаракатларини фақат генлар орқали тушунтириш мураккаблигини таъкидлашган. Антропоморфизм (инсоний хусусият бериш): Баъзи танқидчилар генларга „эгоистик“ ва „алтруистик“ каби инсоний хусусиятларни юклашни нотўғри деб билишади. Генлар табиий жараёнлар орқали ҳаракат қилади ва уларга инсоний хулқ-атворни таърифлаш билан ўхшатиш муаммоли деб қаралади.

Назария организмлар ўзларининг фақат генларни сақлаш воситаси эканлигини таъкидлайди. Бу эса айрим биологлар томонидан генлар ва организмлар ўртасидаги мураккаб муносабатларни тушунтириш учун етарли эмас деб танқид қилинади. Чунки, организмлар мураккаб экотизимлар ва ўзаро муносабатларда иштирок этади, бу фақат генлар билан чекланмайди.

Ҳозирги аҳволи

Эгоист ген назарияси эволюция ва табиий танланиш жараёнини генлар даражасида тушунтиришда катта аҳамият касб этади. Ҳозирги биологияда ҳам бу назария кенг қўлланади ва эволюция жараёнларини тушунишда ёрдам беради. Шу билан бирга, алтруистик хулқ-атворнинг генетик асосларини ўрганишда ушбу назария илмий жамиятда ўз ўрнини сақлаб келмоқда. Бу назария биология, экология, психология ва ҳатто социология соҳаларида кенг қўлланади.

  1. Биологияда: Эволюцион жараёнларни янги нуқтаи назардан тушунишга ёрдам беради.
  2. Психологияда: Инсон ва ҳайвонларнинг хатти-ҳаракатларини генетик асосда таҳлил қилиш имконини беради.
  3. Социологияда: Жамият ичидаги ижтимоий муносабатлар ва алтруистик хатти-ҳаракатларни генетик перспективадан кўриб чиқиш имконини яратади.
Эгоист ген (Тҳе Селфиш гене)
Муаллиф(лар) Ричард Даwкинс
Мамлакат Америка
Тил Инглизча
Жанр(лар)и Илмий
Нашриёт Охфорд Университй Пресс
ИСБН 0-19-857519-Х
ОCЛC 2681149
Веб-сайт ҳттпс://глобал.оуп.cом/аcадемиc/продуcт/тҳе-селфиш-гене-9780198788607?cc=ру&ланг=эн&

Қўшимча адабиётлар

  • Ричард Даwкинс – Кенгайтирилган ифода[3]
  • Георге C. Wиллиамс – Мослашув ва табиий танланиш[4]
  • Матт Ридлей – Қизил малика: сех ва инсон табиатининг эволюцияси[5]

Мақолалар

  • Ҳамилтон, W. Д. (1964). Тҳе Генетиcал Эволутион оф Соcиал Беҳавиоур[6]
  • Триверс, Р. Л. (1971). Тҳе Эволутион оф Реcипроcал Алтруисм[7]
  • Даwкинс, Р. (1982). Реплиcаторс анд Веҳиcлес[8]
  • Графен, А. (1999). Формал Дарwинисм, тҳе Индивидуал-ас-Махимизинг-Агент Аналогй, анд Бет-Ҳедгинг[9]
  • Wилсон, Д. С., & Wилсон, Э. О. (2007). Ретҳинкинг тҳе Тҳеоретиcал Фоундатион оф Соcиобиологй[10]


Манбалар

  1. ↑ [Даwкинс]. Эгоист ген (Инглизча). Охфорд Университй Пресс, 1976. ИСБН 978-0199291151. 
  2. ↑ Самир Окаша. „Атруизм“ (Инглизча) 20+ (3 - июн , 2003). Қаралди: 10 - октабр, 2024.
  3. ↑ Ричард Даwкинс. Тҳе Эхтендед Пҳенотйпе. Охфорд Университй Пресс, 1982. ИСБН 978-0198788911. 
  4. ↑ 1966. Адаптатион анд Натурал Селеcтион. Принcетон Университй Пресс, 1966. ИСБН 978-0691023509. „Генетик танлов ва эволюция назариясига оид ко'плаб тушунчаларни тақдим этган.“ 
  5. ↑ [Ридлей]. Тҳе Ред Қуээн: Сех анд тҳе Эволутион оф Ҳуман Натуре (Инглизча). Ҳарпер Перенниал, 1993. ИСБН 978-0060556570. „Эволюцион биология ва генлар назариясини тушунтиради. "Ред Қуээн Ҳйпотҳесис" доирасида эгоист ген г'ояларини муҳокама қилади.“ 
  6. ↑ „Тҳе Генетиcал Эволутион оф Соcиал Беҳавиоур“. Жоурнал оф Тҳеоретиcал Биологй. 1964.
  7. ↑ Триверс, Р. Л (1971). „Тҳе Эволутион оф Реcипроcал Алтруисм“. Қуартерлй Ревиэw оф Биологй. 35–57-бет.
  8. ↑ Даwкинс, Р. (1982). „Реплиcаторс анд Веҳиcлес“. Жоурнал оф Тҳеоретиcал Биологй, (инглизча). 96(3),-бет. „Даwкинс репликаторлар (генлар) ва уларни ташувчи воситалар (организмлар) ҳақида о'з тушунчаларини кенгайтиради.“{{cите магазине}}: CС1 маинт: эхтра пунcтуатион ()
  9. ↑ Графен, А. (1999). „Формал Дарwинисм, тҳе Индивидуал-ас-Махимизинг-Агент Аналогй, анд Бет-Ҳедгинг“. Проcеэдингс оф тҳе Роял Соcиэтй Б: Биологиcал Сcиэнcес (Иглизча). 266(1428), 799-803-бет. „Графен эгоист ген г'ояларини математик таҳлил қилади ва эволюцион назарияга қимматли ҳисса қо'шади.“{{cите магазине}}: CС1 маинт: унреcогнизед лангуаге ()
  10. ↑ Wилсон, Д. С., & Wилсон, Э. О. (2007). „Ретҳинкинг тҳе Тҳеоретиcал Фоундатион оф Соcиобиологй“. Ретҳинкинг тҳе Тҳеоретиcал Фоундатион оф Соcиобиологй (инглизча). 82(4), 327-348-бет. „Бу мақола эгоист ген назариясига қарши бо'лган, лекин муҳим таҳлилий фикрларни киритган.“{{cите магазине}}: CС1 маинт: мултипле намес: аутҳорс лист () 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Egoist_gen" dan olindi