Ekonometriya

Эконометрия (юн. уй хўжалигини юритиш санъати ва...метрия), эконометрика — иқтисодий жараёнларни таҳлил қилиш, иқтисодий ахборотларга ишлов беришнинг математик ва иқтисодийстатистик усулларини ва моделларини ишлаб чиқиш ва қўллаш билан шуғулланадиган фан; эконометрия иқтисодий ҳодиса ва жараёнларнинг аниқ миқдорий қонуниятлари ва ўзаро алоқаларини математик ва статистик усуллар, моделлар ёрдамида ўрганади. Э.да қўлланадиган моделлар ёрдами билан статистика, прогноз ва режа маълумотлар асосида миқдорий натижалар олинади. Эконометриянинг пайдо бўлиши иқтисодий таҳлиллар ва тахминлаш учун иқтисодий статистик усуллар ва йў лйўриқларнинг зарурати билан боғлиқ.

Иқтисодий-статистик маълумотларни математик усулда ўрганиш ХИХ асрнинг охирлари — ХХ асрнинг бошларидан бошланди. ХХ асрнинг 20—30-йилларида эконометрия мустақил фан сифатида ажралиб чиқди. "Эконометрия" терминини дастлаб поляк иқтисодчиси А. Чомпа (1910) қўллаган, норвег иқтисодчиси, Халқаро эконометрия жамияти (1930)нинг асосчиларидан бири Р. Фриш унга илмий йўналиш берди (1926). Дастлаб эконометрия доирасида иқтисодий жараёнлар ва уларга таъсир этадиган омиллар ўртасидаги корреляцион алоқаларни ифодаловчи аналитикстатистик моделлар ишлаб чиқилди. Иқтисодий ривожланишни таҳлил қилишда иқтисодий ўсиш моделларидан фойдаланилди. Рус олими Л.В. Канторович норматив моделларни ишлаб чиқишга катта ҳисса қўшди.

Ҳозирги эконометрия усуллари ёрдамида прогнозлашга оид кўплаб масалаларни юқори аниқлик даражасида ечиш мумкин. Ҳозирги даврда эконометрия иқтисодий ривожланишнинг математик усулларини такомиллаштиришда, иқтисодий сикллиликни асослаш, талаб ва таклиф кўрсаткичларини ҳисоблаш, талабнинг ўзгарувчанлик хусусиятларини баҳолаш, ишлаб чиқариш сарфхаражатларини ва жамғариш суръатлари ўзгаришларини таҳлил этиш, ишлаб чиқаришнинг тармоқлараро боғликдигини ўрганишда ва бошқалар масалаларни тадқиқ ва таҳлил этишда қўлланади. Эконометрия бўйича Ўзбекистон Фанлар академияси Математика институти, Ўзбекистон миллий университетининг амалий математика факултети, ТошТУ ва Тошкент иқтисодиёт унтларида назарий ва амалий ишлар олиб борилади. 2017-йил Ўзбекистон миллий университетининг Иқтисодиёт факултетида Эконометрика кафедраси очилди. 2018-йилдан бошлаб эса бу кафедрага талабалар қабул қилиниши бошланди.

Турсунхо'жаев Г'иёсиддин