Ekotizim sahifasining manbasini koʻrish

'''Ekotizim''' (yoki ekologik tizim) — barcha organizmlar va ular oʻzaro taʼsir qiladigan muhitdan iborat. Ushbu [[Biotik omillar|biotik]] va [[Abiotik omillar|abiotik komponentlar]] oziq moddalar aylanishlari hamda [[energiya]] oqimlari orqali bir-biriga bogʻlangan. Energiya [[fotosintez]] orqali tizimga kiradi va oʻsimlik toʻqimalariga kiritiladi. [[Hayvonlar]] va [[oʻsimliklar]] bir-biri bilan oziqlanib, [[materiya]] va energiyaning tizim boʻylab harakatlanishida muhim rol oʻynaydi. Ular, shuningdek, mavjud oʻsimlik va mikrobial [[biomassa]] miqdoriga taʼsir qiladi. Oʻlik [[organik modda]]<nowiki/>larni parchalash orqali parchalanuvchilar [[uglerod]]<nowiki/>ni [[atmosfera]]<nowiki/>ga qaytarib yuboradi va oʻlik biomassada saqlanadigan ozuqa moddalarini oʻsimliklar hamda [[Mikroorganizmlar|mikroblar]] tomonidan osonlikcha qayta ishlash mumkin boʻlgan shaklga aylantirish orqali ozuqa moddalarining aylanishini osonlashtiradi.

Ekotizimlar tashqi va ichki omillar bilan boshqariladi. [[Iqlim]], [[tuproq]] va [[topografiya]]<nowiki/>ni tashkil etuvchi asosiy material kabi tashqi omillar ekotizimning umumiy tuzilishini boshqaradi, lekin ekotizimning oʻzi taʼsir qilmaydi. Ichki omillar, masalan, parchalanish, ildiz raqobati, soyalanish, buzilish, ketma-ketlik va mavjud turlar bilan boshqariladi. Resurs kiritishlari odatda tashqi jarayonlar tomonidan boshqarilsada, ekotizimda bu resurslarning mavjudligi ichki omillar bilan boshqariladi.
[[Fayl:River gambia Niokolokoba National Park.gif|thumb|Yomgʻir oʻrmonlari ekotizimlari biologik xilma- xillikka boy. Bu Senegalning Niokolo -Koba milliy bogʻidagi Gambiya daryosi]]
[[Fayl:Baja California Desert.jpg|thumb|Quyi Kaliforniya choʻli florasi , Katavina viloyati , Meksika]]
Ekotizimlar dinamik obyektlardir — ular davriy buzilishlarga duchor boʻladilar va har doim oʻtmishdagi buzilishlardan keyin tiklanish jarayoni amalga oshadi. Ekotizimning muvozanat holatiga yaqin boʻlish tendensiyasi, bu buzilishlarga qaramay, uning qarshiligi deb ataladi. Tizimning oʻzgarishlarni boshdan kechirayotganda bir xil funksiyani, tuzilishni, oʻziga xosligini va qayta aloqalarini saqlab qolish uchun buzilishlarni qabul qilish va qayta tashkil etish qobiliyati uning [[ekologiya|ekologik]] chidamliligi deb ataladi. Ekotizimlarni turli yondashuvlar orqali oʻrganish mumkin — nazariy tadqiqotlar, muayyan ekotizimlarni uzoq vaqt davomida kuzatadigan tadqiqotlar, ular qanday ishlashini tushuntirish uchun ekotizimlar oʻrtasidagi farqlarni koʻrib chiqadigan va toʻgʻridan-toʻgʻri [[manipulyatsiya]] eksperimentlari.

Ekotizimlar odamlar bogʻliq boʻlgan turli xil tovarlar va xizmatlarni taqdim etadi. Ekotizim tovarlariga [[suv]], [[oziq-ovqat]], [[yoqilgʻi]], [[qurilish materiallari]] va [[dorivor oʻsimliklar]] kabi ekotizim jarayonlarining „moddiy mahsulotlari“ kiradi. Boshqa tomondan, ekotizim xizmatlari odatda „qiymatli narsalarning holati yoki joylashuvini yaxshilash“dir. Bularga gidrologik sikllarni saqlash, [[Havoni tozalash|havo]] va [[suvni tozalash]], atmosferada [[kislorod]]<nowiki/>ni saqlash, ekinlarni [[Changlanish|changlatish]] va hatto goʻzallik, ilhom va tadqiqot imkoniyatlari kabi narsalar kiradi. Koʻpgina ekotizimlar inson taʼsirida, masalan, tuproq yoʻqolishi, [[Havoning ifloslanishi|havo]] va suvning ifloslanishi, yashash joylarining boʻlinishi, suvni oʻzgartirish, [[yongʻin]]<nowiki/>ni oʻchirish natijasida buziladi. Ushbu tahdidlar ekotizimning keskin oʻzgarishiga yoki biotik jarayonlarning bosqichma-bosqich buzilishiga va ekotizimning abiotik sharoitlarining buzilishiga olib kelishi mumkin. Dastlabki ekotizim oʻzining belgilovchi xususiyatlarini yoʻqotgandan soʻng, u „qulab tushgan“ hisoblanadi. Ekotizimni tiklash barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishga hissa qoʻshishi mumkin.

== Taʼrif ==
''Ekotizim'' (yoki ekologik tizim) barcha organizmlar va ular oʻzaro aloqada boʻlgan abiotik muhitdan iborat<ref name="uch">{{veb manbasi |last1=Tansley, A. G. |first1=(1935) |title=The Use and Abuse of Vegetational Concepts and Terms |url=http://www.ecology150anniversary.net/wp-content/uploads/2015/12/tansley-1935.pdf |publisher=Ecology |access-date=2022-06-18 |archive-date=2016-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006125220/http://www.ecology150anniversary.net/wp-content/uploads/2015/12/tansley-1935.pdf }}</ref>.<ref name="ikki">{{veb manbasi |last1=Chapin |first1=F. Stuart, III (2011). "Glossary" |title=Principles of terrestrial ecosystem ecology |url=https://www.worldcat.org/oclc/755081405 |publisher=P. A. Matson, Peter Morrison Vitousek, Melissa C. Chapin (2nd ed.). New York: Springer}}</ref>  Biotik va abiotik komponentlar oziq moddalar aylanishlari va energiya oqimlari orqali bir-biriga bogʻlangan<ref name="besh">{{veb manbasi |last1=Odum |first1=Eugene P (1971) |title=Fundamentals of Ecology |url=https://archive.org/details/fundamentalsofec0000odum |publisher=New York: Saunders}}</ref>.

===Terminning kelib chiqishi va rivojlanishi===
"Ekotizim" atamasi birinchi marta 1935-yilda ingliz ekologi Artur Tanslining maqolasida ishlatilgan. Tansli kontsepsiyani organizmlar va ularning atrof-muhit oʻrtasida materiallar oʻtkazish muhimligiga eʼtibor qaratish uchun ishlab chiqdi<ref name="toʻrt">{{veb manbasi |last1=Chapin, F. Stuart, III (2011) |first1="Chapter 1: The Ecosystem Concept" |title=Principles of terrestrial ecosystem ecology |url=https://www.worldcat.org/oclc/755081405 |publisher=P. A. Matson, Peter Morrison Vitousek, Melissa C. Chapin (2nd ed.). New York: Springer}}</ref>. Keyinchalik u bu atamani yanada takomillashtirib, uni „Butun tizim, … shu jumladan, nafaqat organizm-kompleks, balki biz atrof-muhit deb ataydigan narsani tashkil etuvchi fizik omillarning butun majmuasi“ deb taʼriflagan<ref name="uch"/>. Tansli ekotizimlarni shunchaki tabiiy birliklar sifatida emas, balki „aqliy izolyatsiya“ sifatida koʻrgan<ref name="uch"/>. Keyinchalik Tansli „ekotop“ atamasi yordamida ekotizimlarning fazoviy darajasini aniqladi.

Tanslining zamondoshi boʻlgan [[Limnologiya|limnolog]] G. Evelin Xatchinson Charlz Eltonning trofik ekologiya haqidagi gʻoyalarini rus geokimyogari [[Vladimir Vernadskiy]] gʻoyalari bilan birlashtirdi. Bu, oʻz navbatida, suv oʻtlari bilan oziqlanadigan hayvonlarning turlarini cheklaydi. Raymond Lindeman koʻl orqali energiya oqimi ekotizimning asosiy harakatlantiruvchisi ekanligini koʻrsatish uchun bu gʻoyalarni davom ettirdi. Xatchinsonning shogirdlari, aka-uka Xovard T. Odum va Eugene P. Odum, ekotizimlarni oʻrganishda „tizimli yondashuv“ni yanada rivojlantirdi. Bu ularga energiya va materiallar oqimini ekologik tizimlar orqali oʻrganish imkonini berdi<ref name="toʻrt"/>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Tabiat]]
[[Turkum:Ekologiya]]
[[Turkum:Ekotizimlar]]