Ekotizim
Экотизим (ёки экологик тизим) — барча организмлар ва улар ўзаро таъсир қиладиган муҳитдан иборат. Ушбу биотик ва абиотик компонентлар озиқ моддалар айланишлари ҳамда энергия оқимлари орқали бир-бирига боғланган. Энергия фотосинтез орқали тизимга киради ва ўсимлик тўқималарига киритилади. Ҳайвонлар ва ўсимликлар бир-бири билан озиқланиб, материя ва энергиянинг тизим бўйлаб ҳаракатланишида муҳим рол ўйнайди. Улар, шунингдек, мавжуд ўсимлик ва микробиал биомасса миқдорига таъсир қилади. Ўлик органик моддаларни парчалаш орқали парчаланувчилар углеродни атмосферага қайтариб юборади ва ўлик биомассада сақланадиган озуқа моддаларини ўсимликлар ҳамда микроблар томонидан осонликча қайта ишлаш мумкин бўлган шаклга айлантириш орқали озуқа моддаларининг айланишини осонлаштиради.
Экотизимлар ташқи ва ички омиллар билан бошқарилади. Иқлим, тупроқ ва топографияни ташкил этувчи асосий материал каби ташқи омиллар экотизимнинг умумий тузилишини бошқаради, лекин экотизимнинг ўзи таъсир қилмайди. Ички омиллар, масалан, парчаланиш, илдиз рақобати, сояланиш, бузилиш, кетма-кетлик ва мавжуд турлар билан бошқарилади. Ресурс киритишлари одатда ташқи жараёнлар томонидан бошқарилсада, экотизимда бу ресурсларнинг мавжудлиги ички омиллар билан бошқарилади.
Экотизимлар динамик обектлардир — улар даврий бузилишларга дучор бўладилар ва ҳар доим ўтмишдаги бузилишлардан кейин тикланиш жараёни амалга ошади. Экотизимнинг мувозанат ҳолатига яқин бўлиш тенденсияси, бу бузилишларга қарамай, унинг қаршилиги деб аталади. Тизимнинг ўзгаришларни бошдан кечираётганда бир хил функсияни, тузилишни, ўзига хослигини ва қайта алоқаларини сақлаб қолиш учун бузилишларни қабул қилиш ва қайта ташкил этиш қобилияти унинг экологик чидамлилиги деб аталади. Экотизимларни турли ёндашувлар орқали ўрганиш мумкин — назарий тадқиқотлар, муайян экотизимларни узоқ вақт давомида кузатадиган тадқиқотлар, улар қандай ишлашини тушунтириш учун экотизимлар ўртасидаги фарқларни кўриб чиқадиган ва тўғридан-тўғри манипуляция экспериментлари.
Экотизимлар одамлар боғлиқ бўлган турли хил товарлар ва хизматларни тақдим этади. Экотизим товарларига сув, озиқ-овқат, ёқилғи, қурилиш материаллари ва доривор ўсимликлар каби экотизим жараёнларининг „моддий маҳсулотлари“ киради. Бошқа томондан, экотизим хизматлари одатда „қийматли нарсаларнинг ҳолати ёки жойлашувини яхшилаш“дир. Буларга гидрологик сиклларни сақлаш, ҳаво ва сувни тозалаш, атмосферада кислородни сақлаш, экинларни чанглатиш ва ҳатто гўзаллик, илҳом ва тадқиқот имкониятлари каби нарсалар киради. Кўпгина экотизимлар инсон таъсирида, масалан, тупроқ йўқолиши, ҳаво ва сувнинг ифлосланиши, яшаш жойларининг бўлиниши, сувни ўзгартириш, ёнғинни ўчириш натижасида бузилади. Ушбу таҳдидлар экотизимнинг кескин ўзгаришига ёки биотик жараёнларнинг босқичма-босқич бузилишига ва экотизимнинг абиотик шароитларининг бузилишига олиб келиши мумкин. Дастлабки экотизим ўзининг белгиловчи хусусиятларини йўқотгандан сўнг, у „қулаб тушган“ ҳисобланади. Экотизимни тиклаш барқарор ривожланиш мақсадларига эришишга ҳисса қўшиши мумкин.
Таъриф
Экотизим (ёки экологик тизим) барча организмлар ва улар ўзаро алоқада бўлган абиотик муҳитдан иборат[1].[2] Биотик ва абиотик компонентлар озиқ моддалар айланишлари ва энергия оқимлари орқали бир-бирига боғланган[3].
Терминнинг келиб чиқиши ва ривожланиши
"Экотизим" атамаси биринчи марта 1935-йилда инглиз экологи Артур Танслининг мақоласида ишлатилган. Тансли концепсияни организмлар ва уларнинг атроф-муҳит ўртасида материаллар ўтказиш муҳимлигига эътибор қаратиш учун ишлаб чиқди[4]. Кейинчалик у бу атамани янада такомиллаштириб, уни „Бутун тизим, … шу жумладан, нафақат организм-комплекс, балки биз атроф-муҳит деб атайдиган нарсани ташкил этувчи физик омилларнинг бутун мажмуаси“ деб таърифлаган[1]. Тансли экотизимларни шунчаки табиий бирликлар сифатида эмас, балки „ақлий изоляция“ сифатида кўрган[1]. Кейинчалик Тансли „экотоп“ атамаси ёрдамида экотизимларнинг фазовий даражасини аниқлади.
Танслининг замондоши бўлган лимнолог Г. Эвелин Хатчинсон Чарлз Элтоннинг трофик экология ҳақидаги ғояларини рус геокимёгари Владимир Вернадский ғоялари билан бирлаштирди. Бу, ўз навбатида, сув ўтлари билан озиқланадиган ҳайвонларнинг турларини чеклайди. Раймонд Линдеман кўл орқали энергия оқими экотизимнинг асосий ҳаракатлантирувчиси эканлигини кўрсатиш учун бу ғояларни давом эттирди. Хатчинсоннинг шогирдлари, ака-ука Ховард Т. Одум ва Эугене П. Одум, экотизимларни ўрганишда „тизимли ёндашув“ни янада ривожлантирди. Бу уларга энергия ва материаллар оқимини экологик тизимлар орқали ўрганиш имконини берди[4].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Танслей, А. Г., (1935) „Тҳе Усе анд Абусе оф Вегетатионал Cонcепц анд Термс“. Эcологй. 2016-йил 6-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 18-июн.
- ↑ Чапин, Ф. Стуарт, ИИИ (2011). "Глоссарй" „Принcиплес оф террестриал эcосйстем эcологй“. П. А. Мацон, Петер Моррисон Витоусек, Мелисса C. Чапин (2нд эд.). Неw Ёрк: Спрингер.
- ↑ Одум, Эугене П (1971) „Фундаменталс оф Эcологй“. Неw Ёрк: Саундерс.
- ↑ 4,0 4,1 Чапин, Ф. Стуарт, ИИИ (2011), "Чаптер 1: Тҳе Эcосйстем Cонcепт" „Принcиплес оф террестриал эcосйстем эcологй“. П. А. Мацон, Петер Моррисон Витоусек, Мелисса C. Чапин (2нд эд.). Неw Ёрк: Спрингер.