Ekstrapiramidal tizim
Экстрапирамидал тизим (лотинча: эхтра — ташқарида, четда ва пйрамис қадимги юнонча: πυραμίς -пирамида) — пирамидал тизимни четлаб ўтиб, ҳаракатларни бошқариш, мушакларнинг оҳангини ва ҳолатини сақлаш билан шуғулланадиган мия тузилмалари тўплами.
Мия ярим шарлари ва мия поясида жойлашган экстрапирамидал тизимнинг элементларига қуйидагилар киради:
— базал ядролар, — қизил ядро, — мия томи, -қора модда — ретикуляр формация - серебеллум[1][2].

Экстрапирамидал йўллар тушувчи проексия нерв толалари орқали ҳосил бўлади (лотинча: неурофибраэ прожеcтионес десcендентес), келиб чиқиши бўйича мия ярим кортексининг йирик пирамидал ҳужайралари билан боғлиқ эмас. Ушбу нерв толалари миянинг субкортикал тузилмаларининг нейронлари ўртасида дисталда жойлашган асаб тизимининг барча қисмлари билан алоқани таъминлайди[3].
Тузилиши
Пирамидал тизим билан солиштирганда, экстрапирамидал тизим эволюцион жиҳатдан эскироқ ва унга бўйсунувчи ҳолатда туради[1] [4]. Бу диққатни фаоллаштиришни талаб қилмайдиган ҳаракатларни қуриш ва бошқаришда алоҳида аҳамиятга эга[2]. Бу пирамидал тизим регуляторлари билан солиштирганда функционал жиҳатдан содда регулятордир[3].
Экстрапирамидал тизим қуйидаги мия тузилмаларидан иборат[2] :
- базал ганглионлар : каудат ядроси, путамен, глобус паллидус, панжара, амигдала ;
- қизил ядро ;
- интерстициал ядро;
- тектум ;
- қора модда ;
- ретикуляр формация ;
- вестибуляр аппаратларнинг ядролари;
- серебеллум ;
- премотор кортекс.
Тизимнинг бирламчи марказлари — стриатумнинг каудат ва лентиформ ядролари, субталамик ядро, қизил ядро ва ўрта миянинг қора моддаси. Бундан ташқари, мия ярим кортексининг марказлари, таламус ядролари, серебеллум, вестибуляр ва зайтун ядролари ва ретикуляр шаклланиш интеграция марказлари сифатида экстрапирамидал тизимга киритилган. Экстрапирамидал тизимнинг бир қисми стриатум ядроларини ва уларнинг афферент ва эфферент йўлларини бирлаштирадиган стриопаллидар тизимдир. Стриопаллидар тизимда филогенетик жиҳатдан янги қисм ажралиб туради — каудат ядроси ва лентикуляр ядронинг қобиғини ўз ичига олган стриатум ва филогенетик жиҳатдан эски қисм — паллидум (рангпар тўп). Стриатум ва паллидум ўзларининг нейроархитектониклари, алоқалари ва функциялари билан фарқланади.

Бош мия пўстлоғи, таламуснинг марказий ядроси ва қора моддасининг толалари йўл-йўлакай ўтади. Стриатумдан эфферент толалар оқарган ядрога, шунингдек қора рангли моддаларга юборилади. Оқарган тўпдан толалар таламусга, гипоталамусга, субталамус ядросига ва мия поясига боради. Иккинчиси лентикуляр ҳалқа ҳосил қилади ва қисман ретикуляр шаклланишда тугайди, қисман қизил ядро, вестибуляр ва зайтун ядроларига ўтади. Экстрапирамидал йўлларнинг кейинги бўғини орқа мия олдинги устунлари ва оралиқ кулранг моддасида тугайдиган ретикуляр-орқа мия, қизил-ядро-орқа мия, вестибуло-орқа мия ва оливо- ўмуртқа йўллардир. Серебеллум уни таламус, қизил ядро ва зайтун ядролари билан боғлайдиган йўллар орқали экстрапирамидал тизимга киради.
Функсиялар
Экстрапирамидал тизим ҳаракатларни ихтиёрий тартибга солиш ва мувофиқлаштиришни, мушакларнинг оҳангини тартибга солишни, ҳолатни сақлашни, ҳис-туйғуларнинг моторли кўринишларини ташкил қилишни (кулги, йиғлаш) амалга оширади[1]. Силлиқ ҳаракатларни таъминлайди, уларни амалга ошириш учун дастлабки ҳолатни ўрнатади[5].
Функсияларнинг бузилиши
Экстрапирамидал тизим шикастланганда, восита функциялари бузилади (масалан, уйқуда йўқ бўлган гиперкинез, паркинсонизм), мушак тонуси пасаяди[1] [4]. Клиникада экстрапирамидал тизимнинг шикастланишининг иккита синдроми ажралиб туради: гипокинетик-гипертоник, титроқ фалаж ёки Паркинсон касаллигида топилган; ва турли гиперкинезияларга олиб келадиган гиперкинетик-гипотоник синдром (хореа, атетоз, спастик тортиколлис ва бошқалар) [4]
Тадқиқот усуллари
Экстрапирамидал тизимни ўрганиш ва унинг патологияларини аниқлаш учун турли хил инструментал ва лаборатория усуллари қўлланади. Инструментал: электроэнсефалография, реоэнсефалография, пневмоэнсефалография, ангиография, радионуклид синтиграфияси, компютер рентгенограммаси ва позитрон эмиссия томографияси; нерв-мушак тизимининг ҳолатини рўйхатдан ўтказиш (электромиёграфия, миотонометрия, треморография, дам олиш ва стимуляция пайтида гиперкинезияларнинг кимографияси, секин проэкцияли тезлаштирилган суратга олиш билан ҳаракатларнинг плёнкали ёзуви ва бошқалар).). Лаборатория: қон ва мия омурилик суюқлигидаги норепинефрин, дофамин, серотонин, ГАБА даражаси.
Яна қаранг
- пирамида тизими
- Паркинсон касаллиги
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Болшая совецкая энсиклопедия
- ↑ 2,0 2,1 2,2 „Экстрапирамидная система“. 2008-йил 12-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 1-декабр.
- ↑ 3,0 3,1 Трйпҳонов Э.Б. Ҳуман Псйчопҳйсиологй. Тҳе Руссиан-Энглиш-Руссиан Энcйcлопедиа, 13тҳ эд., 2009. Трифонов Е. В. Психофизиология человека. Русско-англо-русская энсиклопедия, 13 …
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Гусев и др. 2000.
- ↑ Патология движений — МедиcРеферат
Адабиётлар
- Гусев Е. И., Коновалов А. Н., Бурд Г. С.. Неврология и нейрохирургия.