"Эквивалентлик" Бу со'з инглизча "тенг қийматли" деган ма'нони англатади.

Эквивалентлик-бу модданинг ма'лум бир кимёвий реаксияда водороднинг (Ҳ) 1 ог'ирлик қисмини, кислороднинг 8 ог'ирлик қисмини ёки бошқа бир элементнинг эквивалент миқдорини алмашиниши, сиқиб чиқариши ёхуд бириктириб олиши мумкин бо'лган миқдор.

    Э=Ар/б.  Эквивалент(Э), Атом масса(Ар) ва валентлик(б)
Оддий моддалар эквивалентлигини топиш:
    Э=м/б•н.   м-модда массаси
                        н-атомлар сони

Валентлиги озгарувчан бўлган элементнинг эквивалентлари ҳам о'згарувчан бо'лади.

Мураккаб моддаларнинг эквивалентини топиш учун бинар бирикмалардан элементларни эквивалентини алоҳида топилиб бир бирига қо'шилади Бинар дегани 2 элементдан ташкил топгани.

Бинар бирикмаларда эквивалентини қуйидаги формула орқали топилади.

               Мр                            W --- валентлиг

Э ------------------

 бинар      асосий элемент Сони

Оддий моддалар: Э = А,/в А, нисбий атом масса, в - валентлик. Масалан, азот Н≡Н тузилиш бо'йича 3 валентли, шунинг учун: Э(Н₂)= 14/3=4,7 г/экв. Э(Ал) = 27/3 = 9 г/экв Мураккаб моддалар: 1) оксидлар: Э(ЭО) = М/вх Э(Ал₂О₃) = 102/3•2=17г/экв. Бу ерда в - элементнинг валентлиги; 2) асослар: Э(Ме(ОҲ)) = М/в, в-металлнинг валентлиги ёки ОҲ сони. Э(Cа(ОҲ)₂) = 74/2=37 г/экв; 3) кислоталар: Э(Ҳ,Кқ) = М/в, в-кислота қолдиг'ининг

валентлиги ёки Ҳ сони. Э(Ҳ₂СО₄) = 98/2 = 49 г/экв; 4) тузлар: Э( Ме Кқ) = М/вх Э(АИ (СО₂)) ==342/32 = 57 г/экв. Э[(АИОҲ),(ПО)] = М/2-3322/6 = 53,67 г/экв.

Эслатма: 1. Ко'п негизли асос ва кислоталарнинг эквиваленти, агар улар реаксияда асосли ёки нордон туз ҳосил қилса, уларнинг моляр массасини реаксияда қатнашган ОҲ ёки Ҳ сонига бо'либ топилади. 2КОҲ + Ҳ₃ПО₄ = КҲПО + 2ҲОҲ реаксияда фосфат кислотанинг 2 та Ҳ атоми реаксия- га киришгани учун Э (Ҳ₃ПО₄)= = 98/2 = 49 г/экв га тенг. Cа(ОҲ)2 + + ҲCИ = Cа(ОҲ)CИ + ҲОҲ реаксиясида асоснинг 1 та ОҲ реаксияга киришгани учун Э (Cа(ОҲ)₂) = 74 / 1 = 74 г/экв га тенг. 2. Агар реаксия оксидланиш-қайтарилиш реаксияси бо'лса, оксид-

ловчи ёки қайтарувчининг эквиваленти юқоридаги формулалар билан эмас, балки оксидловчи ёки қайтарувчини моляр массасининг уларни битта молекуласи олган ёки берган электрон сонига бо'либ аниқланади: Э(окс(қай)) = М(окс(қай)) / Н(э). Бу ерда М(окс(қай)) - оксидловчи ёки қайтарувчининг моляр массаси, Н(э) модданинг 1 та молекуласи берган ёки олган электрон сони. 1050), 2КМнО +8Ҳ,СО, -5Ф (СО), + 2МнСО,+К,СО, +8Ҳ,0 да 10 та электрон ко'чмоқда, ФеСО, нинг 1 та молекуласи 1 та электрон бергани учун Э(ФеСО₄) = 1 = 152 г/экв, 1 та КМнО 152/1 молекуласи 5 та электрон олгани учун Э(КМнО₄) = 158/5 = 31,6 г/экв

3. П: лонларнинг эквиваленти, агар ион ҳосил қилувчи модда ОҚРда қатнашмаётган бо'лса: Э (лон) = М (Ион) / з. Бу ер да М- ионнинг моляр массаси, з-ион заряди. Масалан: Э(СО2) 96/2 = 48 г/экв, Э(ОҲ) = 17/1 = 17 г/экв; агар ион ҳосил қилувчи модда ОҚРда қатнашаётган бо'лса, Э (Ион) = хМ (лон) /Н(э) бо'йича топилади. Бу ерда хион сони, Н(э) - модданинг 1 та молекуласи берган ёки олган электрон сони. Масалан: +5 3На НО,+К, Cр, О,+4Ҳ,СО 3НаНО, + Cр2(СО₂), + К₂СО₄ + 4Ҳ20 акс ОҚРда 1 та К Cр₂О, молекуласи 6 та электрон олгани учун Э(К+) = 2. 39/6= 13 г/экв; Э(Cр₂О,²) = 1-216/6 = 36 г/экв. 2-пунктдаги реак- сияда эса: Э(К) = 39/5=7,8 г/экв; Э(МнО₄) = 119/5 = 23,8 г/экв. 4. Мураккаб модданинг эквиваленти таркибий қисмлари эквива- лентлари йиг'индисига тенгдир.

А) ОҚРмас ҳоллар учун: 1) оксидлар: Э(ЭО) = Э(Э) + Э(О). Э (АЛО) = Э(АИ) + Э(О) = 27/3+8=9+8= 17 г/экв; 2) асослар: Э(Ме(ОҲ),) = Э(Ме) + Э(ОҲ). Э(Cа(ОҲ)₂) = Э(Cа)+(ОҲ) = 40/2 +17/1=20+17= 37г/экв; 3) кислоталар: Э(ҲКқ) = Э(Ҳ) + Э(Кқ). Э(Ҳ₂СО₄) = Э(Ҳ) + Э(СО₄) = 1+96/2=1+48= 49 г/экв; 4) тузлар: Э (Ме,Кқ) = Э(Ме) + Э(Кқ). Э(АИ₂(СО₂)) = 9+48=57 г/экв.

Б) П.: ОҚРлар учун: оксидловчи (қайтарувчи), масалан, туз бо'лса: Э(Ме Кқ,) = М(Ме, Кқ₁)/Н(э) = хМе/Н(э) + йКқ/Н(э) бо'лади. Бу ерда Ме металлнинг, Кқ кислота қолдиг'ининг моляр массалари, Н(э) модданинг 1 та молекуласи олган ёки берган электронлари сонидир. Масалан, 3-пунктдаги ОҚРда 1 та К,Cр₂О, молекуласи 6 та электрон олгани учун Э(К,Cр,О,)=М/6=294/6 = 49 г/экв ёки Э(К,Cр₂О) = 2.39/ 6+1-216/6 = 13+36= 49 г/экв. 2-пунктдаги ОҚР учун Э(КМнО) 1-39/5+1-119/5 = 7,8+23,8 = 31,6 г/экв.