Ekzogeniya
Турли контекстларда экзоген ёки экзогенлик ( юнонча ἔлō éхō „ташқарида“ ва -ганеина -гéнеиа 'ишлаб чиқариш') ташқи томондан келиб чиқадиган ҳаракат. Бу эндогенлик ёки эндогенияга, тизим ичида таъсир қилишга қарама-қаршидир.
Иқтисодиёт
Иқтисодий моделда экзоген ўзгариш — бу нарсадан ташқаридан келиб чиқадиган, тушунтириб бўлмайдиган ўзгариш. Ташқи омиллар таъсиридан бундай ўзгариши технологиянинг таъсирини ўз ичига олиши мумкин, бунда аввал экзоген омил сифатида қайд этилган, аксинча, иқтисодий кучларни бир бутун сифатида тасвирлай оладиган омил сифатида қайд этилган[1]. Иқтисодий социологияда ИДЕА лойиҳаси (Иқтисодий таҳлилнинг фанлараро ўлчовлари) иқтисодий назария ичида рол ўйнайдиган экзоген омилларни тушуниш тушунчасини берди. 1982- йилда Халқаро Ижтимоий Фанлар Кенгаши (ИССC) томонидан ишлаб чиқилган ғоя лойиҳаси иқтисодчилар ва социологларнинг ғояларини йиғиш учун ташкил этилган, чунки улар иқтисодий социология нима учун бу икки соҳа бир-биридан узоқлашганини тушунишга интилишган. бир-бири[2]. Иқтисодиёт назариясидаги бундай экзоген омилларга ҳукуматлар томонидан иқтисодий тизимларда жойлаштирилган қонунлар, аҳолидаги ижтимоий табақаларнинг даражалари ва шахснинг ижтимоий омилларига асосланган имтиёзлар киради[3].
Эконометрикада экзоген омиллар
Эконометрикада эндоген тасодифий ўзгарувчи эконометрик моделдаги хато атамаси билан корреляция қилинади, экзоген ўзгарувчи эса йўқ[4]. Бироқ, экзоген ўзгарувчилар эндоген ўзгарувчан тафовутларни тушунтиришга ёрдам беради. Олдиндан ўрнатилган гуруҳга эндоген ўзгарувчиларнинг тарихий қийматларини киритиш одатий ҳолдир. Экзоген ўзгарувчилар моделнинг бузилиш муддатидан мустақилдир, чунки улар олдиндан ўрнатилган. Улар анъанавий регрессия моделидаги тушунтириш ўзгарувчилари билан бир хил шартларга жавоб беради.
Биология ва тиббиётда
Экзоген контраст модда -тиббий тасвирлашда беморнинг томири ичига юбориладиган суюқлик бўлиб, ўсимта каби патологиянинг кўринишини кучайтиради. Экзоген омил — бу алоҳида организм ёки тирик ҳужайрада мавжуд бўлган ва фаол бўлган, аммо эндоген омилдан фарқи ганизмдан ташқарида пайдо бўлиши.
Касалликларнинг келиб чиқишида экзоген омиллар, яъни яллиғланиш ёки стресс омиллари бўлган ҳаддан ташқари кучланиш, ҳаддан ташқари овқатланиш ва ҳаддан ташқари қайғу ёки ғазаб ҳиссиётларининг барчаси чарчаш ёки генларнинг ўзгаришига ёрдам беради[5]. Бундай стресс омилларининг тўпланиши иммунитет тизими ва тананинг бошқа жойлари ўртасида юзага келадиган алоқа миқдорини бузиш орқали иммунитет тизимига таъсир қилади.
Трансфексия ёки вирус трансдукцияси орқали ҳужайраларга киритилган ДНК экзоген омил ҳисобланади. ДНКдаги экзоген омиллар, ДНКнинг шикастланиши, ДНК бузилишининг ривожланишига олиб келадиган экологик омиллар сифатида танилган[6]. Бундай экзоген омиллар турли хил кимёвий моддалар, ионлаштирувчи нурланиш (ИР) ва ултрабинафша нурланиш (УВ) бўлади. Бу омиллар ҳужайранинг чуқур қатламларига кириб, катта зарар етказади, апоптоз ёки қарилик содир бўлади, бу эса организмнинг тўхтаб қолишига ёки ўзгаришига ва неврологик касалликлар ва саратонга олиб келадиган қаришга олиб келади[7].
Тиббиёт ва тиббий муолажалар
Тиббиётда экзоген омиллар ҳам патоген, ҳам терапевтик кўринишда. Семизлик турига экзоген омилларни киритиш мумкин, бу ерда озиқ-овқат ва метаболизмига тўғри келмайди ва инсон танаси бардош бера оладиган даражадан кўпроқ миқдорда истеъмол қилинади[8]. Қарама-қарши томондан, эндоген семизлик озиқ-овқат истеъмол қилишнинг ўзи номутаносиблигидан ташқари касалликлар ёки муаммолар натижасида келиб чиққан семиришни англатади, булар генетик касалликлар, қалқонсимон без функцияларининг узилиши ва бошқа синдромли касалликлардир[9].
Саратон касаллигидаги кансерогенлар экзоген омиллар бўлиб, улар турли омиллардан (кимёвий, биологик, физикавий) иборат, тананинг бир неча йўллари орқали кириб, саратонни келтириб чиқаради[10].
Ижтимоий фанлардаги таъриф
Фалсафада
Фалсафада табиий ёки таъсирланган оламдан ташқарида пайдо бўлган ёки қўллаб-қувватловчи ўз-ўзидан ёки ўз- ўзидан пайдо бўлишининг келиб чиқиши экзогендир .
Психологияда
Экзоген конструктивизм механик метафорага асосланган муҳитда аллақачон яратилган тузилмаларни қайта қуришга ёрдам беради ва Бандуранинг ижтимоий таълим назариясини катта акс эттиради[11]. Асосан, экзоген конструктивизм билимнинг ўрганилиши керак бўлган шахснинг муҳитидан келиб чиқишини назарда тутади. Фаол шахс ўз атроф-муҳитидан билим олишда қатнашиши натижасида амалий раҳбарлик қилиш ўқув жараёнини бошқаришнинг энг муҳим хусусияти бўлиб қолмоқда. Шахснинг иш муҳити тузилиши яратилган билимлар тузилишига сезиларли таъсир кўрсатади[12]. Пиагет нуқтаи назарига кўра, ўрганиш ҳозирги муҳит томонидан ўрнатилганларга мослаштирилган шахснинг олдинги тузилмалари сифатида танилган. Шахснинг турар жойи шахс мослашиши керак бўлган тузилмаларни таъминловчи муҳит томонидан бошқарилади[13].
психологиясида экзоген, нияциз ташқи огоҳлантиришлардир[14]. Бунга мисол сифатида кўришнинг чекка қисмидаги милтилловчи чироққа эътибор қаратилади.
Бошқа соҳалардаги таърифлар
Географияда экзоген жараёнлар Ердан ва бошқа барча сайёралардан ташқарида содир бўлади. Об -ҳаво, эрозия, ташиш ва седиментация асосий экзоген жараёни. , экзоген географик омиллар умумий тарқалиш жараёнига, аҳоли зичлиги ва дунёнинг айрим ҳудудларида урбанизацияга ҳисса қўшиши мумкин[15]. Экзогенлик охир-оқибат географик мулоҳазалар рад этиши мумкин.
Манбалар
- ↑ Ламбертон, Д. МcЛ. (Жуне 1984). "Эхогеноус Фаcторс ин Эcономиc Тҳеорй". Cритиcал Студиэс ин Инноватион 2:1: 128–133. дои:10.1080/08109028408628957. ҳттпс://www.тандфонлине.cом/дои/абс/10.1080/08109028408628957.
- ↑ Сwедберг, Ричард (1985). "Эcономиc соcиологй анд эхогеноус фаcторс". Соcиал Сcиэнcе Информатион 24, 4 (4): 905–920. дои:10.1177/053901885024004012. ҳттпс://дои.орг/10.1177%2Ф053901885024004012.
- ↑ Ҳартлей, Кеитҳ (1985). "Эхогеноус фаcторс ин эcономиc тҳеорй: нео-cлассиcал эcономиcс". Соcиал Сcиэнcе Информатион 24, 3 (3): 457–483. дои:10.1177/053901885024003003. ҳттпс://дои.орг/10.1177%2Ф053901885024003003.
- ↑ Wоолдридге, Жеффрей М.. Интродуcторй Эcонометриcс: А Модерн Аппроач, Фоуртҳ, Масон: Соутҳ-Wестерн, 2009 — 49-бет. ИСБН 978-0-324-66054-8.
- ↑ Сорнетте, Дидиэр; Юкалов, В.И.; Юкалова, Э.П.; Ҳенрй, Ж.-Й; Счwаб, Давид Ж.; Cобб, Ж.П. (2009). "Эндогеноус версус Эхогеноус Оригинс оф Дисеасес". Жоурнал оф Биологиcал Сйстемс 17 (2): 225–267. дои:10.1142/С0218339009002880. ҳттпс://дои.орг/10.1142/С0218339009002880.
- ↑ Фриэдберг, Эррол C.; МcДаниэл, Лиса Д.; Счултз, Рогер А. (Фебруарй 2004). "Тҳе роле оф эндогеноус анд эхогеноус ДНА дамаге анд мутагенесис". Cуррент Опинион ин Генетиcс & Девелопмент 14, 1 (1): 5–10. дои:10.1016/ж.где.2003.11.001. ПМИД 15108798. ҳттпс://дои.орг/10.1016/ж.где.2003.11.001.
- ↑ Ҳакем, Разқаллаҳ (Жануарй 16, 2008). "ДНА-дамаге репаир; тҳе гоод, тҳе бад, анд тҳе углй". Тҳе ЭМБО Жоурнал 27 (4): 589–605. дои:10.1038/эмбож.2008.15. ПМИД 18285820. ПМC 2262034. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2262034.
- ↑ Бауэр, Жулиус (1941). "Обеситй: Иц Патҳогенесис, Этиологй анд Треатмент". Арчивес оф Интернал Медиcине 67 (5): 968–994. дои:10.1001/арчинте.1941.00200050076006. ҳттпс://жаманетwорк.cом/жоурналс/жамаинтерналмедиcине/фуллартиcле/547135.
- ↑ Масон, Келлй; Паге, Лаура; Гумус Баликcиоглу, Пинар (Септембер 10, 2014). "Сcреэнинг фор Ҳормонал, Моногениc, анд Сйндромиc Дисордерс ин Обесе Инфанц анд Чилдрен". Педиатриc Анналс 43 (9): э218–э224. дои:10.3928/00904481-20140825-08. ПМИД 25198446. ПМC 4369917. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4369917.
- ↑ Иригарай, Пҳилиппе; Белпомме, Доминиқуэ (Фебруарй 2010). "Басиc пропертиэс анд молеcулар мечанисмс оф эхогеноус чемиcал cарcиногенс". Cарcиногенесис 31 (2): 135–148. дои:10.1093/cарcин/бгп252. ПМИД 19858070. ҳттпс://аcадемиc.оуп.cом/cарcин/артиcле/31/2/135/2477012.
- ↑ Аминеҳ, Роя Жафари; Асл, Ҳаннаҳ Даватгари (Април 2015). "Ревиэw оф Cонструcтивисм анд Соcиал Cонструcтивисм". Жоурнал оф Соcиал Сcиэнcес, Литературе анд Лангуагес 1 (1): 9–16. Арчивед фром тҳе оригинал он 2021-12-05. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20211205175909/ҳттпс://д1wқтхц1хзле7.cлоудфронт.нет/51548785/cонструтивисим_анд_соcиал_C-wитҳ-cовер-паге-в2.пдф?Эхпирес=1638729868&Сигнатуре=ХСДАҲрКWЙЗЙм0вмқҚжОҳВиЖ4Cсқ7ХйЙбРВзпМ6ҲзЛмОДЖ2АнCC7Хз7л0ФЖЕcф3вТСо2Аз6ПпТрҚРзоҚФп6УЗЗЗИ-овпйҳ7ҳСлҚЗ0w37ал30қГДҚ1вИ5т4НПЗсCсМ2сс1унБҳХВрфбТй9эалЗкСмаТм4ОПкГВа7~ЗхWҲЕфCСулқйқБлТСWХҚс4ХФжстфУриУ00МАКИП2МҳcоШқбАҲcқИҲН~11тРИ106РхрхБП4c1қ5ДтжЖҳнҚбсТпАлеоЭ1МбБоТЛзе2эД90эАжВУо0У2ҳНдЕдтТтХсХҳwПВЖ2W0з2кИГзФ7лДПкWМапл-Фл0мИ1ҚзЖкйУТбтлЛУРWрГбП25дК3ЭА__&Кей-Паир-Ид=АПКАЖЛОҲФ5ГГСЛРБВ4ЗА. Қаралди: 2022-11-24.Экзогения]]
- ↑ Мошман, Давид (Деcембер 1982). "Эхогеноус, эндогеноус, анд диалеcтиcал cонструcтивисм". Девелопментал Ревиэw 2 (4): 371–384. дои:10.1016/0273-2297(82)90019-3. ҳттпс://дои.орг/10.1016/0273-2297(82)90019-3.
- ↑ Гинсбург, Ҳерберт П.. Пиагет'с Тҳеорй оф Интеллеcтуал Девелопмент (Энглиш), 1988 — 14–16-бет. ИСБН 978-0136751588.
- ↑ Поснер, М. И. (1980). "Ориэнтинг оф Аттентион". Қуартерлй Жоурнал оф Эхпериментал Псйчологй 32 (1): 3–25. дои:10.1080/00335558008248231. ПМИД 7367577.
- ↑ Баллингер. „Инитиал Cондитионс ас Эхогеноус Фаcторс ин Спатиал Эхпланатион“ (2008-йил 1-май).