Ekzotoksin

Экзотоксин бактериялар томонидан ажратилган токсиндир.[1] Экзотоксин ҳужайраларни йўқ қилиш ёки нормал ҳужайра метаболизмини бузиш орқали хўжайин ҳужайрага зарар етказиши мумкин. Экзотоксинлар бактерия фаол ҳолда бўлганида ёки эндотоксинларга ўхшаб бактерия ҳужайраси лизиси (ўлими) вақтида ажралиб чиқиши мумкин. Экзотоксинлар маҳаллий та'сир кўрсатиши ёки тизимли та'сир кўрсатиши мумкин. Кенг тарқалган экзотоксинларга қуйидагилар киради: Cлостридиум ботулинум томонидан ишлаб чиқарилган ботулин токсини; Cорйнебаcтериум дипҳтҳериаэ токсини, дифтериянинг ҳаёт учун хавфли белгилари пайтида ишлаб чиқарилади; Cлостридиум тетани томонидан ишлаб чиқарилган тетаноспазмин. Аксарият экзотоксинларнинг токсик хоссаларини иссиқлик ёки кимёвий ишлов бериш орқали фаолсизлантирилиши мумкин. Бу амалиёт ушбу токсинни ажратувчи микроорганизмга нисбатан антитоксин ҳосил қилиш (ваксина яратиш) мақсадида амалга оширилади. (дифтерия ва қоқшол токсоидлари ваксина сифатида ишлатилади). Ишлов берилган токсин ўзининг антигенлик хоссасини сақлаб қолади. Экзотоксинлар иммунитет тизими томонидан ишлаб чиқарилган антителоларга сезгир, аммо баъзи экзотоксинлар шу қадар заҳарлики, иммунитет тизими уларга қарши ҳимоя қилиш имкониятига эга бўлгунга қадар улар хўжайин ҳужайра учун ҳалокатли бўлиши мумкин. Бундай ҳолларда пассив иммунитетни таъминлаш учун баъзида антитоксинга, токсинга сезгир антителолар сақловчи зардоб юбориш мумкин.
Турлари
Кўпгина экзотоксинлар қуйидаги турларга бўлинади:[2][3] Ушбу тасниф, жуда тўлиқ бўлсада, тиббиётда ишлатиладиган ягона тизим эмас.
И тур: ҳужайра сирт фаол
И турдаги токсинлар ҳужайра юзасидаги рецепторга боғланади ва ҳужайра ичидаги сигнал йўлларини раг'батлантиради.
Суперантигенлар
Суперантигенлар бир нечта бактериялар томонидан ишлаб чиқарилади. Энг яхши тавсифланган суперантигенлар токсик шок синдромини келтириб чиқарадиган Стапҳйлоcоccус ауреус ва Стрептоcоccус пёгенес штаммлари томонидан ишлаб чиқарилганлардир. Суперантигенлар антиген тақдим қилувчи ҳужайралардаги МҲC ИИ синф оқсилини ма'лум бир Вб занжири бўлган Т ҳужайралари юзасидаги Т ҳужайра рецепторлари билан боғлайди. Натижада, барча Т ҳужайраларининг 50% гача фаоллашади, бу эса токсик шок белгиларини келтириб чиқарадиган яллиғланишга қарши ситокинларнинг массив секрециясига олиб келади.
Иссиқликка чидамли энтеротоксинлар
Э. cоли нинг айрим штаммлари 100 °C ҳароратда иссиқлик билан ишлов беришга бардош берадиган кичик пептидлар бўлган иссиқликка бардошли энтеротоксинларни (СТ) ишлаб чиқаради. Турли СТлар ҳужайра юзасида аниқ рецепторларни танийди ва шу билан турли ҳужайра ичидаги сигнализация йўлларига та'сир қилади. Мисол учун, СТа энтеротоксинлари мембрана билан боғланган гуанилат сиклазасини боғлайди ва фаоллаштиради, бу сиклик ГМП нинг ҳужайра ичида тўпланишига ва бир нечта сигнализация йўлларига қуйи оқим та'сирига олиб келади. Бу ҳодисалар ичак ҳужайраларидан электролитлар ва сувнинг йўқолишига олиб келади.
ИИ тоифа: мембранани бузиш
Мембранани шикастловчи токсинлар ин витро гемолизин ёки ситолизин фаоллигини кўрсатади. Бироқ, ҳужайра лизисини индукция қилиш инфекция пайтида токсинларнинг асосий вазифаси бўлмаслиги мумкин. Токсиннинг паст консентрациясида, ҳужайра лизиси бўлмаганда, ҳужайра сигналини узатиш модулацияси каби нозикроқ та'сирлар кузатилиши мумкин. Мембранани бузувчи токсинларни иккита тоифага бўлиш мумкин, канал ҳосил қилувчи токсинлар ва мембранада та'сир қилувчи ферментлар вазифасини бажарадиган токсинлар.
Канал ҳосил қилувчи токсинлар
Мақсадли ҳужайра мембранасида тешикларни ҳосил қилувчи, канал ҳосил қилувчи, токсинларнинг кўпчилигини иккита оилага бо'лиш мумкин: холестеринга боғлиқ токсинлар ва РТХ токсинлари.
Холестеролга боғлиқ ситолизинлар
Холестеринга боғлиқ бўлган ситолизинлар (CДC) томонидан тешикларнинг шаклланиши мақсадли ҳужайрада холестерин мавжудлигини талаб қилади. Ушбу оила а'золари томонидан ҳосил бо'лган тешикларнинг ҳажми жуда катта: диаметри 25-30 нм. Барча CДCлар ИИ турдаги секреция тизими томонидан чиқарилади;[4] бундан мустасно пневмолизин, у бактериялар лизис пайтида Стрептоcоccус пнеумониаэ ситоплазмасидан ажралиб чиқади. CДCс Стрептоcоccус пнеумониаэ Пнеумолйсин, Cлостридиум перфрингенс перфринголйсин О ва Листериа моноcйтогенес листериолйсин О хўжайин ҳужайра ядросида гистонларнинг ўзига хос модификациясини келтириб чиқаради, бу яллиғланиш реаксиясида иштирок этадиган оқсилларни кодлайдиган бир нечта генларнинг регуляциясини пасайтиради.[5] Гистон модификацияси CДC нинг ғовак ҳосил қилувчи фаоллигини ўз ичига олмайди.
РТХ токсинлари
РТХ токсинлари оқсилда ўзига хос тандем такрорланган тўққиз аминокислота қолдиқлари кетма-кетлиги мавжудлиги билан аниқланиши мумкин. РТХ токсинлар оиласининг прототип а'зоси Э. cоли нинг гемолизин А (ҲлйА) ҳисобланади. РТХ Легионелла пнеумопҳила да ҳам учрайди.[6]
Энзиматик фаол токсинлар
Бунга газли гангренани келтириб чиқарадиган C. перфрингенснинг а токсинини мисол қилиб келтириш мумкин; а токсин фосфолипаза фаоллигига эга.
ИИИ тур: ҳужайра ичидаги
ИИИ-тоифа экзотоксинларни ҳужайрага кириш усули ёки бир марта кириб бориш механизми бўйича таснифлаш мумкин.
Кириш тартиби бо'йича
Ҳужайра ичидаги токсинлар ўз та'сирини кўрсатиш учун мақсадли ҳужайранинг ситоплазмасига кириш имкониятига эга бўлиши керак. Ба'зи бактериялар токсинларни ўз ситоплазмасидан тўғридан-тўғри мақсадли ҳужайра ситоплазмасига игнасимон тузилиш орқали етказиб беради. Иэрсиниянинг ИИИ турдаги секреция аппарати томонидан мақсадли ҳужайраларга киритилган эффектор оқсиллари бунга мисолдир. Ҳужайра ичидаги токсинларнинг яна бир гуруҳи АБ токсинларидир. "Б"-кичик бирлик (боғланиш) ҳужайра мембраналарининг мақсадли ҳудудларига ёпишади, "А"-кичик бирлик (фаол) мембрана орқали киради ва ҳужайранинг ички биомеханизмларига та'сир қилувчи ферментатив функцияга эга. Ушбу А-суббирлик фаоллигининг умумий мисоли АДП-рибосилация деб аталади, бунда А-бўлинма АДП-рибоза гуруҳининг оқсилдаги ўзига хос қолдиқларга қўшилишини катализлайди. Ушбу токсинларнинг тузилиши махсус ваксиналар ва даволаш усулларини ишлаб чиқишга имкон беради. Ба'зи бирикмалар Б бирлигига қўшилиши мумкин, бу умуман зарарли эмас, организм буни таниб қолади ва иммунитет реаксиясини келтириб чиқаради. Бу организмга зарарли токсинни иккинчи маротаба тушса, антителолар томонидан танилади ва зарар етказишга улгурмасидан йўқ қилинади. Ушбу турдаги токсинлар орасида вабо токсини, кўкйўтал токсини, шига токсини ва Э.cоли нинг иссиқликка чидамли энтеротоксинини киритиш мумкин.
Механизм бўйича
Ҳужайрага кириб, кўпгина экзотоксинлар эукариотик рибосомаларда (айниқса, 60С) оқсил синтези ингибиторлари сифатида ишлайди. (Рибосома тузилиши эукариотлар ва прокариотлар ўртасидаги энг муҳим фарқлардан биридир ва ма'лум ма'нода бу экзотоксинлар клиндамицин каби антибиотикларнинг бактериал эквиваленти ҳисобланади.) Ба'зи экзотоксинлар оқсил синтезини ингибиция қилиш учун бевосита рибосомага та'сир қилади. Бунга мисол шига токсинидир. Бошқа токсинлар оқсилнинг узайишига та'сир қилади. Дифтерия токсини бўлса, ЭФ2 АДП-рибосилланади ва оқсил узая олмайди ва шунинг учун ҳужайра ўлади. Псеудомонас экзотоксини ҳам худди шундай ҳаракатга эга. Бошқа ҳужайра ичидаги токсинлар оқсил синтезини бевосита ингибиция қилмайди. Масалан, вабо токсини АДП-рибосилатлар, шу билан тўқималарнинг аденилациклазасини фаоллаштириб, cАМП концентрациясини оширади, бу эса ингичка ичакнинг шиллиқ қаватидан катта миқдордаги суюқлик ва электролитларнинг ҳаракатланишига олиб келади ва ҳаёт учун хавфли диареяга олиб келади. Яна бир мисол кўк йўтал токсинидир.
Ҳужайрадан ташқари матрицанинг шикастланиши
Ушбу "токсинлар" бактерияларнинг янада тарқалишига ва натижада тўқималарнинг чуқур инфексияларига имкон беради. Масалан, гиалуронидаза ва коллагеназа. Бироқ, бу молекулалар турли организмлар томонидан чиқариладиган ферментлар бўлиб, одатда токсинлар ҳисобланмайди. Улар кўпинча вирулентлик омиллари деб аталади, чунки улар организмларнинг нишон тўқималарига чуқурроқ кириб боришига имкон беради.[7]
Тиббий аҳамияти
Ваксинация
Экзотоксинлар ваксиналар ишлаб чиқариш учун ишлатилади. Бу жараён токсинни фаолсизлантиришни, токсин билан боғлиқ касалликларни келтириб чиқармайдиган ва яхши натижа берадиган токсоидни яратишни ўз ичига олади.[8] Кенг қо'лланиладиган токсоид вакцина ДПТ вакцинаси бўлиб, у одатда болалик даврида узоқ муддатли иммунитет учун ёрдамчи ва кучайтиргичлар билан бир неча дозада қўлланади.[8] ДПТ вакцина экзотоксин ишлаб чиқарувчи Бордетелла пертуссис, Cлостридиум тетани ва Cорйнебаcтериум дипҳтҳериаэ сабаб бўлган кўк йўтал, қоқшол ва дифтерия инфекцияларидан ҳимоя қилади.[9] Токсоидлар билан эмлаш экзотоксинларга қарши антителоларни ҳосил қилади ва кейинги инфексиялардан ҳимоя сифатида иммунологик хотирани шакллантиради.[8][10] ДПТ ваксинаси шиш, қизариш ва иситма каби нохуш оқибатларга олиб келиши мумкин ва айрим популяцияларда контрендикедир. Самарали эмлаш жадваллари кўк йўтал, қоқшол ва дифтерия билан боғлиқ ўлим даражасини пасайтирди, аммо ваксина самарадорлигини текшириш учун расмий назорат остида синовлар ўтказилмаган. Бундан ташқари, кўк йўтал эндемик тарзда давом этади[9] ва вакцина билан олдини олиш мумкин бўлган ўлимнинг энг кенг тарқалган сабабларидан биридир.[10]
Саратон касаллигини даволаш
Экзотоксинлар жуда кучли бўлганлиги сабабли, уларни саратон касаллигини даволашда қўллаш мумкин. Саратон ҳужайраларини экзотоксинга антитело ёки рецептор лиганд бириктириб, ма'лум ҳужайраларга мўлжалланган рекомбинант токсин ҳосил қилиш орқали, масалан, кимётерапия ёки радиация каби нормал ҳужайраларни йўқ қилмасдан "рак" ҳужайраларни йўқ қилиш мумкин.[11] Саратон хужайраси токсинни ичкарига киритгандан сўнг нобуд бўлади;[12], масалан, Псеудомонас экзотоксини ҳужайра ўзлаштирилишидан кейин оқсил синтезини бузади.[13] Псеудомонас аэругиноса томонидан ажратилган рекомбинант экзотоксин А нинг бир нечта версиялари ўсма ўсишига қарши клиник синовлардан ўтган, аммо фармасевтик жиҳатдан тасдиқланмаган.[13] Рекомбинант дифтерия экзотоксини ФДА томонидан иммун тизими саратони бўлган тери Т-ҳужайрали лимфомасини даволаш учун тасдиқланган.[13] Рекомбинант экзотоксинлар ёрдамида даволашнинг клиник самарадорлигини ошириш учун кейинги синовлар давом этмоқда.[12]
Манбалар
- ↑ Рян, Кеннетҳ Ж.; Рай, C. Георге, эдс. (2010). Шеррис медиcал миcробиологй (5тҳ эд.). Неw Ёрк: МcГраw Ҳилл Медиcал. ИСБН 978-0-07-160402-4.
- ↑ Деск Энcйcлопедиа оф Миcробиологй. Амстердам: Элсевиэр Аcадемиc Пресс. 2004. п. 428. ИСБН 978-0-12-621361-4.
- ↑ "Баcтериал Патҳогенесис: Баcтериал Фаcторс тҳат Дамаге тҳе Ҳост - Продуcинг Эхотохинс". Арчивед фром тҳе оригинал он 2010-07-27. Ретриэвед 2008-12-13.
- ↑ Тwетен РК (Оcтобер 2005). "Чолестерол-депендент cйтолйсинс, а фамилй оф версатиле поре-форминг тохинс". Инфеcтион анд Иммунитй. 73 (10): 6199–209. дои:10.1128/ИАИ.73.10.6199-6209.2005. ПМC 1230961. ПМИД 16177291.
- ↑ Ҳамон МА, Бацчé Э, Рéгнаулт Б, Тҳам ТН, Севеау С, Мучардт C, Cоссарт П (Аугуст 2007). "Ҳистоне модифиcатионс индуcед бй а фамилй оф баcтериал тохинс". Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес оф тҳе Унитед Статес оф Америcа. 104 (33): 13467–72. Бибcоде:2007ПНАС..10413467Ҳ. дои:10.1073/пнас.0702729104. ПМC 1948930. ПМИД 17675409.
- ↑ Д'Ауриа Г, Жимéнез Н, Перис-Бондиа Ф, Пелаз C, Латорре А, Моя А (Жануарй 2008). "Вируленcе фаcтор ртх ин Легионелла пнеумопҳила, эвиденcе суггестинг ит ис а модулар мултифунcтионал протеин". БМC Геномиcс. 9: 14. дои:10.1186/1471-2164-9-14. ПМC 2257941. ПМИД 18194518.
- ↑ Мачунис-Масуока Э, Бауман РW, Тизард ИР (2004). Миcробиологй. Сан Франcисcо: Пеарсон/Бенжамин Cуммингс. ИСБН 978-0-8053-7590-9.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 Сcотт ЛЖ, МcCормаcк ПЛ (Фебруарй 2013). "Редуcед-антиген, cомбинед дипҳтҳериа, тетанус, анд аcеллулар пертуссис ваccине, адсорбед (боострих(®)): а гуиде то иц усе ас а сингле-досе боостер иммунизатион агаинст пертуссис". БиоДругс. 27 (1): 75–81. дои:10.1007/с40259-012-0009-й. ПМИД 23329401. С2CИД 18873223.
- ↑ 9,0 9,1 Зареи С, Жедди-Теҳрани М, Акҳонди ММ, Зераати Ҳ, Поурҳеидари Ф, Остадкарампоур М, Тавангар Б, Шокри Ф (Жуне 2009). "Примарй иммунизатион wитҳ а трипле дипҳтҳериа-тетанус-wҳоле cелл пертуссис ваccине ин Ираниан инфанц: ан аналйсис оф антибодй респонсе". Ираниан Жоурнал оф Аллергй, Астҳма, анд Иммунологй. 8 (2): 85–93. ПМИД 19671937.
- ↑ 10,0 10,1 Тҳиэррй-Cарстенсен Б, Жордан К, Уҳлвинг ҲҲ, Далбй Т, Сøренсен C, Женсен АМ, Ҳеилманн C (Аугуст 2012). "А рандомисед, доубле-блинд, нон-инфериоритй cлиниcал триал он тҳе сафетй анд иммуногениcитй оф а тетанус, дипҳтҳериа анд моноcомпонент аcеллулар пертуссис (ТдаП) ваccине ин cомпарисон то а тетанус анд дипҳтҳериа (Тд) ваccине wҳен гивен ас боостер ваccинатионс то ҳеалтҳй адулц". Ваccине. 30 (37): 5464–71. дои:10.1016/ж.ваccине.2012.06.073. ПМИД 22776216.
- ↑ Креитман РЖ (Оcтобер 1999). "Иммунотохинс ин cанcер тҳерапй". Cуррент Опинион ин Иммунологй. 11 (5): 570–8. дои:10.1016/с0952-7915(99)00005-9. ПМИД 10508704.
- ↑ 12,0 12,1 Креитман РЖ (Оcтобер 1999). "Иммунотохинс ин cанcер тҳерапй". Cуррент Опинион ин Иммунологй. 11 (5): 570–8. дои:10.1016/с0952-7915(99)00005-9. ПМИД 10508704.
- ↑ 13,0 13,1 13,2 Wелдон ЖЕ, Пастан И (Деcембер 2011). "А гуиде то таминг а тохин--реcомбинант иммунотохинс cонструcтед фром Псеудомонас эхотохин А фор тҳе треатмент оф cанcер". Тҳе ФЕБС Жоурнал. 278 (23): 4683–700. дои:10.1111/ж.1742-4658.2011.08182.х. ПМC 3179548. ПМИД 21585657.