Ziyosfera

El Arslon

Хоразмшоҳ Иламон ад-Дунё ва ад-Дин Абу-л-Фатҳ Ил-Арслон (тарихда кўпроқ Эл-Арслон номи билан машҳур) — ануштегинийлар сулоласидан бўлган Хоразм ҳукмдори. Унинг 1156–1172-йиллардаги бошқаруви Хоразмшоҳлар давлатининг мустақил империяга айланиш жараёнидаги энг муҳим бурилиш нуқтаси ҳисобланади.[1]

Эл-Арслон ёшлигидан отаси — исте’додли дипломат ва саркарда Оцизнинг ҳарбий юришларида қатнашиб, катта тажриба орттирган. Чунончи, у отаси ҳаётлик чоғидаёқ Жанд вилояти ҳокими этиб тайинланган эди.[2]

  • 1156-йил 30-июлда Оциз вафот этади. Эл-Арслон тезда пойтахт Гурганж (Кўҳна Урганч)га келиб, тахтни эгаллайди.
  • У тахтга ўтирган заҳоти давлат аппаратини мустаҳкамлаш мақсадида қўшин ва амалдорларнинг маошларини оширади, отасининг содиқ одамларини юқори лавозимларда қолдиради.

Эл-Арслон даврининг энг муҳим воқеаси — Хоразмнинг Салжуқийлар вассалигидан мутлақо қутулиши бўлди.[3]

  • Тахтга чиққанида у Буюк Салжуқийлар султони Санжарга садоқат билдиришга мажбур эди (чунки отаси Оциз Санжар билан кўп урушиб, якунда унинг олий ҳокимиятини тан олганди).
  • Бироқ 1157-йил май ойида Султон Санжар вафот этади ва Буюк Салжуқийлар давлати бутунлай парчаланиб кетади. Хуросон ҳудудида ҳокимият учун ўзаро урушлар бошланади.
  • Эл-Арслон бу қулай вазиятдан фойдаланиб, Хоразмни мутлақ мустақил давлат деб э’лон қилади ва ўз номига хутба ўқиттириб, танга зарб эттира бошлайди.

Салжуқийлар инқирозидан сўнг, Эл-Арслон ўз ҳудудини жануб ва жануби-шарқ ҳисобига кенгайтиришга киришди:[4]

  • Хуросонга юришлар: У Хуросондаги салжуқий амирлар (масалан, Муаййид ай-Аба) ўртасидаги низоларга фаол аралашди. Натижада Нишопур, Тус, Сабзавор ва Байҳақ каби стратегик муҳим шаҳарлар ва вилоятлар Хоразмшоҳ та’сир доирасига ўтди ёки бевосита бўйсундирилди.
  • Жанд ва Сирдарё бўйлари: Эл-Арслон Сирдарёнинг қуйи оқимидаги Жанд ва Сиғноқ шаҳарларини ўз назоратида сақлаб қолди. Бу ҳудудлар кўчманчи қипчоқлар ҳужумидан ҳимояланиш ва шимолий савдо йўлларини назорат қилиш учун муҳим пойдевор эди.

Эл-Арслоннинг энг фаол сиёсат юритган йўналишларидан бири Мовароуннаҳр (Бухоро ва Самарқанд) бўлди.[5]

  • Самарқанддаги Ғарбий Қорахонийлар хоқони Чағрихон ўз ҳудудидаги ҳарбий-сиёсий куч ҳисобланган қарлуқларга тазйиқ ўтказиб, уларнинг бошлиқларини ўлдиртиради.
  • Қарлуқлар ёрдам сўраб Хоразмшоҳ Эл-Арслонга мурожаат қилишади.
  • 1158-йил: Эл-Арслон катта қўшин билан Мовароуннаҳрга бостириб киради. Самарқанд яқинида Қорахонийлар хоқонини чекинишга мажбур қилади. Қорахонийлар ёрдамга Қорақитойларни чақиришади. Бироқ Эл-Арслон ҳарбий ҳийла ва музокаралар йўли билан сулҳ тузишга эришади: Қорахонийлар қарлуқларни ўз жойларига қайтаришга ва уларнинг ҳуқуқларини тиклашга мажбур бўлади. Бу юриш Хоразмшоҳнинг минтақадаги обрўсини кескин ошириб юборади.

Хоразмшоҳлар давлати кучайиб бораётган бўлса-да, Шарқий Туркистон ва Еттисувда ҳукмрон бўлган Қорақитойлар (Ғарбий Лиао) империясига ҳар йили йирик миқдорда хирож (солиқ) тўлаб туришга мажбур эди.[6]

  • Солиқдан бош тортиш: 1160-йилларнинг охирига келиб, Эл-Арслон ўзини етарлича кучли ҳис қилиб, қорақитойларга солиқ тўлашни тўхтатади.
  • 1172-йилги уруш: Бунга жавобан Қорақитойлар гури хони Хоразмга қарши улкан қўшин юборади. Эл-Арслон душманга қарши чиқади, бироқ Хоразм қўшинларининг илғор қисми Амударё бўйидаги жангда мағлубиятга учрайди.
  • Вафоти: Уруш пайтида Эл-Арслон оғир касалликка чалинади. У пойтахт Гурганжга қайтишга мажбур бўлади ва 1172-йилнинг март ойида (ба'зи манбаларда 7-март) вафот этади.

Эл-Арслон 16 йиллик ҳукмронлиги давомида қуйидаги муҳим натижаларга эришди:[7]

  1. Давлат мустақиллиги: Хоразмни асрий салжуқийлар қарамлигидан бутунлай халос этди.
  2. Кенгайиш пойдевори: У эгаллаган Хуросон ерлари ва Мовароуннаҳрдаги сиёсий та’сир кейинчалик ўғли Такашга Марказий Осиёдаги энг йирик империяни тузишга имкон берди.
  3. Ички барқарорлик: Давлат бошқаруви ва ҳарбий тизимни ислоҳ қилди, бу эса пойтахт Гурганжнинг маданий ва иқтисодий юксалишига хизмат қилди.

Унинг вафотидан сўнг ўғиллари Жалолиддин Султоншоҳ ва Алоуддин Такаш ўртасида тахт учун шафқациз кураш бошланиб кетган.[8]

  1. ↑ "Ал-Камил фит-тарих" / "Мукаммал тарих" (Муаллиф: Ибн ал-Асир)
  2. ↑ "Ал-Камил фит-тарих" / "Мукаммал тарих" (Муаллиф: Ибн ал-Асир)
  3. ↑ Садриддин Али ал-Ҳусайний (ХИИ-ХИИИ асрлар) — "Ахбор ад-давлат ас-салжуқия
  4. ↑ Аловуддин Отамалик Жувайний (1226–1283) — "Тарихи жаҳонгушой"
  5. ↑ Аловуддин Отамалик Жувайний (1226–1283) — "Тарихи жаҳонгушой"
  6. ↑ Аловуддин Отамалик Жувайний (1226–1283) — "Тарихи жаҳонгушой"
  7. ↑ Аловуддин Отамалик Жувайний (1226–1283) — "Тарихи жаҳонгушой"
  8. ↑ Тарихи Жаҳонгушой" (Муаллиф: Отамалик Жувайний) 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/El_Arslon" dan olindi