Elechi Amadi
Элечи Амади (1934-йил 12-май – 2016-йил 29-июн) нигериялик ёзувчи ва аскар эди. У Нигерия қуролли кучларининг собиқ аъзоси эди. У Ғарб дунёси билан алоқа қилишдан олдин Африка қишлоқлари ҳаёти, урф-одатлари, эътиқодлари ва диний урф-одатлари ҳақида одатда песалар ва романлар муаллифи эди. Амади ўзининг 1966-йилги дебют романи "Киниз аёл" учун машҳур бўлиб, у „соф фантастиканинг ажойиб асари“ деб номланади[1].
Эрта ҳаёт ва таълим
1934-йилда Нигериянинг Риверс штатининг ҳозирги Икверре маҳаллий ҳокимият ҳудудида жойлашган Мбодо-Алуу шаҳрида туғилган. Элечи Амади Умуаҳия ҳукумат коллежида (1948–52), Оёдаги тадқиқот мактабида (1953–54) ва Ибадан Университетда ўқиган (1955–59), у ерда физика ва математика бўйича илмий даражага эга бўлган[2][3]. Университетда ўқиётганда у Элечи Амади исмини олди, ўзининг туғилган исми Эммануэл Элечи.
Фаолияти
У бир мунча вақт ер ўлчагич бўлиб ишлаган, кейинроқ бир қанча мактабларда, жумладан Нигерия ҳарбий мактабида, Зариада ўқитувчи бўлган (1963–66)[4].
Ҳарбий хизмат ва сиёсати
Амади Нигерия армиясида хизмат қилган, Нигерия фуқаролар уруши пайтида у ерда қолган ва капитан унвонида истеъфога чиққан. Кейин у Риверс штати ҳукуматида турли лавозимларда ишлаган: доимий котиб (1973–83), таълим бўйича комиссар (1987–88) ва ерларда ва уй-жой комиссари (1989–90)[5].
Ижоди
У Риверс Давлат таълим коллежида ёзувчи ва ўқитувчи бўлган, у ерда у санъат декани, адабиёт бўлими бошлиғи ва умумий тадқиқотлар директори бўлган[6].
Амадининг сўзларига кўра, унинг биринчи нашри 1957-йилда Жон Пеппер Кларк томонидан таҳрирланган Ибадан университетининг " Тҳе Ҳорн " номли кампус журналида „Тавба қилиш“ номли шеъри бўлган.
Амадининг биринчи романи "Тҳе Cонcубине " 1966-йилда Лондонда нашр этилган ва „энг муваффақиятли биринчи спектакл“ сифатида эътироф этилган[7]. Аластаир Нивен ўзининг романни танқидий ўрганишида шундай деб ёзган эди: „Нигер делтасининг овчи ва балиқчи қишлоқлари орасида мустаҳкам илдиз отган, канизак, шунга қарамай, катта романнинг абадийлиги ва универсаллигига эга“[8] " Тҳе Cонcубине" филми суратга олинган бўлиб, уни Элечи Амади ёзган ва Нолливуднинг моҳир режиссёри Эндй Аменечи режиссёрлигида 2007-йилнинг март ойида Абужада премераси бўлиб ўтган.
Амадининг 1969-йилда нашр этилган "Тҳе Греат Пондс " иккинчи романининг саҳнаси колониядан олдинги Шарқий Нигерия бўлиб, у икки қишлоқ жамоалари ўртасидаги ҳовузга эгалик қилиш учун кураш ҳақида.
1973-йилда Амадининг автобиографик ноаниқ-фантастик асари „Сунсет ин Биафра“ нашр этилди. Унда унинг Нигерия-Биафра урушидаги шахсий тажрибалари қайд этилган ва Нивеннинг сўзларига кўра, „бу худди роман каби жозибали ҳикоя шаклида ёзилган“[9].
1989-йил 13-майда Порт-Харкорт университетида Амадининг 55 йиллигини нишонлаш учун симпозиум бўлиб ўтди[10].
2004-йил май ойида Элечи Амадининг 70 йиллигини нишонлаш учун Нигериялик муаллифлар уюшмаси, Риверс штати бўлими томонидан конференция ташкил этилди.
"Wҳен Год Cаме" сўнгги китоби учун Элечи биринчи марта илмий фантастика жанрига мурожаат қилди[11]. Уни кўриб чиқиб, Линдси Барретт шундай деб ёзган эди: „Агар муаллиф ўз касбининг тимсоли мақомига эга бўлса, у ўз фаолиятининг дастлабки давридан бошлаб машҳур дурдона деб эълон қилинган асарларни нашр этиш асосида уни ўз касбининг тимсоли мақомига эга бўлганида, у билан шуғулланаётганини кўриш одатий ҳолдир. бу мартабанинг сўнгги босқичларида тажриба. Бу марҳум Элечи Амадининг қисқа, аммо чуқур эсда қоларли рисоладаги ҳайратланарли йўналишдир. Ушбу асардаги иккита ҳикоявий рисола муаллиф томонидан илмий фантастика муҳитига экскурсия сифатида тасвирланган бўлса-да, уларни фалсафий аллегориялар деб таърифлаш ҳақиқатдан ҳам тўғрироқ бўлади. Уларнинг мазмуни машҳур илмий фантастика кўпинча бошқа дунёвий табиат ҳодисаларини концепциялаш машқлари эмас, балки ғайритабиийлик концепциясига асосланган инсоннинг ҳолати ва инсон ютуқлари потенциалининг чегараларини кўриб чиқади. . . . Якуний таҳлилда бу асарлар келажакдаги эртаклар каби ўқиладики, муаллиф яратишдан катта завқ олган бўлиши керак. Амадининг адабиётга бўлган муҳаббати ва унинг дастлабки йилларида сермаҳсул ижоди, айниқса, фуқаролар урушидан кейин Риверс штатида таълим ва давлат бошқарувчиси бўлиб ишлаш учун ўрнашиб олгандан сўнг, унинг илмий даражасига соя солди. Айнан шу даврда у ёзишнинг янги шаклларида тажриба ўтказишга киришди, бу иш унчалик катта бўлмаса-да, унутилмас мисолдир“[12].
Ўлими
2016-йил 29-июн куни Амади Порт-Харкортдаги Гоод Ҳеарт касалхонасида 82 ёшида вафот этди[13][14]. Нобел мукофоти лауреати Воле Сойинка Амадига „виждонийлик инсонийлик ҳамжиҳатлик ва адолат асири“ аскар ва шоир сифатида ҳурмат бажо келтирди[15].
Мукофотлари
- 1992-йил – Риверс Стате Жубилеэ Мерит Аwард[16].
- 2003-йил – Риверс Давлат Фан ва Технология Университети томонидан берилган фахрий докторлик, таълим бўйича фан доктори (Д.Сc.)[17].
- 2003-йил – Нигерия Таълим Академияси аъзоси[18].
- 2003-йил – Федератив Республикаси (МФР) ордени аъзоси[19].
Манбалар
- ↑ Элдред Жонес, „Африcан Литературе 1966-1967“, Африcан Форум, вол. 3, но. 1, п. 5.
- ↑ Гиканди, Симон. Энcйcлопедиа оф Африcан Литературе. Тайлор & Франcис, 2003 — 26–27-бет. ИСБН 978-1-134-58223-5. Қаралди: 2018-йил 20-ноябр.
- ↑ Лиукконен. „Элечи Амади“. Боокс анд Wритерс (киржасто.сcи.фи). Куусанкоски Публиc Либрарй. 2015-йил 25-январда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Ҳанс М. Зелл, Cарол Бундй, Виргиниа Cоулон, А Неw Реадер’с Гуиде то Африcан Литературе, Ҳеинеманн Эдуcатионал Боокс, 1983; пп. 350-351.
- ↑ „Литерарй иcон, Элечи Амади, ис деад“ (эн-УС). Пунч Неwспаперс. Қаралди: 2020-йил 26-май.
- ↑ „Элечи Амади (1934-2016)“ (эн-УС). Тҳе Сун Нигериа (2016-йил 8-июл). Қаралди: 2020-йил 26-май.
- ↑ Эустаcе Палмер, „Элечи Амади анд Флора Нwапа“, Африcан Литерартуре Тодай, но. 1, 1969, п. 56.
- ↑ Аластаир Нивен, А Cритиcал Виэw он Элечи Амади’с „Тҳе Cонcубине“ (Лондон, 1981), п. 7.
- ↑ Нивен, А Cритиcал Виэw он Элечи Амади’с „Тҳе Cонcубине“, (1981), п. 5.
- ↑ „Элечи Амади диэс -“. Тҳе НЕWС (2016-йил 29-июн). Қаралди: 2020-йил 26-май.
- ↑ Адеронке Аделеке, „Лате Элечи Амади’с Финал Wорк Оф Арт, ‘Wҳен Год Cамеъ“[сайт ишламайди], Тҳе Cеребрал Лемон Cо., 1 Жулй 2016.
- ↑ Линдсай Барретт, „Фаблес Фром Тҳе Футуре: Элечи Амади’с Пҳилосопҳиcал Аллегориэс“[сайт ишламайди], Тҳе Индепендент (Нигериа), 21 Аугуст 2016.
- ↑ Жимитота Оноюме. „Элечи Амади диэс ат 82“. Вангуард (2016-йил 29-июн). Қаралди: 2016-йил 30-июн.
- ↑ „Нигериаъс Элечи Амади, аутҳор оф Тҳе Cонcубине, диэс“, ББC Неwс, 30 Жуне 2016.
- ↑ Бен Эзеамалу, „‘Адиэу Солдиэр анд Поэт,’ Сойинка пайс трибуте то Элечи Амади“, Премиум Тимес, 4 Жулй 2016.
- ↑ „Элечи Амади | Энcйcлопедиа.cом“. www.энcйcлопедиа.cом. Қаралди: 2020-йил 26-май.
- ↑ „Элечи Амади диэс -“. Тҳе НЕWС (2016-йил 29-июн). Қаралди: 2020-йил 26-май.
- ↑ „Элечи Амади диэс ат 82“ (эн-УС). Вангуард Неwс (2016-йил 29-июн). Қаралди: 2020-йил 26-май.
- ↑ Нивен, Аластаир. „Элечи Амади обитуарй“ (эн-ГБ). Тҳе Гуардиан (2016-йил 22-август). Қаралди: 2020-йил 26-май.