Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Elektromagnetizm

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Электромагнит ўзаро таъсирлар ушбу плазма глобусидаги порлаш филаментлари учун жавобгардир

Физикада электромагнетизм — бу электромагнит майдонлар орқали электр зарядли зарралар ўртасида содир бўладиган ўзаро таъсир ҳисобланади. Электромагнит куч табиатнинг тўртта асосий кучидан биридир. Бу атомлар ва молекулаларнинг ўзаро таъсирида ҳукмронлик қилувчи куч ҳисобланади. Электромагнетизмни комбинацияси деб ҳисоблаш мумкин электростатика ва магнетизм, иккита алоҳида, аммо бир-бири билан чамбарчас боғлиқ ҳодисалар. Электромагнит кучлар ҳар қандай иккита зарядланган зарралар ўртасида пайдо бўлиб, қарама-қарши зарядли зарралар орасидаги тортишиш ва бир хил зарядли зарралар орасидаги итаришни келтириб чиқаради, магнетизм эса фақат нисбий ҳаракатда зарядланган зарралар ўртасида содир бўладиган ўзаро таъсирдир. Ушбу иккита эффект бирлашиб, заряд зарралари атрофида электромагнит майдонларни ҳосил қилади, бу эса Лоренц кучи орқали бошқа зарядланган зарраларни тезлаштириши мумкин. Юқори энергияда заиф куч ва электромагнит куч ягона электр заиф куч сифатида бирлаштирилади.

Электромагнит куч кундалик ҳаётда кузатиладиган кўплаб кимёвий ва физик ҳодисалар учун жавобгар ҳисобланади. Атом ядролари ва уларнинг электронлари орасидаги электростатик тортишиш атомларни бирга ушлаб туради. Электр кучлари ва шунингдек, ҳаётнинг асосини ташкил этувчи оқсиллар каби макромолекулалар, жумладан, турли атомларнинг молекулаларга бирлашишига имкон беради. Шу билан бирга, электронларнинг спин ва бурчак моментум магнит моментлари орасидаги магнит ўзаро таъсирлар ҳам кимёвий реактивликда рол ўйнайди; бундай муносабатлар асосан спин кимёсида ўрганилади. Электромагнетизм замонавий технологияларда ҳам ҳал қилувчи катта ролни ўйнайди: электр энергиясини ишлаб чиқариш, ўзгартириш ва тақсимлаш, ёруғлик, иссиқлик ва овоз ишлаб чиқариш ва аниқлаш, оптик толали ва симсиз алоқа, сенсорлар, ҳисоблаш, электролиз, электрокаплама ва механик моторлар ва актуаторлар.

Электромагнетизм қадим замонлардан бери ўрганилиб келинган. Кўпгина қадимги сивилизациялар, шу жумладан юнонлар ва майялар чақмоқ, статик электр ва магнитланган темир жавҳари бўлаклари орасидаги тортишишни тушунтириш учун кенг кўламли назарияларни яратганлар. Бироқ, фақат ХВИИИ асрнинг охирларида олимлар электромагнит ўзаро таъсирларнинг табиатини тушуниш учун математик асосларни ишлаб чиқишни бошлаганлар. ХВИИИ-ХИХ асрларда таниқли олимлар ва математиклар Кулон, Гаусс ва Фарадей электромагнит майдонларнинг шаклланиши ва ўзаро таъсирини тушунтиришга ёрдам берадиган исм қонунларини ишлаб чиқди. Ушбу жараён 1860-йилларда кашф этилиши билан якунланди Максвелл тенгламалари, классик электромагнит майдонларнинг тўлиқ тавсифини берадиган тўртта қисман дифференциал тенгламалар тўплами. Максвелл тенгламалари олимлар асрлар давомида ўрганиб келган электр ва магнетизм ўртасидаги муносабатлар учун ишончли математик асосни тақдим этишдан ташқари, ўзини ўзи таъминлайдиган электромагнит тўлқинлар мавжудлигини ҳам башорат қилган. Максвелл бундай тўлқинлар кўринадиган ёруғликни ташкил қилади, деб тахмин қилди, кейинчалик бу ҳақиқат эканлиги кўрсатилди. Дарҳақиқат, гамма нурлари, рентген нурлари, ултрабинафша, кўринадиган, инфрақизил нурланиш, микротўлқинлар ва радио тўлқинларнинг барчаси фақат частоталар оралиғида фарқ қилувчи электромагнит нурланиш эканлиги аниқланди.

Замонавий даврда олимлар электромагнетизм теоремасини замонавий физиканинг, шу жумладан квант механикаси ва нисбийлик назариясининг таъсирини ҳисоблаш учун такомиллаштиришни давом эттирдилар. Дарҳақиқат, электромагнетизмнинг назарий таъсири, хусусан, тарқалиш „ўртаси“ (ўтказувчанлик ва ўтказувчанлик) хусусиятларига асосланган ёруғлик тезлигини аниқлаш Эйнштейннинг 1905-йилда махсус нисбийлик назариясини илҳомлантиришга ёрдам берган. Шу билан бирга, квант электродинамика (ҚЕД) соҳаси Максвелл тенгламаларини модданинг квантланган табиатига мос келадиган тарзда ўзгартирган. ҚЕДда электромагнит майдон ёруғликнинг физик квантлари бўлган фотонлар деб номланувчи дискрет заррачалар билан ифодаланади. Бугунги кунда электромагнетизмда ҳал қилинмаган кўплаб муаммолар мавжуд, масалан, магнит монополларнинг мавжудлиги ва баъзи организмлар электр ва магнит майдонларни сезиш механизми.

Назария тарихи

Электр ва магнитланиш ҳақидаги рисоланинг муқоваси

Дастлаб, электр ва магнетизм иккита алоҳида куч деб ҳисобланган. Ушбу қараш нашр этилиши билан ўзгарди Жеймс Клерк Максвелл1873-йил[1] электр ва магнетизм тўғрисида рисола унда ижобий ва салбий зарядларнинг ўзаро таъсири битта куч воситачилигида кўрсатилган. Ушбу ўзаро таъсирлар натижасида тўртта асосий эффект мавжуд бўлиб, уларнинг барчаси тажрибалар билан аниқ намойиш этилган:

  1. Электр зарядлариаттраcт ёки репел бир-бирини улар орасидаги масофа квадратига тескари пропорционал куч билақайтарингн уни : зарядлардан фарқли ўлароқ, тортади, худди уни қайтаргандек[2].
  2. Магнит қутблар (ёки алоҳида нуқталардаги қутбланиш ҳолатлари) мусбат ва манфий зарядларга ўхшаш тарзда бир-бирини тортади ёки қайтаради ва ҳар доим жуфт бўлиб мавжуд: ҳар бир шимолий қутб жанубий қутбга боғланган ҳисобланади[3].
  3. Сим ичидаги электр токи симдан ташқарида мос келадиган айлана магнит майдонини ҳосил қилади. Унинг йўналиши (соат йўналиши бўйича ёки соат соҳаси фарқли ўлароқ) симдаги оқим йўналишига боғлиқ[4].
  4. Магнит майдон томон ёки ундан узоқлашганда ёки магнит унга қараб ёки ундан узоқлашганда сим ҳалқасида ток индукция қилинади; оқимнинг йўналиши ҳаракатга боғлиқ бўлади[4].

1820-йил апрел ойида Ханс Кристиан Øрстед симдаги электр токи яқин атрофдаги компас игнасини ҳаракатга келтиришини кузатган. Кашфиёт пайтида, Орстед ҳодисани қониқарли тушунтиришни таклиф қилмади ва ҳодисани математик доирада намойиш этишга ҳаракат қилмади. Бироқ, уч ой ўтгандан кейин, у янада чуқурроқ текширувларни бошлаган[5][6]. Кўп ўтмай, у ўз топилмаларини эълон қилди ва электр токи сим орқали ўтаётганда магнит майдон ҳосил қилишини исботлаган. CГС магнит индукция бирлиги (оэрстед) унинг электромагнетизм соҳасига қўшган ҳиссаси шарафига номланган[7].

Унинг топилмалари электродинамика бўйича илмий жамоатчилик бўйлаб интенсив тадқиқотларга олиб келди. Улар франсуз физигига таъсир кўрсатдилар АНДР ва оқим ўтказгичлари орасидаги магнит кучларни ифодалаш учун ягона математик шаклдаги Андрé-Мариэ Ампèренинг ишланмалари. Орстеднинг кашфиёти, шунингдек, энергиянинг ягона концепциясига катта қадам бўлди.

Майкл Фарадай томонидан кузатилган, Жеймс Клерк Максвелл томонидан кенгайтирилган ва қисман Оливер Ҳеависайд ва Гейнрих Херц томонидан қайта тузилган бу бирлашиш ХИХ аср математик физикасининг асосий ютуқларидан бири ҳисобланади[8]. Бу жуда катта оқибатларга олиб келди, улардан бири ёруғлик табиатини тушуниш эди. Ўша даврнинг электромагнит назарияси таклиф қилганидан фарқли ўлароқ, ёруғлик ва бошқа электромагнит тўлқинлар ҳозирги вақтда фотонлар деб аталадиган квантланган, ўз-ўзидан тарқаладиган тебраниш электромагнит майдон бузилишлари шаклини ўзига олади. Ҳар хил тебраниш частоталари электромагнит нурланишнинг турли шаклларини келтириб чиқаради ва энг паст частоталардаги радио тўлқинлардан, оралиқ частоталарда кўринадиган ёруғликгача, энг юқори частоталарда гамма нурларигача бўлади .

Орстед электр ва магнетизм ўртасидаги муносабатни ўрганган ягона одам эмас эди. 1802-йилда италиялик ҳуқуқшунос олим Жан Доменико Ромагноси Волтаик қозиқ ёрдамида магнит игнани бурди. Тажрибанинг ҳақиқий ўрнатилиши тўлиқ аниқ эмас ва игна бўйлаб оқим оқса ёки йўқ. Ушбу кашфиёт ҳақида 1802-йилда Италия газетасида нашр этилган, аммо замонавий илмий жамоатчилик уни эътиборсиз қолдирган, чунки Ромагноси бу жамоага тегишли эмас эди[9].

Илгари (1735) ва кўпинча эътиборсиз қолдирилган электр ва магнетизм ўртасидаги боғлиқлик ҳақида доктор Куксон хабар берган[10]. Ҳисобда шундай дейилган:

Ёркширдаги Уэйкфилддаги савдогар катта қутига жуда кўп пичоқ ва вилкалар қўйган … ва қутини катта хонанинг бурчагига қўйиб, тўсатдан момақалдироқ, чақмоқ ва бошқалар содир бўлди. … Баъзи мих ётар бир пештахта устида қутисини бўшатиш эгаси, пичоқ олди шахслар, деб мих ётар, пичоқлари тирноқларини олди, деб кузатилган. Бунинг устига бутун сон синаб кўрилди ва худди шундай қилиш керак эди ва бу катта Тирноқларни, қадоқлаш игналарини ва бошқа оғирликдаги темир нарсаларни олиш учун …

Э. Т. Wҳиттакер 1910-йилда ушбу воқеа чақмоқни "пўлат магнитлаш кучи билан ҳисобга олиш учун жавобгар деб тахмин қилган ва бу шубҳасиз 1751-йилда Франклинни Лейден идишларини бўшатиш орқали тикув игнасини магнитлашга уринишига олиб келди[11].

Асосий кучлар

Думалоқ қутбланган электромагнит нурланиш тўлқинининг электр майдони векторининг кўриниши.

Электромагнит куч-бу маълум бўлган тўртта асосий кучлардан бири ва иккинчи энг кучли (кучли ядро кучидан кейин), чексиз диапазон билан ишлайди[12]. Бошқа асосий кучлар:

  • кваркларни нуклонларни ҳосил қилиш учун боғлайдиган ва нуклонларни ядроларни ҳосил қилиш учун боғлайдиган кучли ядро кучи; бу маълум бўлган тўртта асосий кучларнинг энг кучлиси, аммо фақат қисқа масофада ишлайди;
  • стандарт моделдаги барча маълум зарралар билан боғланган ва радиоактив парчаланиш[сайт ишламайди]нинг айрим шаклларини келтириб чиқарадиган заиф ядро кучи; бу тўртта асосий кучнинг иккинчи энг заифидир ва кучли ядро кучи сингари фақат қисқа масофада ишлайди (зарралар физикасида электр заиф ўзаро таъсир-бу ягона тавсиф. табиатнинг маълум бўлган тўртта фундаментал ўзаро таъсиридан иккитаси: электромагнетизм ва заиф ўзаро таъсир)[12];
  • тортишиш кучи заррачалар физикаси стандарт моделига кирмайдиган тўртта асосий кучдан ягона; тўртта асосий кучларнинг энг заифи бўлса-да, тортишиш кучи, электро билан бирга ­ магнит куч, чексиз диапазонда ишлайди[12].

Бошқа ҳамма кучлар (масалан, ишқаланиш, алоқа кучлари ва бошқалар) ушбу тўртта асосий кучдан келиб чиқади ва улар асосий бўлмаган кучлар деб номланади[13].

Тахминан айтганда, атомлар орасидаги ўзаро таъсирда иштирок этадиган барча кучларни электр зарядланган атом ядролари ва атомларнинг электронлари ўртасида ҳаракат қилувчи электромагнит куч билан изоҳлаш мумкин. Электромагнит кучлар, шунингдек, бу заррачаларнинг ҳаракатлари билан импулсни қандай кўтаришини тушунтиради. Бунга танамиздаги алоҳида молекулалар ва об’эктлардаги молекулалар ўртасида ҳаракат қилувчи молекулалараро кучлар натижасида келиб чиқадиган оддий моддий об’эктларни „итариш“ ёки „тортиш“ бўйича биз бошдан кечирадиган кучлар киради. Электромагнит куч кимёвий ҳодисаларнинг барча шаклларида ҳам иштирок этади

Атом ичидаги ва молекулалараро кучларни тушунишнинг зарурий қисми бу электронлар ҳаракатининг импулси натижасида ҳосил бўлган самарали кучдир, масалан, электронлар ўзаро таъсир қилувчи атомлар орасида ҳаракатланаётганда улар ўзлари билан импулсни олиб юришади. Электронлар тўплами чекланган бўлиб, уларнинг минимал импулси туфайли албатта ортади Паули чиқариб ташлаш принципи. Модданинг молекуляр миқёсдаги ҳаракати, шу жумладан унинг зичлиги электромагнит куч ва электронларнинг ўзлари олиб борадиган импулс алмашинуви натижасида ҳосил бўлган куч ўртасидаги мувозанат билан белгиланади[14].

Классик электродинамикаси

1600-йилда, Уилям Гилберт унинг ичида таклиф қилди Де Магнете, бу электр ва магнетизм, иккаласи ҳам об’эктларни жалб қилиш ва итаришга қодир бўлса-да, алоҳида эффектлар эди[15]. Денгизчилар чақмоқ чақиши компас игнасини безовта қилиш қобилиятига эга эканлигини пайқашган. 1752-йилда Бенжамин Франклин томонидан таклиф қилинган тажрибалар 10-йилда ўтказилгунга қадар чақмоқ ва электр ўртасидаги боғлиқлик тасдиқланмади. 1752-йил май франсуз Томас-Франсуа Далибард томонидан 40-фут-талл (12 м) уçуртма ўрнига темир таёқ ва у булутдан электр учқунларини муваффақиятли чиқариб олди[16][17].

Сунъий электр токи ва магнитланиш ўртасидаги боғлиқликни биринчи бўлиб кашф этган ва нашр этганлардан бири Гиан Ромагноси бўлиб, у 1802-йилда симни волтаик қозиқ бўйлаб улаш яқин атрофдаги компас игнасини буришганини пайқади. Бироқ, таъсир 1820-йилгача, Орстед шунга ўхшаш тажрибани ўтказгунга қадар маълум бўлмади[18]. Орстеднинг иши Амперга электромагнитизм назариясини яратишга таъсир қилди, бу мавзуни математик асосга қўйди[19].

Классик электромагнетизм деб номланувчи электромагнетизм назарияси 1820—1873-йиллар оралиғида турли физиклар томонидан ишлаб чиқилган бўлиб, у Жеймс Клерк Максвеллнинг рисоласини нашр этиш билан якунланган бўлиб, олдинги ишланмаларни ягона назарияга бирлаштирган ва электромагнит табиатни кашф этган. ёруғликдан[20]. Классик электромагнитизмда электромагнит майдоннинг ҳаракати Максвелл тенгламалари деб номланувчи тенгламалар тўплами билан тавсифланади ва электромагнит куч Лоренц куч қонуни билан берилади[21].

Классик электромагнетизмнинг ўзига хос хусусиятларидан бири шундаки, классик механика билан ярашиш қийин, лекин у махсус нисбийлик билан мос келади. Максвелл тенгламаларига кўра, ёруғликнинг вакуумдаги тезлиги универсал константа бўлиб, фақат бўш жойнинг электр ўтказувчанлиги ва магнит ўтказувчанлигига боғлиқ. Бу классик механиканинг узоқ вақтдан бери давом этаётган пойдевори бўлган Галилей ўзгармаслигини бузади. Икки назарияни (электромагнитизм ва классик механика) уйғунлаштириш усулларидан бири ёруғлик тарқаладиган нурли эфир мавжудлигини тахмин қилишдир. Бироқ, кейинги экспериментал ҳаракатлар эфир мавжудлигини аниқлай олмади. Ҳендрик Лорентз ва Анри Пуанкаренинг муҳим ҳиссаларидан сўнг, 1905 йилда Алберт Эйнштейн классик кинематикани классик электромагнетизмга мос келадиган янги кинематик назария билан алмаштирган махсус нисбийлик назариясини жорий қилиш билан муаммони ҳал қилди. (Қўшимча маълумот олиш учун махсус нисбийлик тарихига қаранг.)

Бундан ташқари, нисбийлик назарияси шуни англатадики, ҳаракатланувчи мос ёзувлар доираларида магнит майдон нолга тенг бўлмаган электр компонентли майдонга айланади ва аксинча, ҳаракатланувчи электр майдон нолга тенг бўлмаган магнит компонентга айланади ва шу билан ҳодисалар бир хил танганинг икки томони эканлигини аниқ кўрсатиб беради. Шунинг учун „электромагнетизм“атамаси. (Қўшимча маълумот учун қаранг классик электромагнетизм ва махсус нисбийлик ва классик электромагнетизмнинг ковариант формуласи).

Чизиқли бўлмаган ҳодисаларга кенгайтма

Максвелл тенгламалари чизиқли бўлиб, манбаларнинг ўзгариши (зарядлар ва оқимлар) майдонларнинг мутаносиб ўзгаришига олиб келади. Чизиқли бўлмаган динамика электромагнит майдонлар чизиқли бўлмаган динамик қонунларга мувофиқ материя билан бирлашганда пайдо бўлиши мумкин[22]. Бу, масалан, Максвелл назариясини Навиэр-Стокс тенгламалари билан бирлаштирган магнитҳидродинамика фанида ўрганилади.

Миқдорлар ва бирликлар

Қуйида электромагнетизм билан боғлиқ умумий бирликлар рўйхати келтирилган[23][24]:

 Ин электромагнит CCС тизим, электр токи орқали аниқланган асосий миқдор Ампкўприк қонуни ва қабул қилади ўтказувчанлик ўлчовсиз миқдор сифатида (нисбий ўтказувчанлик) вакуумдаги қиймати бирлик. Электромагнит CГС тизимида электр токи Ампер қонуни орқали аниқланган асосий миқдор бўлиб, ўтказувчанликни вакуумдаги қиймати бирлик бўлган ўлчовсиз миқдор (нисбий ўтказувчанлик) сифатида қабул қилади[25]. Натижада, ёруғлик тезлигининг квадрати ушбу тизимдаги миқдорларни ўзаро боғлайдиган баъзи тенгламаларда аниқ кўринади. Электромагнетизмнинг физик қонунлари учун формулалар (масалан Максвелл тенгламалари) қайси бирликлар тизимидан фойдаланишига қараб созланиши керак. Бунинг сабаби шундаки, механик бирликларда бўлгани каби си ва CГСдаги электромагнит бирликлар ўртасида бирма-бир ёзишмалар мавжуд эмас. Бундан ташқари, CГС ичида турли хил „суб-тизимлар“ га, шу жумладан Гаусс, „ЭСУ“, „ЭМУ“ ва Ҳеависиде-Лорентзга олиб келадиган электромагнит бирликларнинг бир нечта ишончли танлови мавжуд. Ушбу танловлар орасида Гаусс бирликлари бугунги кунда энг кенг тарқалган ва аслида „CГС бирликлари“ ибораси кўпинча CГС-Гаусс бирликларига мурожаат қилиш учун ишлатилади[26].

Иловалар

Электромагнетизмни ўрганиш электр занжирлари ва ярим ўтказгичли қурилмаларнинг қурилиши ҳақидаги маълумотларни беради.

Яна қаранг

 

Манбалар

  1. ↑ "А Треатисе он Элеcтриcитй анд Магнетисм" (эн). Натуре 7 (182): 478–480. 24 Април 1873. дои:10.1038/007478а0. ИССН 0028-0836. ҳттпс://www.натуре.cом/артиcлес/007478а0. 
  2. ↑ „Wҳй До Лике Чаргес Репел Анд Оппосите Чаргес Аттраcт?“ (эн-УС). Сcиэнcе АБC (2019-йил 6-феврал). Қаралди: 2022-йил 22-август.
  3. ↑ „Wҳат Макес Магнец Репел?“ (эн). Сcиэнcинг. Қаралди: 2022-йил 22-август.
  4. ↑ 4,0 4,1 Жим Луcас Cонтрибутионс фром Ашлей Ҳамер. „Wҳат Ис Фарадай'с Лаw оф Индуcтион?“ (эн). ливесcиэнcе.cом (2022-йил 18-феврал). Қаралди: 2022-йил 22-август.
  5. ↑ "Ҳисторй оф тҳе Элеcтриc Телеграпҳ". Сcиэнтифиc Америcан 17 (425супп): 6784–6786. 1884-02-23. дои:10.1038/сcиэнтифиcамериcан02231884-6784супп. ИССН 0036-8733. ҳттп://дх.дои.орг/10.1038/сcиэнтифиcамериcан02231884-6784супп. 
  6. ↑ Волта анд тҳе ҳисторй оф элеcтриcитй, Фабио Бевилаcқуа, Энриcо А. Гианнетто, Милано: У. Ҳоэпли, 2003. ИСБН 88-203-3284-1. ОCЛC 1261807533. 
  7. ↑ Роче, Жоҳн Ж.. Тҳе матҳематиcс оф меасуремент : а cритиcал ҳисторй. Лондон: Атҳлоне Пресс, 1998. ИСБН 0-485-11473-9. ОCЛC 40499222. 
  8. ↑ Дарригол, Оливиэр. Элеcтродйнамиcс фром Ампèре то Эинстеин. Неw Ёрк: Охфорд Университй Пресс, 2000. ИСБН 0198505949. 
  9. ↑ Мартинс, Роберто де Андраде „Ромагноси анд Волта'с Пиле: Эарлй Диффиcултиэс ин тҳе Интерпретатион оф Волтаиc Элеcтриcитй“, . Нуова Волтиана: Студиэс он Волта анд ҳис Тимес Фабио Бевилаcқуа: . Университà дегли Студи ди Павиа — 81–102-бет (2013-йил 30-майда асл нусхадан архивланган). 
  10. ↑ ВИИИ. Ан аccоунт оф ан эхтраординарй эффеcт оф лигҳтнинг ин cоммуниcатинг магнетисм. Cоммуниcатед бй Пиэрcе Дод, М. Д. Ф. Р. С. фром Др. Cооксон оф Wакефиэлд ин Ёркшире. Пҳил. Транс. 1735 39, 74-75, публишед 1 Жануарй 1735
  11. ↑ Wҳиттакер, Э. Т. (1910). А Ҳисторй оф тҳе Тҳеориэс оф Аэтҳер анд Элеcтриcитй фром тҳе Аге оф Десcартес то тҳе Cлосе оф тҳе Нинетеэнтҳ Cентурй. Лонгманс, Греэн анд Cомпанй.
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 Реҳм. „Тҳе фоур фундаментал форcес оф натуре“ (эн). Спаcе.cом (2021-йил 23-декабр). Қаралди: 2022-йил 22-август.
  13. ↑ Броwне, "Пҳйсиcс фор Энгинеэринг анд Сcиэнcе, " п. 160: „Гравитй ис оне оф тҳе фундаментал форcес оф натуре. Тҳе отҳер форcес суч ас фриcтион, тенсион, анд тҳе нормал форcе аре деривед фром тҳе элеcтриc форcе, анотҳер оф тҳе фундаментал форcес. Гравитй ис а ратҳер wеак форcе… Тҳе элеcтриc форcе бетwеэн тwо протонс ис муч стронгер тҳан тҳе гравитатионал форcе бетwеэн тҳем.“
  14. ↑ Пурcелл, "Элеcтриcитй анд Магнетисм, 3рд Эдитион, " п. 546: Ч 11 Сеcтион 6, „Элеcтрон Спин анд Магнетиc Момент.“
  15. ↑ Малин, Стуарт; Барраcлоугҳ, Давид (2000). "Гилберт'с Де Магнете: Ан эарлй студй оф магнетисм анд элеcтриcитй" (эн). Эос, Трансаcтионс Америcан Геопҳйсиcал Унион 81 (21): 233. дои:10.1029/00ЭО00163. ИССН 0096-3941. ҳттп://дои.wилей.cом/10.1029/00ЭО00163. 
  16. ↑ „Лигҳтнинг! | Мусеум оф Сcиэнcе, Бостон“. 2010-йил 9-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 19-апрел.
  17. ↑ Туcкер, Том. Болт оф фате : Бенжамин Франклин анд ҳис элеcтриc ките ҳоах, 1ст, Неw Ёрк: ПублиcАффаирс, 2003. ИСБН 1-891620-70-3. ОCЛC 51763922. 
  18. ↑ Стерн. „Магнетиc Фиэлдс – Ҳисторй“. НАСА Годдард Спаcе Флигҳт Cентер (2001-йил 25-ноябр). Қаралди: 2009-йил 27-ноябр.
  19. ↑ „Андре-Мариэ Ампèре“ (эн). ЭТҲW (2016-йил 13-январ). Қаралди: 2022-йил 22-август.
  20. ↑ Пурcелл, п. 436. Чаптер 9.3, „Махwелл’с десcриптион оф тҳе элеcтромагнетиc фиэлд wас эссентиаллй cомплете.“
  21. ↑ Пурcелл: п. 278: Чаптер 6.1, „Дефинитион оф тҳе Магнетиc Фиэлд.“ Лорентз форcе анд форcе эқуатион.
  22. ↑ Жуфриансаҳ, Ади; Ҳерманто, Ариэф; Тоифур, Моҳ.; Прасетё, Эрwин (2020-05-18). "Тҳеоретиcал студй оф Махwелл'с эқуатионс ин нонлинеар оптиcс". АИП Cонференcе Проcеэдингс 2234 (1): 040013. дои:10.1063/5.0008179. ИССН 0094-243Х. ҳттпс://аип.сcитатион.орг/дои/абс/10.1063/5.0008179. 
  23. ↑ „Эссентиалс оф тҳе СИ: Басе & деривед униц“. пҳйсиcс.нист.гов. Қаралди: 2022-йил 22-август.
  24. ↑ „Эссентиалс оф тҳе СИ: Басе & деривед униц“. пҳйсиcс.нист.гов. Қаралди: 2022-йил 22-август.
  25. ↑ "Таблес оф Пҳйсиcал анд Чемиcал Cонстанц, анд соме Матҳематиcал Фунcтионс" (эн). Натуре 107 (2687): 264. Април 1921. дои:10.1038/107264c0. ИССН 1476-4687. ҳттпс://www.натуре.cом/артиcлес/107264c0. 
  26. ↑ „Cонверсион оф формулаэ анд қуантитиэс бетwеэн унит сйстемс“. www.станфорд.эду. 2022-йил 5-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 29-январ.

Адабиётлар

Дарсликлар

  

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Elektromagnetizm" dan olindi