Elektromagnit spektr

Электромагнит тўлқинларнинг эмиссия диапазонлари харитаси

Электромагнит спектр — бу электромагнит тўлқинларнинг барча диапазонлари тўплами. Электромагнит тўлқинлар телевидениэ ва радиоэшиттириш, телекоммуникацияда қўлланади.

Электромагнит тўлқинлар диапазони

Электромагнит тўлқинлар шкаласи (в<10²¹ Гц) паст частотали тўлқинлар ва радио тўлқинлардан гамма нурларигача бўлган интервални (в<1021 Гц) ўз ичига олади. Частотаси ва узунлигига қараб, турли электромагнит тўлқинлар шартли равишда ажратиб олиш ва ёзиш усули ва обект билан ўзаро таʻсир қилиш хусусиятига кўра диапазонларга бо'линади. Паст частотали тўлқинлар, радио тўлқинлар, инфрақизил нурлар,кўринадиган ёруғлик, ултрабинафша нурлар, рентген нурлари ${\дисплайстйле \гамма}$ - диапазонларга бўлиниш гамма чиқиши сифатида қабул қилинади.

Паст частотали тўлқинлар

Ушбу тўлқинлар махсус ишлаб чиқилган генераторлар ва АC генераторлари томонидан ишлаб чиқарилди. Электр жиҳозлари ва электр моторларининг катта қисми 50-60 Гц частотали ўзгарувчан ток билан қувватланади.

Радио тўлқинлари

Сиз радио тўлқинларини чиқарадиган генераторлар билан танишсиз. Уларнинг тўлқин узунликлари 10⁻⁶ м дан 5·10 ⁴ м гача бўлган ҳудудни қамраб олади.

Инфрақизил, кўринадиган ёруғлик ва ултрабинафша нурларнинг эмиссияси

Тўлқин узунлиги 2 мм дан 760 нм гача бўлган инфрақизил нурлар иссиқлик ва электр таъсири туфайли молекулалар ва атомларнинг тебраниши пайтида чиқарилади. У 1800-йилда қурилган. Герсчел оч эди.

Инфрақизил тўлқинлар баъзан термал нурланиш деб аталадй. Кўринадиган ёруғлик-электромагнит тўлқиннинг инсон кўзига таъсир қиладиган ва кўриш ҳиссини яратадиган қисми.У 380 нм (бинафша) дан 760 нм (қизил) гача бўлган тўлқин узунлиги оралиғида мавжуд ва электромагнит тўлқинлар спектрининг жуда кичик қисмидир

Тўлқин узунлиги 400 нм дан 10 нм гача бўлган УВ нурлари тез электронлар таъсиридан келиб чиқадиган заиф разряд билан тутилади. Ултрабинафша нурлар 1801-йилда биринчи марта И.Риттер ва У.Волластон томонидан нашр этилган.Ултрабинафша нурлар ҳам инфрақизил нурлар каби кўринмас. Аммо кимёвий фаоллик юқори. Шиша УВ нурларини яхши қабул қилади. Тадқиқотда кварц ёки махсус сунъий кристаллар қўлланади. Ушбу нурлар молекуладаги атомлар ёки электронлар бир энергия даражасидан иккинчисига ўтганда чиқарилади.

Рентген нурлари

1895-йилда В.Рентген нурлари тўлқин узунлиги 10 нм дан 10^-3 нм гача бўлган, ултрабинафша тўлқин узунликларидан қисқароқ нурланиш шаклини кашф этди. Тез электронлар ва зарядланган зарралар тўсатдан секинлашганда рентген нурлари ҳосил бўлади. Рентген найчалари жуда кенг қўлланиши билан рентген нурларининг манбаи ҳисобланади. Бу нурларнинг хоссаларини ўрганиб. Рентген уларнинг ютилиши ҳар хил эканлигини аниқлади. Кўпроқ сингдирувчи рентген нурлари „юмшоқ“ рентген нурлари, ёмон сўрилгани эса „қаттиқ“ рентген нурлари деб аталади.

Гамма-нурларнинг чиқариш

Гамма нурлари электромагнит нурланишнинг энг қисқа тўлқин узунлиги дир. Уларнинг тўлқин узунлиги 10⁻¹⁰ м дан 3·10⁻¹³ м гача. Гамма нурлари ҳаяжонланган атом ядроларида ва радиоактив парчаланиш вақтида чиқарилади. Унинг манбаи Ерда ҳам, космосда ҳам мавжуд.

Космосдан келадиган электромагнит нурланишнинг фақат бир қисми Ер атмосферасидан сўрилмаган ҳолда ўтади. Деярли барча гамма нурлари Ер атмосферасининг озон қатлами томонидан сўрилади.Ерда ҳаётнинг мавжудлиги бевосита ушбу озон қатламининг сақланишига бог'лиқ. Электромагнит нурланишнинг алоҳида турлари ўртасидаги сифат фарқи тўлқин узунликлари камайиши билан сезиларли бўлади. Қисқа тўлқинли электромагнит нурланишда корпускуляр хусусиятлар устунлик қилади.^[1]

Электромагнит спектрнинг хоссалари

Барча электромагнит тўлқинлардаги магнит кучнинг йўналиши тўлқиннинг тарқалиш йўналишига перпендикуляр.
Электромагнит тўлқинлардаги электр кучининг йўналиши ҳам магнит кучга, ҳам тўлқиннинг ҳаракат йўналишига перпендикуляр.
Электромагнит тўлқинлардаги магнит кучнинг кучи ҳар доим электр кучининг кучига тенг.
Электромагнит тўлқинлар бир нечта узлуксиз тўлқинлардан иборат бўлиб, уларни турли гуруҳларга бирлаштириш мумкин, уларнинг фақат кичик бир қисми кўринади.
Электромагнит тўлқинлар, шунингдек, материяда ёки бутун ҳажм бўйлаб тарқаладиган электр ва магнит майдонларнинг тебраниш (вибрацияли) тўлқинлари деб ҳисобланади.

Оптик спектр

Оптик спектр (юн. оптíке—кўриш ҳақидаги фан, лот. спектр — кўрсатиш, тасвирлаш) — кўринадиган ёруғлик, инфрақизил ва ултрабинафша нурланишни ўз ичига олган электромагнит тўлқинлар тўплами.^[2]

Оптик спектрлар - 103-10-3 мкм тўлқин узунлиги диапазонидаги электромагнит нурлар спектрлари. Оптик спектрлар эмиссия спектрларига (нурлари спектрлари деб ҳам аталади), ютилиш спектрларига (ютилиш спектрлари), тарқалиш ва акс эттириш спектрларига бо'линади. Оптик спектрлар физиканинг бир бўлими бўлган спектроскопияда ўрганилади. Оптик ёруғлик электромагнит тўлқин шкаласининг инфрақизил, кўринадиган ва ултрабинафша диапазонларини ўз ичига олади. Турига қараб, оптик спектрлар чизиқли (алоҳида спектрал чизиқлар), тармоқли (бир-бирига яқин жойлашган спектрал чизиқлардан иборат диапазонлар) ва бутун (кенг тўлқин узунликларини қамраб олувчи) спектрларга бо'линади. Бутун спектр термодинамик мувозанатда қиздирилган қаттиқ ва суюқликлар томонидан ишлаб чиқарилади. Бутун спектрда энергиянинг тўлқин частотаси тақсимоти М.У.Планкнинг нурланиш қонунига бўйсунади (қ. Иссиқлик нурланиши). Чизиқли спектрлар атомлардаги электронларнинг энергия даражалари орасидаги квант ўтишларидан келиб чиқади (қаранг. Атом спектри). Оддий молекулаларнинг электрон, айланиш ва тебраниш энергия даражалари орасидаги ўтишлар тармоқли спектрини беради (қаранг. Молекуляр спектрлар). Чизиқли ва тармоқли спектрлар кам учрайдиган газлар ва буғлар томонидан ишлаб чиқарилади. Фотосурат усуллари оптик спектрни қайд этишда, шунингдек, ултрабинафша диапазонда фотоэлемент усуллари ва фотон ҳисоблагичлар, инфрақизил диапазонда эса терможуфт ва болометрлардан кенг фойдаланилади. Оптик спектр моддаларнинг тузилиши ва таркибини ўрганишда катта аҳамиятга эга.^[3]

Манбалар

↑ Физика: Жалпи білім беретін мектептің жаратилистану-Ф49 математика бағитиндағи 11 синибина арналған оқулиқ /С. Түяқбаэв, Ш. Насохова, Б. Кронгарт, т.б. — Алмати: „Мектеп“ баспаси. — 384 бет, суретті. ИСБН 9965-36-055-3
↑ Орисша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпи редаксиясин басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арин — Павлодар: С. Торайғиров атиндағи Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ИСБН 9965-808-88-0
↑ "Қазақстан": Ұлттиқ энсклопедия / Бас редактор Ә. Нисанбаэв — Алмати „Қазақ энсиклопедияси“ Бас редаксияси, 1998 ИСБН 5-89800-123-9, ВИИ том; Фриш С.Э., Оптическиэ спектри атомов, М., 1963; Полатбеков П., Оптика, А., 1967; Шполский Э.В., Атомная физика, 6-изд., т. 1, М., 1974; Ландсберг Г.С., Оптика, 5-изд., М., 1976.

[1] Физика: Жалпи білім беретін мектептің жаратилистану-Ф49 математика бағитиндағи 11 синибина арналған оқулиқ /С. Түяқбаэв, Ш. Насохова, Б. Кронгарт, т.б. — Алмати: „Мектеп“ баспаси. — 384 бет, суретті. ИСБН 9965-36-055-3

[2] Орисша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпи редаксиясин басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арин — Павлодар: С. Торайғиров атиндағи Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ИСБН 9965-808-88-0

[3] "Қазақстан": Ұлттиқ энсклопедия / Бас редактор Ә. Нисанбаэв — Алмати „Қазақ энсиклопедияси“ Бас редаксияси, 1998 ИСБН 5-89800-123-9, ВИИ том; Фриш С.Э., Оптическиэ спектри атомов, М., 1963; Полатбеков П., Оптика, А., 1967; Шполский Э.В., Атомная физика, 6-изд., т. 1, М., 1974; Ландсберг Г.С., Оптика, 5-изд., М., 1976.

[1]

[2]

[3]