Elektronning davriy potensial maydondagi harakati

Elektronning davriy U(x){\displaystyle U(x)} potensial maydondagi harakatini koʻrib chiqaylik. Ushbu holat uchun Schro¨{\displaystyle \ddot{\text{o}}}dinger tenglamasining yechimini atom toʻlqin funksiyalarining kuchli bogʻlanishi usulidan foydalanib aniqlaymiz:

ψn(x),(n=1,2,…,N){\displaystyle \psi_n(x),\ \qquad\ (n=1,2,\ldots,\ N)}

bu yerda N{\displaystyle N} — atom yacheykasining oʻlchami $a$ ga teng boʻlgan, kattaligi $L=na$ ga teng boʻlgan sohadagi atomlar soni.

Har bir atom yacheykasidagi to'lqin funksiya quyidagi koʻrinishdagi Schro¨{\displaystyle \ddot{\text{o}}}dinger tenglamasini qanoatlantiradi:

(−ℏ22m0)ψn′′+U(x)ψn(x)=εψn(x),cn≤x≤cn+1(1){\displaystyle \left(-\dfrac{\hbar^2}{2m_0}\right)\psi_n''+U(x)\psi_n(x)=\varepsilon\psi_n(x),\ \ \qquad c_n\leq x\leq c_{n+1} \ \ \ \ \ \ (1)}

Shuningdek, ushbu funksiya qiymatlari atom yacheykasining chegaraviy qiymatlarida yetarlicha darajada kichik. Toʻlqin funksiyaning normallash shartidan foydalangan holatda, kvaziklassik yaqinlashish uchun quyidagini hosil qilamiz[1]:

ψn(x)={0,x<cnωn2π|νn(x)|exp⁡−∫xan|k(x)dx,cn≤x<an2ωn2π|νn(x)|cos⁡[∫anx|k(x)dx−π4],an<x<bnωn2π|νn(x)|exp⁡−∫bnx|k(x)dx,bn≤x<cn+10,x≥cn+1(2){\displaystyle \psi_n(x)= \begin{cases}

   0, & x<c_n\\
   \sqrt{\dfrac{\omega_n}{2\pi|\nu_n(x)|}}\exp{-\int\limits_x^{a_n}|k(x)\text{d}x},& c_n\leq x<a_n\\
   \sqrt{\dfrac{2\omega_n}{2\pi|\nu_n(x)|}}\cos\left[\int\limits_{a_n}^{x}|k(x)\text{d}x-\dfrac{\pi}{4}\right],& a_n< x<b_n\\
   \sqrt{\dfrac{\omega_n}{2\pi|\nu_n(x)|}}\exp{-\int\limits_{b_n}^{x}|k(x)\text{d}x},& b_n\leq x<c_{n+1}\\
   0, & x\geq c_{n+1}

\end{cases} \ \ \ \ \ \ (2)} bu yerda ωn{\displaystyle \omega_n} — davriy harakat chastotasi, uni quyidagicha aniqlanadi:

ωn=π∫ab1ν(x)dx{\displaystyle \omega_n=\dfrac{\pi}{\int\limits_a^b\dfrac{1}{\nu(x)}\text{d}x}}

Kristall panjaradagi toʻlqin funksiyalar ψm(x){\displaystyle \psi_m(x)} ni atom toʻlqin funksiyalarining yigʻindisi koʻrinishida aniqlash mumkin:

ψm(x)=N−1/2∑n=1Neikmnaψn(x)(3){\displaystyle \psi_m(x)=N^{-1/2}\sum\limits_{n=1}^N e^{ik_mna}\psi_n(x) \ \ \ \ \ \ (3)}


(3) formulada km=2πNam=2πLm{\displaystyle k_m=\dfrac{2\pi}{N_a}m=\dfrac{2\pi}{L}m} boʻladi va ushbu (3) ifoda c0≤x≤cN{\displaystyle c_0\leq x\leq c_N} sohada Schro¨{\displaystyle \ddot{\text{o}}}dinger tenglamasini qanoatlantiradi:

−ℏ22m0ψ′′(x)+U(x)ψm(x)=Emψm(x){\displaystyle -\dfrac{\hbar^2}{2m_0}\psi''(x)+U(x)\psi_m(x)=E_m\psi_m(x)}

Bu holda Born-Karman davriylik sharti bajariladi, deb hisoblash mumkin:

ψm(x+La)=ψm(x){\displaystyle \psi_m(x+La)=\psi_m(x)}

Em{\displaystyle E_m} ning qiymatini aniqlash uchun (2) tenglamani ψm(x){\displaystyle \psi_m(x)} ga koʻpaytiramiz, (1) tenglamani esa ψn(x){\displaystyle \psi_n(x)} ga koʻpaytiramiz. Soʻng hosil boʻlgan tenglamalarni toʻla fazo boʻyicha integrallab, birinchisidan ikkinchisini ayiramiz.

Integral ostida (1) ifoda turganligi uchun, amalda integrallash chegarasi sifatida cn≤x≤cn+1{\displaystyle c_n\leq x\leq c_{n+1}} olinadi[2]:

(−ℏ22m0)∫(ψm′′(x)ψn(x)−ψn′′(x)ψm(x))dx=(Em−ε)∫ψm(x)ψn(x)dx{\displaystyle \left(-\dfrac{\hbar^2}{2m_0}\right) \int(\psi_m''(x)\psi_n(x)-\psi_n''(x)\psi_m(x))\text{d}x= (E_m-\varepsilon)\int\psi_m(x)\psi_n(x)\text{d}x}

ψm(x){\displaystyle \psi_m(x)} uchun (2) ifodadan foydalangan holda, quyidagini hosil qilamiz:

(−ℏ22m0)(ψm′(x)ψn(x)−ψn′(x)ψm(x))|cncn+1=(Em−ε)N−1/2eikmna{\displaystyle \left(-\dfrac{\hbar^2}{2m_0}\right)(\psi_m'(x)\psi_n(x)-\psi'_n(x)\psi_m(x))\bigg|_{c_n}^{c_{n+1}}= (E_m-\varepsilon)N^{-1/2}e^{ik_mna}}

Endi esa hosil boʻlgan tenglikning chap tarafini batafsil koʻrib chiqamiz:

(−ℏ22m0)(ψm′(cn+1)ψn(cn+1)−ψn′(cn+1)ψm(cn+1)−ψm′(cn)ψn(cn)+ψn′(cn)ψm(cn))=(−ℏ22m0)1Neikmna{ψn′(cn+1)ψn(cn+1)+ψn+1′(cn+1)ψn(cn+1)eikma−ψn′(cn+1)ψn(cn+1)−ψn′(cn+1)ψn+1(cn+1)eikma−ψn′(cn)ψn(cn)−ψn−1′(cn)ψn(cn)e−ikma+ψn′(cn)ψn(cn)+ψ′(cn)ψn−1(cn)e−ikma}=(−ℏ22m0)1Neikmna{ψn+1′(cn+1)ψn(cn+1)+ψn′(cn+1)ψn+1(cn+1)eikmaψn′(cn)ψn−1(cn)+ψn−1′(cn)ψn(cn)e−ikma}.{\displaystyle \left(-\dfrac{\hbar^2}{2m_0}\right)(\psi'_m(c_{n+1})\psi_n(c_{n+1})-\psi'_n(c_{n+1})\psi_m(c_{n+1})-\psi_m'(c_n)\psi_n(c_n)+\psi_n'(c_n)\psi_m(c_n)) =\left(-\dfrac{\hbar^2}{2m_0}\right)\dfrac{1}{\sqrt{N}}e^{ik_mna}\bigg\{ \psi'_n(c_{n+1})\psi_n(c_{n+1})+\psi'_{n+1}(c_{n+1})\psi_n(c_{n+1})e^{ik_ma} -\psi'_n(c_{n+1})\psi_n(c_{n+1})-\psi'_n(c_{n+1})\psi_{n+1}(c_{n+1})e^{ik_ma}-\psi'_n(c_n)\psi_n(c_n)-\psi'_{n-1}(c_n)\psi_n(c_n)e^{-ik_ma} +\psi_n'(c_n)\psi_n(c_n)+\psi'(c_n)\psi_{n-1}(c_n)e^{-ik_ma}\bigg\} =\left(-\dfrac{\hbar^2}{2m_0}\right)\dfrac{1}{\sqrt{N}}e^{ik_mna} \bigg\{ \psi'_{n+1}(c_{n+1})\psi_{n}(c_{n+1})+\psi'_{n}(c_{n+1})\psi_{n+1}(c_{n+1})e^{ik_ma} \psi_n'(c_n)\psi_{n-1}(c_n)+\psi_{n-1}'(c_n)\psi_{n}(c_n)e^{-ik_ma}\bigg\}.}

(2) ga binoan:

{ψn+1′(cn+1)=|k(cn+1)|ψn+1(cn+1)ψn′(cn+1)=−|k(cn+1)|ψn(cn+1)ψn′(cn)=|k(cn)ψn(cn)ψn−1′(cn)=−|k(cn)|ψn−1(cn){\displaystyle \begin{cases} \psi'_{n+1}(c_{n+1})=|k(c_{n+1})|\psi_{n+1}(c_{n+1})\\ \psi'_n(c_{n+1})=-|k(c_{n+1})|\psi_n(c_{n+1})\\ \psi'_n(c_n)=|k(c_n)\psi_n(c_n)\\ \psi_{n-1}'(c_n)=-|k(c_n)|\psi_{n-1}(c_n) \end{cases}}

Bundan kelib chiqadiki

−ℏ22m{2|k(cn+1|ψn+1(cn+1)ψ(cn+1)eikma+2|k(cn)ψn(cn)|ψn(cn)ψn−1(cn)e−ikma}=Em−ε{\displaystyle -\dfrac{\hbar^2}{2m}\bigg\{2|k(c_{n+1}|\psi_{n+1}(c_{n+1})\psi(c_{n+1})e^{ik_ma}+2|k(c_n)\psi_n(c_n)|\psi_n(c_n)\psi_{n-1}(c_n)e^{-ik_ma}\bigg\}=E_m-\varepsilon}

Kristallning davriylik xossasidan foydalansak

|k(cn)=|k(cn+1)|;ψn(cn)ψn−1(cn)=ψn+1(cn+1)ψn(cn+1){\displaystyle |k(c_n)=|k(c_{n+1})|;\ \qquad\ \psi_n(c_n)\psi_{n-1}(c_n)=\psi_{n+1}(c_{n+1})\psi_n(c_{n+1})}

Natijada quyidagi ifoda hosil boʻladi:

Em=ε−ℏ2m0⋅2|k(cn)ψn+1(cn+1)ψn(cn+1)cos⁡kma{\displaystyle E_m=\varepsilon -\dfrac{\hbar^2}{m_0}\cdot2|k(c_n)\psi_{n+1}(c_{n+1})\psi_n(c_{n+1})\cos k_ma}

Yoki toʻlqin funksiya uchun (2)tenglamaga qoʻysak,

Em=ε−ℏωπexp⁡−∫bnan+1|k(x)dxcos⁡kma,m=1,2,3,…,N(4){\displaystyle E_m=\varepsilon-\dfrac{\hbar\omega}{\pi}\exp{-\int\limits_{b_n}^{a_{n+1}}|k(x)\text{d}x}\cos k_ma,\ \quad\ m=1,2,3,\ldots,N \ \ \ \ \ \ (4)}

Shunday qilib, (4) dan koʻrinib turibdiki, har bir ε{\displaystyle \varepsilon} atom sathi, N{\displaystyle N} ta atomning chiziqli zanjirga birlashishi natijasida N{\displaystyle N} ta sathdan iborat boʻlgan polosalarga ajraladi. Har bir polosa kengligi ΔE{\displaystyle \Delta E} quyidagiga teng boʻladi:

ΔE=2ℏωnπexp⁡−∫bnan+1|k(x)|dx{\displaystyle \Delta E=\dfrac{2\hbar\omega_n}{\pi}\exp{-\int\limits_{b_n}^{a_{n+1}}|k(x)|\text{d}x}}

Agar zanjirdagi har bir atom tarkibida ikkitadan elektron boʻlsa, Pauli prinsipiga binoan, N{\displaystyle N} ta sathlarning hammasi elektronlar bilan toʻlgan boʻladi. Bunday chiziqli zanjir oʻzini xuddi izolyator kabi tutadi. Yaʼni elektr maydon qoʻyilganda ham unda tok hosil boʻlmaydi. Agar zanjirdagi har bir atom bittadan elektronga ega boʻlsa, sathlar teng yarmigacha toʻlgan boʻladi. Bunday chiziqli model o'tkazgichlarga mos keladi. Elektr maydon qoʻyilganda, elektronlarning energiyasi ortadi, yaʼni elektr toki oqadi.


Manbalar

  1. Tipler, Paul & Ralph Llewellyn, Modern Physics (4th ed.). New York: W. H. Freeman and Company. ISBN 0-7167-4345-0
  2. Gerald Teschl, Mathematical Methods in Quantum Mechanics; With Applications to Schrödinger Operators. American Mathematical Society. ISBN 978-0-8218-4660-5.
  3. iswesser, William J. , „The Periodic System and Atomic Structure I. An Elementary Physical Approach“. Journal of Chemical Education. 22 (7): 314-322.
  4. Gallagher, Thomas F., Rydberg Atoms. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-02166-1.
  5. Matveev A. N., Quantum mechanics and structure of atoms, Moscow, High School Press., 1985, (translated to eng. 1990), pp 119-122
  6. Kachnelson, M.I, Polikarpov A. F., Introduction to Atomic Physics, M., 2017, pp 119-125