Elektroskop
Электроскоп (электр… ва … скопия) – электр зарядларни сезадиган ва уларнинг катталикларини тахминан аниқлайдиган оддий асбоб. Э. бир учига 2 та металл япроқча шарча маҳкамланган стержендан иборат. Стержен шиша идиш ичига жойлаштирилиб, изоляцияловчи материалдан тайёрланган тиқин ёрдамида маҳкамланган. Шарчага зарядланган жисм текканда заряднинг бир қисми япроқчаларга ўтиб, улар бирбиридан итарилади; япроқчаларнинг очилиш бурчаги электр заряди миқдорига мутаносиб бўлади. Япроқчаларнинг очилиш бурчагига қараб жисмнинг заряди ҳақида фикр юритиш мумкин.
Электроскоп мавжудлигини аниқлаш учун ишлатиладиган дастлабки илмий асбобдир электр заряди танада. У Кулон электростатик кучи туфайли синов обектининг ҳаракати билан зарядни аниқлайди. Обектдаги заряд миқдори унинг кучланишига мутаносибдир. Электроскоп билан аниқлаш учун этарли заряд тўпланиши юзлаб ёки минглаб волтларни талаб қилади, шунинг учун электроскоплар статик электр ва электростатик машиналар каби юқори кучланиш манбалари билан ишлатилади. Электроскоп фақат заряд миқдорини тахминий кўрсатиши мумкин; электр зарядини миқдорий ўлчайдиган асбоб электрометр деб аталади.
Электроскоп биринчи электр ўлчаш воситаси эди. Биринчи электроскоп 1600-йил атрофида инглиз шифокори Уилям Гилберт томонидан ихтиро қилинган бурама игна (версориум деб номланган) эди. питҳ-балл электроскоп ва олтин баргли электроскоп электроскопнинг иккита классик тури ҳали ҳам физика таълимида электростатика тамойилларини намойиш қилиш учун фойдаланилади. Кварц толаси нурланиш дозиметрида электроскопнинг бир тури ҳам қўлланади. Электроскоплар австриялик олим Виктор Гесс томонидан космик нурларни кашф этишда ишлатилган.

Пит-тўп электроскопи
1870-йиллардан бошлаб зарядланган обектга жалб қилишни кўрсатадиган Питҳ балл электроскопи
Бу қандай ишлайди
1731-йилда Стивен Грей яқин атрофдаги ҳар қандай зарядланган нарсага жалб қилинадиган оддий осилган ипдан фойдаланган. Бу Гилбертнинг биринчи яхшиланиши эди версориум 1600 йилдан бошлаб.

Британиялик мактаб устаси ва физик жон Кантон томонидан ихтиро қилинган питҳ-балл электроскопи 1754-йилда энгил ўтказувчан бўлмаган модданинг бир ёки иккита кичик тўпларидан иборат бўлиб, дастлаб шимгичли ўсимлик материали деб номланган пит, изоляция қилинган стенд канcасидан ипак ёки зиғир ип билан осилган. Тибериус Кавалло 1770-йилда кумуш симларнинг учида чуқурчалар билан электроскоп ясаган. замонавий электроскоплар одатда пластмассадан ясалган тўплардан фойдаланадилар. Обектда заряд борлигини текшириш учун обект зарядланмаган чуқурчага яқинлаштирилади. Агар обект зарядланган бўлса, тўп унга тортилади ва унга қараб ҳаракатланади.
Жалб чунки огоҳлантиргандан поларизатион питҳ тўп ичида атомларнинг. барча моддалар бир-бирига яқин жойлашган электр зарядланган зарралардан иборат; ҳар бир атом мусбат зарядланган ядродан иборат бўлиб, уни ўраб турган манфий зарядланган электронлар булути мавжуд. Пит ўтказувчан эмас, шунинг учун тўпдаги электронлар пит атомлари билан боғланган ва атомларни тарк этиб, тўп ичида ҳаракатланишда эркин эмас, лекин улар атомлар ичида бироз ҳаракатлана олади. Диаграммага қаранг. Агар, масалан, мусбат зарядланган жисм (б) пит шар (А) га яқинлаштирилса, ҳар бир атомдаги манфий электронлар (кўк манфий белгилар) (сариқ тасвирлар) тортилади ва атомнинг обектга яқинроқ томонига бир оз ҳаракатланади. Мусбат зарядланган ядролар (қизил ортиқча белгилар) қайтарилади ва бироз узоқлашади. Пит тўпидаги манфий зарядлар энди мусбат зарядларга (C) қараганда обектга яқинроқ бўлганлиги сабабли, уларнинг тортишиш кучи мусбат зарядларнинг итарилишидан каттароқ бўлиб, натижада аниқ жозибали куч пайдо бўлади. зарядни бу ажратиш микроскопикдир, аммо атомлар жуда кўп бўлгани учун майда кучлар энгил питҳ тўпини ҳаракатлантириш учун этарлича катта куч қўшади.
Тўпни зарядланган нарсага тегизиш орқали зарядлаш мумкин, шунинг учун зарядланган жисм юзасидаги баъзи зарядлар тўп юзасига ўтади. Кейин тўп бошқа обектлардаги заряднинг қутбланишини ажратиш учун ишлатилиши мумкин, чунки у бир хил қутбланиш ёки белги билан зарядланган, аммо қарама-қарши қутбланиш зарядларига жалб қилинган нарсалар томонидан қайтарилади.
Кўпинча электроскопда бир жуфт тўхтатилган питҳ тўплари бўлади. Бу бир қарашда питҳ тўплари зарядланганлигини аниқлашга имкон беради. Агар питҳ тўпларидан бири зарядланган нарсага тегса, уни заряд қилса, иккинчиси тортилади ва унга тегиб, заряднинг бир қисмини иккинчи тўп юзасига этказади. Энди иккала тўп ҳам бир хил кутуплулук зарядига эга, шунинг учун улар бир-бирини қайтаради. Улар тўплар бир-биридан ёйилган ҳолда тескари 'В' шаклида осилган. Тўплар орасидаги масофа заряднинг катталиги ҳақида тахминий тасаввур беради.

| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |