Elias Canetti sahifasining manbasini koʻrish

{{Yozuvchi bilgiqutisi
| ismi                     = Elias Canetti
| tasvir                   = Elias Canetti 2.jpg
| tavallud_sanasi          = {{Birth date|1905|07|25|df=y}}
| tavallud_joyi = [[Ruse, Bulgaria|Ruse]], [[Principality of Bulgaria|Bulgaria]]
| vafot_sanasi = {{death date and age|1994|08|14|1905|07|25|df=y}}
| vafot_joyi = [[Syurix]], [[Shveysariya]]
| ijod_tili = Germaniya
| alma_mater = [[Vena universiteti]] (PHD, 1929)
| mukofotlari =[[Nobel mukofoti]](1981)
| turmush_oʻrtogʻi = {{plainlist|
*{{marriage|Veza Taubner-Calderon|1934|1963|end=died}}
* {{marriage|Hera Buschor|1971}}
}}
}}

'''Elias Canetti''' ({{Lang-bg|Елиас Канети}} 1905-yil 25-iyul – 1994-yil 1- avgust <ref>[http://dictionary.reference.com/browse/canetti „Canetti“]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref>) — [[nemis tili|nemis tilida ijod qiladigan]] [[yozuvchi]] boʻlib, Bolgariyaning Ruse shahrida sefardik [[yahudiy]] oilasida tugʻilgan. Ular [[Manchester|Angliyaning Manchester]] shahriga koʻchib oʻtishdi, lekin uning otasi 1912-yilda vafot etadi va onasi uchta oʻgʻlini [[Yevropa|Yevropaga]] olib ketadi. Ular Vena shahriga joylashadilar.

Canetti 1938-yilda [[Anshlyus|Anshlyusdan]] keyin fashistlar taʼqibidan qutulish uchun Angliyaga koʻchib oʻtadi. U 1952-yilda [[Buyuk Britaniya|Britaniya]] fuqaroligini oladi. Canetti modernist romanchi, [[dramaturg]], memuarist va fantastik asarlar [[yozuvchi|yozuvchisi]] edi<ref>{{Kitob manbasi |last=Lorenz |first=Dagmar C.G. |title=A Companion to the Works of Elias Canetti |date=2009 |isbn=978-080-578-276-9 |pages=[https://archive.org/details/eliascanetti00thom/page/350 350] |chapter=Introduction |chapterurl=https://archive.org/details/eliascanetti00thom |publisher=Twayne Publishers |url=https://archive.org/details/eliascanetti00thom/page/350}}</ref>. U 1981-yilda adabiyot boʻyicha „keng dunyoqarashi, boy gʻoyalari va badiiy kuchi bilan ajralib turadigan asarlari uchun“ Nobel mukofotiga sazovor boʻldi<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=The Nobel Prize in Literature 1981 |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1981/ |qaralgan sana=8 April 2014 |nashriyot=Nobel Foundation}}</ref>. U boshqa asarlari qatorida „Crowds and Power“ nomli badiiy kitobi bilan mashhur.

== Hayoti va ishlari ==

=== Yoshlik davri ===
1905-yilda [[Bolgariya|Bolgariyaning]] [[Dunay]] boʻyidagi Ruse shahrida tadbirkor Jacques Canetti va Mathilde ''nei'' Ardittilarning oilasida tugʻilgan<ref>{{Veb manbasi |url=https://bnt.bg/bg/a/trgovska-kshcha-kaneti?page=34 |nashriyot=Bulgarian National Television |sarlavha=Canetti Trading House}}</ref>. Canetti uch oʻgʻilning kattasi edi<ref name="litenc">{{Cite journal|last=Lorenz|first1=Dagmar C. G.|date=17 April 2004|title=Elias Canetti|journal=Literary Encyclopedia|publisher=The Literary Dictionary Company Limited|issn=1747-678X|url=http://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=725|access-date=13 October 2009}}</ref>. Uning ajdodlari Sefarad yahudiylari edi<ref>{{Veb manbasi |url=https://dbs.bh.org.il/luminary/canetti-elias |sarlavha=Heroes – Trailblazers of the Jewish People |ish=Beit Hatfutsot |qaralgan sana=7 November 2019 |arxivsana=7 November 2019 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20191107112142/https://dbs.bh.org.il/luminary/canetti-elias}}</ref>. Uning ota-bobolari [[Usmoniylar davlati|Usmonli]] [[Adirna|Adrianopoldan]] Ruse shahriga joylashadilar<ref name="litenc" />.

Ruse shahrida Canettining otasi va bobosi 1898-yilda qurgan [[tijorat]] binosida ishlagan muvaffaqiyatli [[savdogar|savdogarlar]] edi<ref name="gesellschaft">{{Veb manbasi |url=http://www.eliascanetti.org/73.0.html |sarlavha=The Canetti House&nbsp;– a forum for alternative culture |nashriyot=Internationale Elias Canetti Gesellschaft |qaralgan sana=13 October 2009 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20100324203226/http://eliascanetti.org/73.0.html?&L=3 |arxivsana=24 March 2010}}</ref>. Canettining onasi XVIII asr oxirida Ruse yahudiy koloniyasining asoschilaridan biri va Bolgariyadagi eng qadimgi Sefard oilalaridan biri boʻlgan Arditti oilasidan chiqqan. Ardittilarni XIV asrda, ular Alfonso IV va Pedro IVning Aragon qirollik saroyida saroy tabiblari va astronomlari boʻlganlarida kuzatish mumkin. Ruse shahriga joylashishdan oldin ular Italiyaga koʻchib ketishgan va XVII asrda [[Livorno|Livornoda]] yashaganlar<ref name="ohrenzeuge">{{Kitob manbasi |last=Angelova |first=Penka |title=Elias Canetti: Der Ohrenzeuge des Jahrhunderts |publisher=Internationale Elias-Canetti-Gesellschaft Rousse |year=2006 |chapter=Die Geburtsstadt von Elias Canetti |chapterurl=https://www.archives.government.bg/tda/docs/canetti_izlojba_ruse.pdf |language=de |accessdate=29 October 2017}}</ref>.

Canetti oʻzining bolalik yillarini, 1905-yildan 1911-yilgacha, oilasi Angliyaning Manchester shahriga koʻchib oʻtgunga qadar Ruse shahrida oʻtkazadi. U yerda Canettining otasi xotinining akalari tomonidan tashkil etilgan biznesga qoʻshiladi. 1912-yilda uning otasi toʻsatdan vafot etadi va onasi bolalari bilan avval [[Lozanna|Lozannaga]], keyinroq oʻsha yili, Canetti yetti yoshga toʻlganda, [[Vena (shahar)|Venaga]] koʻchib oʻtadi. Onasi nemis tilini oʻrganishini va gapirishini talab qiladi. Bu vaqtga kelib, Canetti allaqachon ladino (ona tili), [[Bolgar tili|bolgar]], [[ingliz tili|ingliz]] va baʼzi [[fransuz tili|fransuz tillarida]] gapirgan, oxirgi ikkitasini u Britaniyada oʻtkazgan paytlarida oʻqigan. Keyinchalik, oilasi dastlab (1916-yildan 1921-yilgacha) [[Syurix|Syurixga]], keyin (1924-yilgacha) [[Frankfurtmayn|Frankfurtga]] koʻchib oʻtdi, u yerda Canetti oʻrta maktabni tugatadi.

Canetti 1924-yilda kimyo fanini oʻrganish uchun Vena shahriga qaytib keladi. Biroq, Venadagi yillar davomida uning asosiy qiziqishlari [[falsafa]] va [[adabiyot|adabiyotga]] aylandi. Birinchi [[Vena (shahar)|Vena]] respublikasi adabiy doiralariga kiritilib, u yozishni boshladi. U 1927-yil iyul qoʻzgʻolonida qatnashgan va kitoblarning yoqib yuborilishidan (oʻz yozuvlarida tez-tez esga olinadigan) hayratda qolgan Canetti velosipedi bilan bu joyni tezda tark etgan<ref>Stieg, Gerard, ''Fruits de Feu – l’incendie du Palais du Justice de Vienne en 1927 et ses consequences dans la Littérature Autrichienne''. Université de Rouen ({{ISBN|9782877750080}}), 1989.</ref>. U 1929-yilda [[Vena universiteti|Vena universitetida]] kimyo fanlari doktori ilmiy darajasini oldi, lekin hech qachon kimyogar boʻlib ishlamadi<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Elias Canetti {{!}} Bulgarian-born writer {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Elias-Canetti |qaralgan sana=2023-02-14 |ish=www.britannica.com |til=en}}</ref>.

U Buyuk Britaniyaga qochib ketishidan oldin Vena shahrida ikkita asarini nashr etdi: ''Komödie der Eitelkeit'' 1934 (The Comedy of Vanity) va ''Die Blendung'' 1935 (''Auto-da-Fé'', 1935). U oʻz asarlarida fashistlar Germaniyasi va siyosiy betartiblik tajribasini aks ettirgan, ayniqsa, ''"Die Blendung"'' romanida va " ''Crowds and Power'' " (1960) nomli badiiy asarida olomon harakati va guruh tafakkurini oʻrgangan. U koʻp tilli kelib chiqishi va bolaligi taʼsirini oʻylab, bir necha jild xotiralar yozdi.

== Shaxsiy hayoti ==
1934-yilda Vena shahrida u Veza (Venetiana) Taubner-Kalderonga (1897-1963) turmushga chiqdi, u Canettining ilhomlantiruvchi va sadoqatli adabiy yordamchisi boʻlgan. Canetti boshqa ayollar bilan munosabatlarga ochiq edi. U kompozitor [[Maler Gustav|Gustav Mahlerning]] qizi haykaltarosh Anna Mahler bilan qisqa vaqt davomida uchrashib yurgan. 1938-yilda Germaniya bilan [[Anshlyus|Anshlyusdan]] soʻng, Canettilar [[London|Londonga]] koʻchib oʻtdilar.

1963-yilda Veza vafot etganidan soʻng, Canetti 1972-yilda Hera Buschorga (1933-1988) bilan turmush quradi, oʻsha vaqtlarda uning Johanna ismli qizi ham bor edi . Canettining akasi Jacques Canetti [[Parij|Parijga]] joylashdi va u yerda fransuz shansonini qayta tiklashni qoʻllab-quvvatladi<ref>{{Yangiliklar manbasi |last=Patrick Labesse |date=10 June 1997 |title=Jacques Canetti, Le découvreur de Brassens et de Brel |work=Le Monde |url=http://www.lemonde.fr/archives/article/1997/06/10/jacques-canetti-le-decouvreur-de-brassens-et-de-brel_3787006_1819218.html |access-date=22 January 2015}}</ref>. Nemis tilidagi yozuvchi boʻlishiga qaramay, Canetti 1970-yillargacha Britaniyada yashab, 1952-yilda Britaniya fuqaroligini oladi. Umrining soʻnggi 20 yilida Canetti asosan [[Syurix|Syurixda]] yashadi.

=== Faoliyati ===
Nemis tilida ijod qiluvchi Canetti 1981-yilda „keng dunyoqarashi, boy gʻoyalari va badiiy kuchi bilan ajralib turadigan asarlari uchun“ adabiyot boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻldi. Asosan u oʻzining bolaligi va [[Anshlyus]]gacha boʻlgan [[Vena (shahar)|Vena]] haqidagi avtobiografik xotiralaridan iborat mashhur trilogiyasi ''Die Gerettete Zunge'' (The Tongue Set Free); ''Die Fackel im Ohr'' (The Torch in My Ear) va ''Das Augenspiel'' (The Play of the Eyes), modernistik romani ''Auto-da-Fé'' (''Die Blendung''), ''Crowds and Power'' nomli asarlari bilan tanilgan.

1970-yillarda Canetti Syurixga tez-tez sayohat qila boshladi va natijada umrining soʻnggi 20 yilini oʻsha yerda yashadi. 1994-yilda Syurixda vafot etdi<ref>{{Veb manbasi |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/92556/Elias-Canetti |sarlavha=''Encyclopædia Britannica'' profile |sana=20 February 2024}}</ref>.

== Mukofotlari ==

* Grand Austrian State adabiyot boʻyicha mukofoti (1967)<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Großer Österreichischer Staatspreis |url=https://www.bmkoes.gv.at/kunst-und-kultur/preise/grosser-oesterreichischer-staatspreis.html |qaralgan sana=2023-12-10 |ish=Bundesministerium für Kunst, Kultur, öffentlichen Dienst und Sport |til=de |arxivsana=23 November 2021 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211123021640/https://www.bmkoes.gv.at/Kunst-und-Kultur/preise/grosser-oesterreichischer-staatspreis.html}}</ref>
* Bavarian Academy of the Fine Arts adabiyot mukofoti (1969)<ref>{{Veb manbasi |muallif=Künste |ism=Bayerische Akademie der Schönen |sarlavha=Thomas-Mann-Preis der Hansestadt Lübeck und der Bayerischen Akademie der Schönen Künste |url=http://www.badsk.de/preise/thomas-mann-preis-der-hansestadt-l%C3%BCbeck-und-der-bayerischen-akademie-der-sch%C3%B6nen-k%C3%BCnste |qaralgan sana=2023-12-10 |ish=www.badsk.de |til=de}}</ref>
* Avstriya fan va sanʼat bezaklari (1972)<ref>{{Veb manbasi |url=http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf |sarlavha=Reply to a parliamentary question |til=de |qaralgan sana=19 October 2012}}</ref>
* Georg Büchner mukofoti (Til va adabiyot boʻyicha Germaniya akademiyasi, 1972)<ref name=":0">{{Cite journal|last=Kirkup|first1=James|date=September 23, 2004|title=Canetti, Elias (1905-1994), author|journal=Oxford Dictionary of National Biography|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref>
* Nemis ovoz yozish mukofoti, „Ohrenzeuge“ (Deutscher Schallplattenpreis)ni oʻqiganligi uchun (1975)<ref>{{Cite journal|last=Hageraats|first1=G.J.E.M|date=2012|title=De mens is het verwandlungsdier: Elias Canetti over verwandlung, massa en meer|url=https://pure.uva.nl/ws/files/1738012/114581_12.pdf|journal=Universiteit van Amsterdam|language=nl}}</ref>
* Nelly Sachs mukofoti (1975)<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Nelly-Sachs-Preis |url=https://www2.dortmund.de/de/freizeit_und_kultur/kulturbuero/kulturpreise/nellysachspreis/index.html |ish=Dormund.de |qaralgan sana=16 February 2024 |arxivsana=2023-11-23 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20231123001150/https://www2.dortmund.de/de/freizeit_und_kultur/kulturbuero/kulturpreise/nellysachspreis/index.html }}</ref>
* Gottfrid-Keller-Preis mukofoti (1977)<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Gottfried Keller-Preis |url=http://www.gottfried-keller-preis.ch |ish=Gottfried Keller Preis}}</ref>
* Pour le Mérite mukofoti(1979)<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Canetti {{!}} ORDEN POUR LE MÉRITE |url=http://www.orden-pourlemerite.de/mitglieder/elias-canetti?top=1&um=ms&alphabetisch=c |qaralgan sana=2023-12-10 |ish=www.orden-pourlemerite.de}}</ref>
* Iogann-Piter-Xebel-Preis (Baden-Vyurtemberg, 1980) mukofoti<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Hebel- Preis und Hebelpreisträger |url=http://hausen.pcom.de/jphebel_preis/hebel_preis_verzweig.htm |qaralgan sana=2023-12-10 |ish=hausen.pcom.de}}</ref>
* [[Klosterneuburg]] shahrining Frants Kafka mukofoti (1981)<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Hanser Verlag author page |url=http://www.hanser-literaturverlage.de/autoren/autor.html?id=21067 |qaralgan sana=12 November 2013 |arxivsana=12 November 2013 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20131112130448/http://www.hanser-literaturverlage.de/autoren/autor.html?id=21067}}</ref>
* Adabiyot boʻyicha Nobel mukofoti (1981)<ref name=":0" />.
* Germaniya Federativ Respublikasining „Buyuk xizmatlari uchun“ ordeni (1983)<ref>{{Kitob manbasi |last=Göbel |first=Helmut |url=https://books.google.com/books?id=EfllAAAAMAAJ |title=Elias Canetti |date=2005 |publisher=Rowohlt Taschenbuch Verlag |isbn=978-3-499-50585-0 |language=de}}</ref>.
* 1975-yilda Canetti Manchester universitetining, 1976-yilda esa [[Lyudvig Maksimilian nomidagi Myunxen universiteti|Lyudvig Maksimilian Myunxen universitetining]] faxriy doktori unvoniga sazovor boʻldi<ref>{{Kitob manbasi |last=Kerbel |first=Sorrel |url=https://books.google.com/books?id=wywsBgAAQBAJ |title=The Routledge Encyclopedia of Jewish Writers of the Twentieth Century |date=2004-11-23 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-45606-1 |language=en}}</ref>.
* [[Janubiy Shetland orollari|Janubiy Shetland orollaridagi]] Livingston orolidagi Canetti choʻqqisi, [[Antarktida]] uning nomi bilan atalgan<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Bulgarian Antarctic Gazetteer |url=https://apcbg.org/gazet-bg.pdf |qaralgan sana=2024-03-20 |ish=Antarctic Place-names Commission |til=Bulgarian}}</ref>.

== Ishlari ==

* ''Komödie der Eitelkeit'' 1934 (''The Comedy of Vanity'')
* ''Die Blendung'' 1935 (''Auto-da-Fé'', roman, Cicely Wedgwood tomonidan tarjima qilingan (Jonathan Cape, Ltd., 1946). Uedgvud tarjimasining birinchi Amerika nashri ''"Bobil minorasi"'' (Alfred A. Knopf, 1947) deb nomlangan.
* ''Die Befristeten'' 1956 (1956-yilda Oksforddagi spektakl premyerasi) (''Their Days are Numbered'')
* ''Masse und Macht'' 1960 (''Crowds and Power'', 1962, Gamburgda nashr etilgan)
* ''Aufzeichnungen 1942 – 1948'' (1965) (''eskizlar'')
* ''Die Stimmen fon Marrakesch'' 1968-yil Hanser tomonidan Munichda nashr etilgan (''The Voices of Marrakesh'', sayohatnoma, tr. 1978)
* ''Der andere Prozess'' 1969 Kafkas Briefe an Felice (''Kafkaʼs Other Trial,'' tr. 1974).
* ''Gitler nach Speer'' (insho)
* ''Die Provinz des Menschen'' Aufzeichnungen 1942 – 1972 (''The Human Province'', tr. 1978)
* ''Der Ohrenzeuge.'' ''Fünfzig Charaktere'' 1974 („Ear Witness: Fifty Characters“, tr. 1979).
* ''Das Gewissen der Worte'' 1975-yil. Insholar (''The Conscience of Words'')
* ''Die Gerettete Zunge'' 1977 (''The Tongue Set Free'', memuar, tr. 1979 by Joachim Neugroschel)
* ''Die Fackel im Ohr'' 1980 Lebensgeschichte 1921 – 1931 (''The Torch in My Ear,'' tr. 1982)
* ''Das Augenspiel'' 1985 Lebensgeschichte 1931 – 1937 (''The Play of the Eyes'', memuar, tr. 1990)
* ''Das Geheimherz der Uhr: Aufzeichnungen'' 1987 (''The Secret Heart of the Clock'', tr. 1989)
* ''Die Fliegenpein'' (''Pashshalar azobi'', 1992)
* ''Nachträge aus Hampstead'' (''Notes from Hampstead'', 1994)
* ''The Voices of Marrakesh'' (oʻlimidan keyin nashr etilgan, Arion Press, 2001, Karl Bissinger fotosuratlari va Uilyam T. Uaylining oʻymakorligi bilan)
* ''Party im Blitz; Die englischen Jahre'' 2003 (''Party in the Blitz'', memuar, vafotidan keyin nashr etilgan, tr. 2005)
* ''Aufzeichnungen für Marie-Luise (1942-yilda yozilgan, tuzilgan va vafotidan keyin nashr etilgan, 2005)''

== Sharhlar ==

* Stivenson, Randall (1982), ''[[Franz Kafka|Frants Kafkaning]] shaxsiy hayoti'', ''Kafkaning boshqa sud jarayonining sharhi: Felicega maktublar'', ''Senkrastus'' № 9, 1982-yil yozi, 45 va 46-betlar, 

== Yana qarang ==

* [[Olomon psixologiyasi]]
* Mamlakatlar boʻyicha Nobel mukofoti sovrindorlari roʻyxati
* Qochqinlar roʻyxati
* Mari-Luiza fon Motesichki
* [[Ruth von Mayenburg|Rut fon Mayenburg]]
* Yahudiy Nobel mukofoti sovrindorlari roʻyxati

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==

* ''Encyclopædia Britannica'' profili
* Donahyuga soʻzboshi, ''Modernizmning oxiri''
* Works by Elias Canetti
* Elias Canetti perlentaucher.de
* Elias Canetti, Nobel Yoritgichlari – Yahudiy Nobel mukofoti sovrindorlari, Bayt Xatfutsot – Yahudiy xalqi muzeyi veb-saytida.
* Works by or about Elias Canetti
* Elias Canetti
[[Turkum:Adabiyot boʻyicha Nobel mukofoti sovrindorlari]]
[[Turkum:1994-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:1905-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari]]