Элиас Cанетти (булғорча: Елиас Канети 1905-йил 25-июл – 1994-йил 1- август [1]) — немис тилида ижод қиладиган ёзувчи бўлиб, Болгариянинг Русе шаҳрида сефардик яҳудий оиласида туғилган. Улар Англиянинг Манчестер шаҳрига кўчиб ўтишди, лекин унинг отаси 1912-йилда вафот этади ва онаси учта ўғлини Европага олиб кетади. Улар Вена шаҳрига жойлашадилар.

Элиас Cанетти
Таваллуди 25-июл 1905-йил
Вафоти 14-август 1994-йил(1994-08-14)
(89 ёшда)
Сюрих, Швейсария
Ижод қилган тиллари Германия
Алма матер Вена университети (ПҲД, 1929)
Мукофотлари Нобел мукофоти(1981)
Турмуш ўртоғи
  • Веза Таубнер-Cалдерон
    (турм. 1934; ваф. 1963)
  • Ҳера Бусчор (турм. 1971)

Cанетти 1938-йилда Аншлюсдан кейин фашистлар таъқибидан қутулиш учун Англияга кўчиб ўтади. У 1952-йилда Британия фуқаролигини олади. Cанетти модернист романчи, драматург, мемуарист ва фантастик асарлар ёзувчиси эди[2]. У 1981-йилда адабиёт бўйича „кенг дунёқараши, бой ғоялари ва бадиий кучи билан ажралиб турадиган асарлари учун“ Нобел мукофотига сазовор бўлди[3]. У бошқа асарлари қаторида „Cроwдс анд Поwер“ номли бадиий китоби билан машҳур.

Ҳаёти ва ишлари

Ёшлик даври

1905-йилда Болгариянинг Дунай бўйидаги Русе шаҳрида тадбиркор Жаcқуэс Cанетти ва Матҳилде неи Ардиттиларнинг оиласида туғилган[4]. Cанетти уч ўғилнинг каттаси эди[5]. Унинг аждодлари Сефарад яҳудийлари эди[6]. Унинг ота-боболари Усмонли Адрианополдан Русе шаҳрига жойлашадилар[5].

Русе шаҳрида Cанеттининг отаси ва бобоси 1898-йилда қурган тижорат биносида ишлаган муваффақиятли савдогарлар эди[7]. Cанеттининг онаси ХВИИИ аср охирида Русе яҳудий колониясининг асосчиларидан бири ва Болгариядаги энг қадимги Сефард оилаларидан бири бўлган Ардитти оиласидан чиққан. Ардиттиларни ХИВ асрда, улар Алфонсо ИВ ва Педро ИВнинг Арагон қироллик саройида сарой табиблари ва астрономлари бўлганларида кузатиш мумкин. Русе шаҳрига жойлашишдан олдин улар Италияга кўчиб кетишган ва ХВИИ асрда Ливорнода яшаганлар[8].

Cанетти ўзининг болалик йилларини, 1905-йилдан 1911-йилгача, оиласи Англиянинг Манчестер шаҳрига кўчиб ўтгунга қадар Русе шаҳрида ўтказади. У ерда Cанеттининг отаси хотинининг акалари томонидан ташкил этилган бизнесга қўшилади. 1912-йилда унинг отаси тўсатдан вафот этади ва онаси болалари билан аввал Лозаннага, кейинроқ ўша йили, Cанетти етти ёшга тўлганда, Венага кўчиб ўтади. Онаси немис тилини ўрганишини ва гапиришини талаб қилади. Бу вақтга келиб, Cанетти аллақачон ладино (она тили), болгар, инглиз ва баъзи франсуз тилларида гапирган, охирги иккитасини у Британияда ўтказган пайтларида ўқиган. Кейинчалик, оиласи дастлаб (1916-йилдан 1921-йилгача) Сюрихга, кейин (1924-йилгача) Франкфуртга кўчиб ўтди, у ерда Cанетти ўрта мактабни тугатади.

Cанетти 1924-йилда кимё фанини ўрганиш учун Вена шаҳрига қайтиб келади. Бироқ, Венадаги йиллар давомида унинг асосий қизиқишлари фалсафа ва адабиётга айланди. Биринчи Вена республикаси адабий доираларига киритилиб, у ёзишни бошлади. У 1927-йил июл қўзғолонида қатнашган ва китобларнинг ёқиб юборилишидан (ўз ёзувларида тез-тез эсга олинадиган) ҳайратда қолган Cанетти велосипеди билан бу жойни тезда тарк этган[9]. У 1929-йилда Вена университетида кимё фанлари доктори илмий даражасини олди, лекин ҳеч қачон кимёгар бўлиб ишламади[10].

У Буюк Британияга қочиб кетишидан олдин Вена шаҳрида иккита асарини нашр этди: Комöдиэ дер Эителкеит 1934 (Тҳе Cомедй оф Ванитй) ва Диэ Блендунг 1935 (Ауто-да-Фé, 1935). У ўз асарларида фашистлар Германияси ва сиёсий бетартиблик тажрибасини акс эттирган, айниқса, "Диэ Блендунг" романида ва " Cроwдс анд Поwер " (1960) номли бадиий асарида оломон ҳаракати ва гуруҳ тафаккурини ўрганган. У кўп тилли келиб чиқиши ва болалиги таъсирини ўйлаб, бир неча жилд хотиралар ёзди.

Шахсий ҳаёти

1934-йилда Вена шаҳрида у Веза (Венетиана) Таубнер-Калдеронга (1897-1963) турмушга чиқди, у Cанеттининг илҳомлантирувчи ва садоқатли адабий ёрдамчиси бўлган. Cанетти бошқа аёллар билан муносабатларга очиқ эди. У композитор Густав Маҳлернинг қизи ҳайкалтарош Анна Маҳлер билан қисқа вақт давомида учрашиб юрган. 1938-йилда Германия билан Аншлюсдан сўнг, Cанеттилар Лондонга кўчиб ўтдилар.

1963-йилда Веза вафот этганидан сўнг, Cанетти 1972-йилда Ҳера Бусчорга (1933-1988) билан турмуш қуради, ўша вақтларда унинг Жоҳанна исмли қизи ҳам бор эди . Cанеттининг акаси Жаcқуэс Cанетти Парижга жойлашди ва у ерда франсуз шансонини қайта тиклашни қўллаб-қувватлади[11]. Немис тилидаги ёзувчи бўлишига қарамай, Cанетти 1970-йилларгача Британияда яшаб, 1952-йилда Британия фуқаролигини олади. Умрининг сўнгги 20 йилида Cанетти асосан Сюрихда яшади.

Фаолияти

Немис тилида ижод қилувчи Cанетти 1981-йилда „кенг дунёқараши, бой ғоялари ва бадиий кучи билан ажралиб турадиган асарлари учун“ адабиёт бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлди. Асосан у ўзининг болалиги ва Аншлюсгача бўлган Вена ҳақидаги автобиографик хотираларидан иборат машҳур трилогияси Диэ Гереттете Зунге (Тҳе Тонгуэ Сет Фреэ); Диэ Фаcкел им Оҳр (Тҳе Торч ин Мй Эар) ва Дас Аугенспиэл (Тҳе Плай оф тҳе Эес), модернистик романи Ауто-да-Фé (Диэ Блендунг), Cроwдс анд Поwер номли асарлари билан танилган.

1970-йилларда Cанетти Сюрихга тез-тез саёҳат қила бошлади ва натижада умрининг сўнгги 20 йилини ўша ерда яшади. 1994-йилда Сюрихда вафот этди[12].

Мукофотлари

  • Гранд Аустриан Стате адабиёт бўйича мукофоти (1967)[13]
  • Бавариан Аcадемй оф тҳе Фине Арц адабиёт мукофоти (1969)[14]
  • Австрия фан ва санъат безаклари (1972)[15]
  • Георг Бüчнер мукофоти (Тил ва адабиёт бўйича Германия академияси, 1972)[16]
  • Немис овоз ёзиш мукофоти, „Оҳрензеуге“ (Деуцчер Счаллплаттенпреис)ни ўқиганлиги учун (1975)[17]
  • Неллй Сачс мукофоти (1975)[18]
  • Готтфрид-Келлер-Преис мукофоти (1977)[19]
  • Поур ле Мéрите мукофоти(1979)[20]
  • Иоганн-Питер-Хебел-Преис (Баден-Вюртемберг, 1980) мукофоти[21]
  • Клостернеубург шаҳрининг Франц Кафка мукофоти (1981)[22]
  • Адабиёт бўйича Нобел мукофоти (1981)[16].
  • Германия Федератив Республикасининг „Буюк хизматлари учун“ ордени (1983)[23].
  • 1975-йилда Cанетти Манчестер университетининг, 1976-йилда эса Людвиг Максимилиан Мюнхен университетининг фахрий доктори унвонига сазовор бўлди[24].
  • Жанубий Шетланд оролларидаги Ливингстон оролидаги Cанетти чўққиси, Антарктида унинг номи билан аталган[25].

Ишлари

  • Комöдиэ дер Эителкеит 1934 (Тҳе Cомедй оф Ванитй)
  • Диэ Блендунг 1935 (Ауто-да-Фé, роман, Cиcелй Wедгwоод томонидан таржима қилинган (Жонатҳан Cапе, Лтд., 1946). Уэдгвуд таржимасининг биринчи Америка нашри "Бобил минораси" (Алфред А. Кнопф, 1947) деб номланган.
  • Диэ Бефристетен 1956 (1956-йилда Оксфорддаги спектакл премераси) (Тҳеир Дайс аре Нумберед)
  • Массе унд Мачт 1960 (Cроwдс анд Поwер, 1962, Гамбургда нашр этилган)
  • Ауфзеичнунген 1942 – 1948 (1965) (эскизлар)
  • Диэ Стиммен фон Марракесч 1968-йил Ҳансер томонидан Муничда нашр этилган (Тҳе Воиcес оф Марракеш, саёҳатнома, тр. 1978)
  • Дер андере Прозесс 1969 Кафкас Бриэфе ан Фелиcе (Кафкаъс Отҳер Триал, тр. 1974).
  • Гитлер нач Спеэр (иншо)
  • Диэ Провинз дес Менсчен Ауфзеичнунген 1942 – 1972 (Тҳе Ҳуман Провинcе, тр. 1978)
  • Дер Оҳрензеуге. Фüнфзиг Чарактере 1974 („Эар Wитнесс: Фифтй Чараcтерс“, тр. 1979).
  • Дас Геwиссен дер Wорте 1975-йил. Иншолар (Тҳе Cонсcиэнcе оф Wордс)
  • Диэ Гереттете Зунге 1977 (Тҳе Тонгуэ Сет Фреэ, мемуар, тр. 1979 бй Жоачим Неугросчел)
  • Диэ Фаcкел им Оҳр 1980 Лебенсгесчичте 1921 – 1931 (Тҳе Торч ин Мй Эар, тр. 1982)
  • Дас Аугенспиэл 1985 Лебенсгесчичте 1931 – 1937 (Тҳе Плай оф тҳе Эес, мемуар, тр. 1990)
  • Дас Геҳеимҳерз дер Уҳр: Ауфзеичнунген 1987 (Тҳе Сеcрет Ҳеарт оф тҳе Cлоcк, тр. 1989)
  • Диэ Флиэгенпеин (Пашшалар азоби, 1992)
  • Начтрäге аус Ҳампстеад (Нотес фром Ҳампстеад, 1994)
  • Тҳе Воиcес оф Марракеш (ўлимидан кейин нашр этилган, Арион Пресс, 2001, Карл Биссингер фотосуратлари ва Уилям Т. Уайлининг ўймакорлиги билан)
  • Партй им Блитз; Диэ энглисчен Жаҳре 2003 (Партй ин тҳе Блитз, мемуар, вафотидан кейин нашр этилган, тр. 2005)
  • Ауфзеичнунген фüр Мариэ-Луисе (1942-йилда ёзилган, тузилган ва вафотидан кейин нашр этилган, 2005)

Шарҳлар

  • Стивенсон, Рандалл (1982), Франц Кафканинг шахсий ҳаёти, Кафканинг бошқа суд жараёнининг шарҳи: Фелиcега мактублар, Сенкрастус № 9, 1982-йил ёзи, 45 ва 46-бетлар, 

Яна қаранг

  • Оломон психологияси
  • Мамлакатлар бўйича Нобел мукофоти совриндорлари рўйхати
  • Қочқинлар рўйхати
  • Мари-Луиза фон Мотесички
  • Рут фон Маенбург
  • Яҳудий Нобел мукофоти совриндорлари рўйхати

Манбалар

  1. ↑ „Cанетти“. Рандом Ҳоусе Wебстер'с Унабридгед Диcтионарй.
  2. ↑ Лоренз, Дагмар C.Г. „Интродуcтион“, . А Cомпанион то тҳе Wоркс оф Элиас Cанетти. Тwайне Публишерс, 2009 — 350-бет. ИСБН 978-080-578-276-9. 
  3. ↑ „Тҳе Нобел Призе ин Литературе 1981“. Нобел Фоундатион. Қаралди: 2014-йил 8-апрел.
  4. ↑ „Cанетти Традинг Ҳоусе“. Булгариан Натионал Телевисион.
  5. ↑ 5,0 5,1 Лоренз, Дагмар C. Г. (17 Април 2004). "Элиас Cанетти". Литерарй Энcйcлопедиа (Тҳе Литерарй Диcтионарй Cомпанй Лимитед). ИССН 1747-678Х. ҳттп://www.литенcйc.cом/пҳп/спеопле.пҳп?реc=труэ&УИД=725. Қаралди: 13 Оcтобер 2009. Элиас Cанетти]]
  6. ↑ „Ҳероэс – Траилблазерс оф тҳе Жеwиш Пеопле“. Беит Ҳатфуцот. 2019-йил 7-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 7-ноябр.
  7. ↑ „Тҳе Cанетти Ҳоусе – а форум фор алтернативе cултуре“. Интернатионале Элиас Cанетти Геселлсчафт. 2010-йил 24-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 13-октябр.
  8. ↑ Ангелова, Пенка „Диэ Гебурцстадт вон Элиас Cанетти“, . Элиас Cанетти: Дер Оҳрензеуге дес Жаҳрҳундерц (де). Интернатионале Элиас-Cанетти-Геселлсчафт Роуссе, 2006. 
  9. ↑ Стиэг, Герард, Фруиц де Феу – л’инcендиэ ду Палаис ду Жустиcе де Виэнне эн 1927 эт сес cонсеқуэнcес данс ла Литтéратуре Аутричиэнне. Университé де Роуэн (ИСБН 9782877750080), 1989.
  10. ↑ „Элиас Cанетти | Булгариан-борн wритер | Британниcа“ (эн). www.британниcа.cом. Қаралди: 2023-йил 14-феврал.
  11. ↑ Патриcк Лабессе. „Жаcқуэс Cанетти, Ле дécоувреур де Брассенс эт де Брел“. Ле Монде (1997-йил 10-июн). Қаралди: 2015-йил 22-январ.
  12. ↑ „Энcйcлопæдиа Британниcа профиле“ (2024-йил 20-феврал).
  13. ↑ „Гроßэр Öстерреичисчер Стаацпреис“ (де). Бундесминистериум фüр Кунст, Култур, öффентличен Диэнст унд Спорт. 2021-йил 23-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 10-декабр.
  14. ↑ Кüнсте. „Тҳомас-Манн-Преис дер Ҳансестадт Лüбеcк унд дер Баерисчен Академиэ дер Счöнен Кüнсте“ (де). www.бадск.де. Қаралди: 2023-йил 10-декабр.
  15. ↑ „Реплй то а парлиаментарй қуэстион“ (де). Қаралди: 2012-йил 19-октябр.
  16. ↑ 16,0 16,1 Киркуп, Жамес (Септембер 23, 2004). "Cанетти, Элиас (1905-1994), аутҳор". Охфорд Диcтионарй оф Натионал Биограпҳй (Охфорд Университй Пресс). 
  17. ↑ Ҳагераац, Г.Ж.Э.М (2012). "Де менс ис ҳет верwандлунгсдиэр: Элиас Cанетти овер верwандлунг, масса эн меэр" (нл). Университеит ван Амстердам. ҳттпс://пуре.ува.нл/wс/филес/1738012/114581_12.пдф. 
  18. ↑ „Неллй-Сачс-Преис“. Дормунд.де. 2023-йил 23-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 16-феврал.
  19. ↑ „Готтфриэд Келлер-Преис“. Готтфриэд Келлер Преис.
  20. ↑ „Cанетти | ОРДЕН ПОУР ЛЕ МÉРИТЕ“. www.орден-поурлемерите.де. Қаралди: 2023-йил 10-декабр.
  21. ↑ „Ҳебел- Преис унд Ҳебелпреистрäгер“. ҳаусен.пcом.де. Қаралди: 2023-йил 10-декабр.
  22. ↑ „Ҳансер Верлаг аутҳор паге“. 2013-йил 12-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 12-ноябр.
  23. ↑ Гöбел, Ҳелмут. Элиас Cанетти (де). Роwоҳлт Тасченбуч Верлаг, 2005. ИСБН 978-3-499-50585-0. 
  24. ↑ Кербел, Соррел. Тҳе Роутледге Энcйcлопедиа оф Жеwиш Wритерс оф тҳе Тwентиэтҳ Cентурй (эн). Роутледге, 2004-11-23. ИСБН 978-1-135-45606-1. 
  25. ↑ „Булгариан Антарcтиc Газеттеэр“ (Булгариан). Антарcтиc Плаcе-намес Cоммиссион. Қаралди: 2024-йил 20-март.

Ҳаволалар

  • Энcйcлопæдиа Британниcа профили
  • Донаҳюга сўзбоши, Модернизмнинг охири
  • Wоркс бй Элиас Cанетти
  • Элиас Cанетти перлентаучер.де
  • Элиас Cанетти, Нобел Ёритгичлари – Яҳудий Нобел мукофоти совриндорлари, Байт Хатфуцот – Яҳудий халқи музейи веб-сайтида.
  • Wоркс бй ор абоут Элиас Cанетти
  • Элиас Cанетти