Ziyosfera

Elizabeth Báthory


Графиня Элизабетҳ Бáтҳорй де Эcсед (венг.: Бáтҳори Эрзсéбет; 1560-йил 7-август – 1614-йил 21-август)[1] – Венгрия қироллигида (ҳозирги Венгрия, Словакия) ерга эгалик қилган Бáтҳорй оиласидан бўлган венгриялик зодагон аёл эди.

Элизабетҳ Бáтҳорй

Элизабетҳ Бáтҳорй йўқолган 1585-йилдаги асл портретининг нусхаси
Туғилгандаги исми Бáтҳори Эрзсéбет
Лақаблари Надасдй Ференcнé Батҳори Эрзсебет
Туғилган санаси 7-август 1560-йил
Туғилган жойи Нйíрбáтор, Венгрия Қироллиги
Вафот санаси 21-август 1614-йил(1614-08-21)
(54 ёшда)
Вафот жойи Cсежтҳе, Венгрия Қироллиги (ҳозирги Чачтиcе, Словакия)
Қурбонлар сони 650 тагача дея даъво қилинган
Қотилликлар қилинган мамлакат Венгрия Қироллиги
Қотиллик йиллари 1590—1610

Бáтҳорй ва унинг тўртта хизматкори 1590-1610-йиллар оралиғида юзлаб қиз ва аёлларни қийноққа солиб ўлдиришда айбланган эди [2] Унинг хизматкорлари судга тортилди ва ҳукм қилинди, Бáтҳорй эса ўз уйида эди[3]. У Сежте қал’асида қамоққа олинган[4].

Баторийга қўйилган айбловлар бир қанча тарихчилар томонидан жодугар ови сифатида тасвирланган[5][6][7]. 1989-йилда Майкл Фарин каби бошқа ёзувчилар Баторийга қарши айбловлар 300 дан ортиқ шахснинг кўрсатмалари билан тасдиқланганлигини, улардан баъзилари унинг ҳибсга олиниши пайтида топилган жисмоний далиллар ва ўлик ўлик, ўлган ва қамоққа олинган қизларнинг борлигини тасвирлаган[8]. Прзеглąд Наук Ҳисторйcзнйч (Тарих илми шарҳи) учун 2018 йилдаги мақоласида Александра Бартосиэвичнинг таъкидлашича, Баторий таъқиб қилинганида, бу айбловлар унинг оиласининг минтақадаги таъсирини йўқ қилиш учун томоша бўлган, бу унинг қўшниларининг сиёсий манфаатларига таҳдид деб ҳисобланган[9].

Бáтҳорй ҳақидаги ҳикоялар тезда миллий фолклорнинг бир қисмига айланди[10]. Унинг ёшлигини сақлаб қолиш учун бокира қизларнинг қони билан чўмилгани ҳақидаги эртак каби вампирлик тенденцияларини тасвирлайдиган афсоналар, одатда, унинг ўлимидан кейин йиллар ўтиб ёзилган ва ишончсиз деб ҳисобланади[3]. Баъзилар у Брам Стокернинг Дракуласини (1897) илҳомлантирганини таъкидламоқда[11], гарчи Стокернинг роман ҳақидаги эслатмаларида бу фаразни тасдиқловчи тўғридан-тўғри далил келтирилмаган[12]. Унга аталган тахаллуслар ва адабий эпитҳецлар орасида қонли графиня ва графиня Дракула бор.

Эрта ҳаёт ва таълим

Бáтҳорй 1560-йилда Қироллик Венгриясининг Нйíрбáтор шаҳридаги оилавий мулкда туғилган. У болалигини Эксед қал’асида ўтказди. Унинг отаси Эксед оиласининг барон Жорж ВИ Батори эди , Трансилвания воиводаси бўлган Эндрю Бонавентура Баторининг укаси. Унинг онаси Баронесса Анна Батори (1539—1570), Сомлёлик Стивен Баторининг қизи, Трансилвания воиводаси ҳам Сомлё филиалидан эди. Онаси орқали Елизавета венгриялик зодагон Стивен Баторининг (1533—1586) жияни, Полша қироли, Полша-Литва Ҳамдўстлигининг Литва буюк герцоги ва Трансилвания шаҳзодаси бўлган. Унинг бир нечта укалари бор эди[9]. Унинг акаси Стивен Батори (1555—1605) Венгрия қироллигининг судяси бўлиб хизмат қилган.

Болалигида Бáтҳорй эпилепсия сабаб бўлиши мумкин бўлган бир нечта тутқаноқ тутган[13]. Ўша пайтда эпилепсия билан боғлиқ аломатлар йиқилиш касаллиги деб ташхис қўйилган ва даволаниш эпилепсия билан оғриган одамнинг қонини тутқаноқнинг лабларига суртиш ёки эпилепсия тугаши билан эпилепсияга касал бўлмаган одамнинг қони ва бош суяги бўлаги аралашмасини беришни ўз ичига олган[14].

Айрим манбалар томонидан берилган таклиф Баторининг кейинги ҳаётидаги шафқацизлигини тушунтириш учун у оиласи томонидан шафқациз бўлишга ўргатилган[15]. Ҳикоялар орасида ёш Бáтҳорй ўз оиласи зобитлари томонидан қатл этилган шафқациз жазоларнинг гувоҳи бўлган ва шайтонизм ва жодугарлик билан шуғулланган оила аъзолари томонидан ўргатилган[15]. Шунга қарамай, бу даъволар учун ҳеч қандай қаттиқ далил йўқ ва шунинг учун улар асоссиз бўлиб қолмоқда.

Бáтҳорй Калвинист протестант сифатида ўсган[4]. Ёшлигида у лотин, немис, венгер ва юнон тилларини ўрганган[2][13][16]. Имтиёзли зодагонлар оиласида туғилган Бáтҳорй бойлик, маълумот ва таниқли ижтимоий мавқега эга эди[17].

13 ёшида, биринчи турмуш қуришдан олдин, Батҳорй бола туғди[15]. Отаси деҳқон боласи бўлган бола гўёки Баторий оиласи ишонган маҳаллий аёлга берилган[15]. Аёлга ўз қилмишлари учун пул тўланган, бола эса Валахияга олиб кетилган[15]. Бу ҳомиладорликнинг далиллари Элизабетнинг ўлимидан анча кейин, деҳқонлар томонидан тарқалган миш-мишлар орқали пайдо бўлди; шунинг учун миш-мишнинг тўғрилиги кўпинча муҳокама қилинади.

Биография

Эcсед, кўл ва эски қал’а

1573-йилда[9] Батҳори Надасди оиласининг аъзоси бўлган граф Ференс Надасди билан унаштирилган. Бу аристократия доираларидаги сиёсий келишув эди. Надасди барон Тамас Надасди де Надасд эт Фогарасфöлд ва Орсоля Канизсайнинг ўғли эди.

1575-йил 8-майда Бáтҳорй ва Надасдй Вранов над Топľоу (венгрияда Варанно) саройида турмуш қуришди[9]. Никоҳ Трансилванияда ҳам, Венгрия Қироллигида ҳам ерга эгалик қилишига олиб келди[9].

Надасдининг Баторийга тўй совғаси унинг уй хўжалиги бўлган Сейте қал’аси эди[9] Кичик Карпатларда Ваг-Ужели ва Тренcсен (ҳозирги Новé Место над Ваҳом ва Тренчин, Словакия) яқинида жойлашган. Қал’ани онаси 1569-йилда сотиб берган, у эса уни никоҳ тўйи пайтида Элизабетҳга, Cсежте қишлоқ уйи ва ўн еттита қўшни қишлоқ билан бирга берган.

Тўйдан кейин эр-хотин Сарвардаги Надасди қасрида яшашди[9].

1578-йилда, никоҳдан уч йил ўтгач, Надасди Венгрия қўшинларининг бош қўмондони бўлиб, уларни Усмонлиларга қарши урушга олиб келди. Уруш пайтида Бáтҳорй бизнес ишларини ва оиланинг кўплаб мулкларини бошқарган. Бу рол одатда Венгрия ва Словак халқлари учун мас’улиятни ўз ичига олади, узоқ уруш (1593—1606) даврида тиббий ёрдам кўрсатишни ўз ичига олади ва Бáтҳорй эрининг Вена йўлида жойлашган мулкларини ҳимоя қилиш билан шуғулланади[16] Ҳужум таҳдиди муҳим эди, чунки Чейте қишлоғи илгари Усмонлилар томонидан талон-торож қилинган эди, Сарвар эса Қироллик Венгрия ва Усмонлилар томонидан босиб олинган Венгрияни ажратиб турувчи чегара яқинида жойлашган бўлса, бундан ҳам катта хавф остида эди. Бáтҳорй қашшоқ аёллар, шу жумладан эри Усмонлилар томонидан асирга олинган аёл ва қизи зўрланган ва ҳомиладор бўлган аёл номидан аралашган бир неча ҳолатлар мавжуд эди.

Чачтиcе музейидан Надасди ва Батҳори портретлари

Баторининг қизи Анна Надасди 1585-йилда туғилган ва кейинчалик Никола ВИ Зринскийнинг хотини бўлиши керак эди. Баторининг бошқа таниқли фарзандлари орасида Орсоля (Орсика) Надасди (1590 – номаълум), кейинчалик Истван ИИ Бенёнинг хотини бўлади; Каталин (Ката ёки Катерина) Надасди (1594— номаълум); Андрас Надасди (1596—1603); ва Муқаддас Рим императори Леополд И га қарши магнат фитнасининг етакчиларидан бири бўлган Франц ИИИ Надасдининг отаси Пал (Пол) Надасди (1598—1650). Баъзи йилномаларда, шунингдек, эр-хотиннинг Миклос Надасди исмли бошқа ўғли бўлганлиги ҳам кўрсатилган, аммо буни тасдиқлаб бўлмайди ва у оддийгина амакивачча бўлган ёки ёш вафот этган бўлиши мумкин, чунки 1610-йилдаги Баторининг васиятномасида унинг исми кўрсатилмаган. Дёрджи Надасди, шунингдек, ўлган Надасди чақалоқларидан бирининг исмидир, аммо буни тасдиқлаб бўлмайди. Элизабетнинг барча болалари, худди Баторининг ўзи бўлгани каби, губернаторлар томонидан ғамхўрлик қилишган.

Ференц Надасди 1604-йил 4-январда 48 ёшида вафот этди. Унинг ўлимига сабаб бўлган касалликнинг аниқ табиати номаълум бўлса-да, 1601-йилда бошланган ва дастлаб оёқларида заифлаштирувчи оғриқларга сабаб бўлган кўринади. Ўша пайтдан бошлаб у ҳеч қачон тўлиқ тузалмади ва 1603-йилда абадий ногирон бўлиб қолди. У Бáтҳорй билан турмуш қурганига 29 йил бўлган. Ўлимидан олдин Надасди ўзининг меросхўрлари ва бева хотинини Дёрджи Турзога ишониб топширди, у охир-оқибат Баторининг жиноятларини тергов қилишга раҳбарлик қилади.

Айбловлар

Зай рассомидан Элизабетҳ Бáтҳорй. Эҳтимол, Будапештдаги Венгрия миллий музейида жойлашган бошқа расмнинг нусхаси (шунингдек, Зай томонидан қилинган). Магяр Вáрак китобида эслатиб ўтилган, 34-бет.

Текширув

1602—1604-йилларда Баторининг ваҳшийлиги ҳақидаги миш-мишлар бутун қироллик бўйлаб тарқалгач, Лютеран вазири Истван Магяри унга қарши очиқ ва Вена судида шикоят қилди[18].. 1610-йилда Маттиас ИИ Венгрия Палатини Дёрджи Турзога тергов қилишни топширди. Турзо 1610-йилнинг март ойида икки нотариус Андрáс Кересзтурй ва Мозес Cзиракйга[19] далил тўплашни буюрди[20]. 1610-йил октябрига келиб улар 52 та гувоҳнинг сўзларини тўплашди;[19] 1611-йилга келиб бу рақам 300 дан ошди.

Айтишларича, Батори ота-оналари томонидан гинекологияга одоб-ахлоқ қоидаларини ўрганиш учун юборилган кичик зодагонларнинг қизларини ўлдиришни бошлаган[3]. Судда ҳамкасблар игна ишлатиш ҳақида ҳам айтиб ўтишган. Бáтҳорй томонидан амалга оширилган қийноқларнинг кўплаб шубҳали шакллари мавжуд эди.

Баъзи гувоҳлар гинекологияда вафот этган қариндошларининг исмларини айтишди. Бошқалар баъзилари қабристонларда, бошқалари эса белгиланмаган жойларда кўмилган жасадларда қийноқ изларини кўрганликларини айтишди.

Ҳибсга олиш

1610-йил 12-декабрда Никола ВИ Зрински Турзо билан Баторни қамоққа олиш ва мулкни тақсимлаш ҳақидаги келишувни тасдиқлади[21]. 30-декабр куни Турзо Сежте қасрига бориб, Баторини тўртта хизматкори билан бирга ҳибсга олди, улар унинг шериклари бўлишда айбланган: Доротя Семтес, Илона Жо, Катарина Беника ва Янос Ужвари („Ибис“ ёки Фико). Турзонинг хотинига ёзган мактубига кўра, унинг эълон қилинмаган ташрифи натижасида қал’ада бир ўлик қиз ва яна бир тирик „ўлжа“ қиз топилган[21], аммо улар ундан унга нима бўлганини сўрашганига ҳеч қандай далил йўқ. Гарчи Батори қийноқ пайтида қўлга олинган, деб ишонилган бўлса-да, у кечки овқатланаётган эди. Дастлаб Турзо Баторининг меҳмонлари ва қишлоқ аҳолисига уни жиноят устида ушлаганини айтди. Бироқ, у қурбонлар топилиши ёки тақдим этилишидан олдин ҳибсга олинган ва ҳибсга олинган. Кўриниб турибдики, Турзонинг қонга бўялган Баторини кашф этиши ҳақидаги даъво уйдирма ҳисобларни безаш бўлган[22].

Турзо Баторининг ўғли Пол ва унинг икки куёви Никола ВИ Зрински ва Дёргй Другет билан кейинги суд ишларини муҳокама қилди[23]. Унинг Трансилванияни бошқарган оиласи, оммавий жанжалдан кейин тож томонидан тортиб олиниши хавфи остида бўлган Баторининг мулкини йўқотишдан қочишга ҳаракат қилди. Турзо, Пол ва унинг икки куёви билан дастлаб Баторини роҳибахонага юборишни режалаштирган эди, аммо унинг хатти-ҳаракатлари ҳақида хабарлар тарқалгач, улар уни қаттиқ уй қамоғида сақлашга қарор қилишди[24].

Гувоҳларнинг аксарияти айбловларни бошқалардан эшитганликларини, лекин ўзлари буни кўрмаганликларини айтишди. Хизматчилар қийноқлар остида иқрор бўлишди, бу эса замонавий суд жараёнларида ишончли эмас. Улар шоҳнинг гувоҳлари эди, лекин қатл қилинди[25]. Илона Жо ва Дороття Сзентеснинг бармоқларини бир жуфт қисқич билан йиртиб ташлашган ва кейин тириклайин ёқиб юборишган. Ёшлиги ва унинг айби камроқ эканлигига ишонганлиги сабабли, Янос Ужвари камроқ оғриқли усул билан қатл қилинди: бошини кесиш. Шундан сўнг, унинг жасади Жо ва Сзентес билан бир хил оловда ёқиб юборилган. Яна бир хизматкор Эрзси Мажорова дастлаб қўлга тушишдан қочиб қутулган, бироқ қўлга олингандан кейин тириклайин ёқиб юборилган. Катарина Беника бошқа аёллар томонидан зўравонликка учраганини исботлаганидан кейин умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилинди.

Қотиллик айбловлари миш-мишларга асосланган эди. Ҳудудда кимдир графиня устидан шикоят қилганини тасдиқловчи ҳужжат йўқ. Шу вақт ичида кимгадир зарар еца ёки ҳатто товуқ ўғирлаб кеца, шикоят хати ёзилади[4][6][26]. Баторининг ҳибсга олиниши ортидан иккита суд жараёни бўлиб ўтди: биринчиси 1611-йил 2-январда, иккинчиси эса 1611-йил 7-январда бўлиб ўтди[27].

Баторининг шериклари устидан суд жараёнида келтирилган қурбонларнинг энг кўп сони 650 кишини ташкил этди, аммо бу рақам Сюзанна исмли хизматкор қизнинг Баторининг суд ходими Якаб Сзилвасси бу рақамни Баторининг шахсий китобларидан бирида кўрганлиги ҳақидаги даъвосидан келиб чиқади. Китоб ҳеч қачон ошкор этилмаган ва Сзилвасси ўз гувоҳлигида бу ҳақда ҳеч қачон эслатмаган[28].

Қамоққа олиш ва ўлим

Cсежте қал’асининг ҳаводан кўриниши
Сежте қал’асидаги асосий минора

1611-йил 25-январда Турзо қирол Матиасга мактуб йўллаб, улар Баторийни қўлга олиб, унинг қасрига қамаб қўйганликларини тасвирлаб берди. Палатин, шунингдек, тергов босқичларини Трансилвания шаҳзодаси билан сиёсий кураш билан мувофиқлаштирди. У умрининг охиригача Сежте қасрида ҳибсга олинган ва у ерда 54 ёшида вафот этган. Дёрджи Турзо ёзганидек, Элизабетҳ Бáтҳорй ғиштли хонада қамалган, аммо бошқа манбаларга кўра (руҳонийларнинг ташрифидан олинган ёзма ҳужжатлар, 1614-йил июл) у қасрда эркин ва тўсиқсиз ҳаракатлана олган, бу уй қамоғига ўхшайди[29][29].

У 1610-йил сентябр ойида васиятнома ёзди, унда у барча ҳозирги ва келажакдаги меросни фарзандларига қолдирди[30]. 1614-йилнинг охирги ойида у ўз келишувини имзолади, унда у ўз фарзандлари ўртасида мулк, эр ва мулкни тақсимлади[7][31]. 1614-йил 20-август оқшомида Батори ўзининг қўриқчисига қўллари совуқ бўлганидан шикоят қилди ва у жавоб берди: „Ҳеч нарса эмас, бекаси. Шунчаки бориб ётинг“. У уйқуга кетди ва эртаси куни эрталаб ўлик ҳолда топилди[32]. У 1614-йил 25-ноябрда Сейте черковида дафн этилган[32], бироқ баъзи манбаларга кўра, қишлоқ аҳолисининг графиняни ўз қабристонига дафн этиши ҳақидаги ғалаёнлари туфайли унинг жасади Экседдаги туғилган уйига кўчирилган. Бáтҳорй оиласи қабрига дафн этилган[33]. Унинг жасади бугунги кунда номаълум, аммо қасрнинг черков ҳудудида чуқур кўмилган деб ишонилади. Ксежте черкови ва Сейте қал’асида унинг қабри бўлиши мумкин бўлган белгилар йўқ.

Обрў- эътибор

Ласло Нагй ва доктор Ирма Сзáдеcзки-Кардосс каби бир қанча муаллифлар Элизабет Бáтҳорй фитна қурбони бўлганлигини таъкидладилар[4][34]. Нагйнинг таъкидлашича, Бáтҳорйга қарши суд жараёни асосан сиёсий сабабларга кўра, эҳтимол унинг катта бойлиги ва Венгриядаги катта эрларга эгалик қилиши, эри вафотидан кейин кучайган. Бу назария ўша пайтдаги Венгрия тарихига мос келади, унда диний ва сиёсий можаролар, айниқса Усмонли империяси билан урушлар, протестантизмнинг тарқалиши ва Венгрия устидан Ҳабсбург ҳокимиятининг кенгайиши билан боғлиқ[35]. Бундан ташқари, Маттиаснинг Бáтҳорйдан катта қарзи бор эди, у ҳибсга олинганидан кейин бекор қилинди[1].

Бу назарияга қарши қарама-қарши далиллар мавжуд. Баторининг жиноятларини тергов қилиш лютеран вазир Иштван Магярининг шикоятлари билан бошланган[18]. Бу протестант Баторияга қарши католик/Габсбург фитнаси тушунчасига ҳисса қўшмайди, гарчи диний таранглик ҳали ҳам можаронинг мумкин бўлган манбаи бўлиб қолмоқда, чунки Баторий лютеран эмас, балки калвинист бўлган[17]. Баторининг айбсизлигини қўллаб-қувватлаш учун 300 га яқин гувоҳларнинг кўрсатмалари ва терговчилар томонидан тўпланган ашёвий далиллар кўриб чиқилиши ёки баҳслашилиши керак. Бу далилларга Турзо томонидан қасрга кирганида топилган кўплаб жасадлар ва ўлик ва ўлаётган қизлар киради[8]. Шадеcзки-Кардосснинг таъкидлашича, ашёвий далиллар бўрттирилган ва Турзо ўлган ва яраланган беморларни Баторининг қурбонлари сифатида нотўғри кўрсатган, чунки уни шарманда қилиш унинг сиёсий давлат амбицияларига катта фойда келтиради[4].

Фолклор ва оммавий маданият

Элизабетҳ Бáтҳорй иши 18 ва 19-асрларда кўплаб ҳикояларни илҳомлантирди. Ушбу асарларнинг энг кенг тарқалган мотиви гўзаллик ёки ёшликни сақлаб қолиш учун графиня ўзининг бокира қурбонларининг қонида чўмилиш эди. Бу афсона биринчи марта босма нашрларда 1729-йилда езуит олими Ласзло Турócсининг „Трагиcа Ҳисториа“ асарида, Батҳорй иши ҳақидаги биринчи ёзма ҳисобда пайдо бўлди[36]. Ҳикоя 1817-йилда (1765-йилда пайдо бўлган) гувоҳларнинг ҳикоялари биринчи марта нашр этилганда савол туғилди. Улар қон ванналарига ҳаволаларни ўз ичига олмаган[37]. Жон Пагет ўзининг 1850-йилда нашр этилган „Венгрия ва Трансилвания“ китобида Баторининг қон тўкишининг тахминий келиб чиқишини тасвирлайди, гарчи унинг эртаки бу ҳудуддаги оғзаки тарихнинг ўйлаб топилган қироатига ўхшайди[38]. Унинг воқеалар ҳақидаги маълумотлари қанчалик тўғри эканлигини билиш қийин. Садист завқланиш Баторининг жиноятлари учун анча ишончли сабаб ҳисобланади[39].

Бáтҳорй Гиннеснинг рекордлар китобига энг сермаҳсул аёл қотил сифатида киритилган, аммо унинг қурбонлари сони муҳокама қилинмоқда[40].

Аждод

Бáтҳорй Варшавалик Барбара Александровна ва Болеслав ИВ ва Қари Микалюс Радвиланинг невараси эди; Болеслав Янушовичнинг 3-чевараси; Владимир Олгердовичнинг 4-чевараси; ва Алгирдаснинг 5-чи невараси.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
8. Андреw Бáтҳорй оф Эcсед
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
4. Степҳен Бáтҳорй оф Эcсед
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
9. Доротҳеа Вáрдаи
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
2. Георге Бáтҳорй оф Эcсед
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
10. Конрад ИИИ Рудй
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
5. Сопҳиа оф Масовиа
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
11. Анна Радзиwиłł
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
1. Элизабетҳ Бáтҳорй оф Эcсед
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
12. Ничолас Бáтҳорй оф Сомлйó
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
6. Степҳен Бáтҳорй оф Сомлйó
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
13. Сопҳиа Бáнффй оф Лосонc
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
3. Анне Бáтҳорй оф Сомлйó
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
14. Степҳен Телегди
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
7. Cатҳерине Телегди
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
15. Маргарет Бебек оф Пелсőcз
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Қўшимча ўқиш учун

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Паллардй. „Элизабетҳ Батҳорй | Биограпҳй & Фаcц“. Энcйcлопедиа Британниcа. 2015-йил 24-июлда асл нусхадан архивланган.
  2. ↑ 2,0 2,1 Рамсланд. „Ладй оф Блоод: Cоунтесс Батҳорй“. Cриме Либрарй. Турнер Энтертаинмент Нетwоркс Инc.. 2014-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 13-июн.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Гордон, Деэ. Бад Гирлс фром Ҳисторй: Wиcкед Ор Мисундерстоод?. Соутҳ Ёркшире, Энгланд: Пен & Сwорд Боокс, 2017. ИСБН 9781473862845. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Ирма Сзáдеcзкй-Кардосс: „Тҳе Блоодй Cоунтесс? Ан Эхаминатион оф тҳе Лифе анд Триал оф Эрзсéбет Бáтҳорй“, транслатед бй Лужза Неҳребеcзкй, Ҳунгариан оригинал публишед ин Éлет éс Тудомáнй , Септембер 2005
  5. ↑ Леваcк, Бриан П.. Тҳе Охфорд Ҳандбоок оф Wитчcрафт ин Эарлй Модерн Эуропе анд Cолониал Америcа (эн). ОУП Охфорд, 2013-03-28 — 348-бет. ИСБН 978-0-19-164883-0. 
  6. ↑ 6,0 6,1 Ленгел, Тüнде. Бáтҳорй Эрзсéбет, эгй ассзонй éлете. Будапест: Генерал Пресс, 2011 — 285–291-бет. ИСБН 9789636431686. 
  7. ↑ 7,0 7,1 Ленгел Тüнде, Вáрконйи Гáбор: Бáтҳорй Эрзсéбет – эгй ассзонй éлете / Лифе оф а wоман
  8. ↑ 8,0 8,1 Фарин, Мичаэл. Ҳероине дес Грауэнс: Wиркен унд Лебен дер Элисабетҳ Бáтҳорй: ин Бриэфен, Зеугенауссаген унд Пҳантасиэспиэлен (де), 1989 — 293-бет. ОCЛC 654683776. 
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 Бартосиэwиcз, Александра (Деcембер 2018). „Элисабетҳ Бáтҳорй – а труэ сторй“. Прзеглąд Наук Ҳисторйcзнйч. 17-жилд, № 3. Лодз Университй Пресс, Поланд. 103–122-бет. дои:10.18778/1644-857Х.17.03.04.
  10. ↑ „Тҳе Плаин Сторй“. Элизабетҳбатҳорй.нет. 2013-йил 20-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 18-ноябр.
  11. ↑ Жоши, С. Т.. Энcйcлопедиа оф тҳе Вампире: Тҳе Ливинг Деад ин Мйтҳ, Легенд, анд Популар Cултуре. Санта Барбара, Cалифорниа: АБC-CЛИО, 2011 — 6-бет. ИСБН 9780313378331. Қаралди: 2018-йил 29-сентябр. 
  12. ↑ Стокер, Брам. Брам Стокер'с Нотес фор Драcула: А Фаcсимиле Эдитион. Жефферсон, Нортҳ Cаролина: МcФарланд & Cомпанй, 2008 — 131-бет. ИСБН 9780786477302. Қаралди: 2018-йил 29-сентябр. 
  13. ↑ 13,0 13,1 Тҳе мост ноториоус сериал киллерс : рутҳлесс, тwистед мурдерерс wҳосе cримес чиллед тҳе натион.. Унитед Кингдом: ТИ Инcорпоратед Боокс, 2017. ИСБН 9781683300274. ОCЛC 982117998. 
  14. ↑ Ҳолмес, Грегорй Л. (Жануарй 1995). „Тҳе фаллинг сиcкнесс. А ҳисторй оф эпилепсй фром тҳе Греэкс то тҳе бегиннингс оф модерн неурологй“. Жоурнал оф Эпилепсй. 8-жилд, № 1. Амстердам, Нетҳерландс: Элсевиэр. 214–215-бет. дои:10.1016/с0896-6974(95)90017-9. ИССН 0896-6974. ПМC 1081463.
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 Леслиэ, Cарролл. Роял Паинс: А Рогуэс' Галлерй оф Брац, Брутес, анд Бад Сеэдс. Неw Ёрк Cитй: Неw Америcан Либрарй, 2014 — 160–161-бет. ИСБН 9781101478776. ОCЛC 883306686. 
  16. ↑ 16,0 16,1 Батҳорй-Кицз. „Бáтҳорй Эрзсéбет – Бáтҳорй Эрзсéбет: Шорт ФАҚ“. Батҳорй.орг (2009-йил 4-июн). Қаралди: 2012-йил 15-сентябр.[селф-публишед соурcе]
  17. ↑ 17,0 17,1 Тҳорне, Тонй. Cоунтесс Драcула: Тҳе Лифе анд Тимес оф Элисабетҳ Батҳорй, тҳе Блоод Cоунтесс. Блоомсбурй Публишинг, 2012. ИСБН 9781408833650. 
  18. ↑ 18,0 18,1 Фарин, Мичаэл. Ҳероине дес Грауэнс: Wиркен унд Лебен дер Элисабетҳ Бáтҳорй: ин Бриэфен, Зеугенауссаген унд Пҳантасиэспиэлен (де), 1989 — 234–237-бет. ОCЛC 654683776. 
  19. ↑ 19,0 19,1 Корд, Сусанне. Мурдерессес ин Герман Wритинг, 1720-1860: Ҳероинес оф Ҳоррор. Cамбридге Университй Пресс, 2009 — 56–57-бет. ИСБН 978-0-521-51977-9. 
  20. ↑ Леттерс фром Тҳурзó то ботҳ мен он 5 Марч 1610, принтед ин Фарин, Мичаэл. Ҳероине дес Грауэнс: Wиркен унд Лебен дер Элисабетҳ Бáтҳорй: ин Бриэфен, Зеугенауссаген унд Пҳантасиэспиэлен (де), 1989 — 265–266, 276–278-бет. ОCЛC 654683776. 
  21. ↑ 21,0 21,1 Корд, Сусанне. Мурдерессес ин Герман Wритинг, 1720-1860: Ҳероинес оф Ҳоррор. Cамбридге Университй Пресс, 2009 — 56–57-бет. ИСБН 978-0-521-51977-9. 
  22. ↑ Тҳорне, Тонй. Cоунтесс Драcула. Лондон: Блоомсбурй, 1997 — 18–19-бет. ИСБН 9780747536413. 
  23. ↑ Корд, Сусанне. Мурдерессес ин Герман Wритинг, 1720-1860: Ҳероинес оф Ҳоррор. Cамбридге Университй Пресс, 2009 — 56–57-бет. ИСБН 978-0-521-51977-9. 
  24. ↑ А леттер фром 12 Деcембер 1610 бй Элизабетҳ’с сон-ин-лаw Зрíнйи то Тҳурзó реферс то ан агреэмент маде эарлиэр. Сеэ Фарин, Мичаэл. Ҳероине дес Грауэнс: Wиркен унд Лебен дер Элисабетҳ Бáтҳорй: ин Бриэфен, Зеугенауссаген унд Пҳантасиэспиэлен (де), 1989 — 291-бет. ОCЛC 654683776. 
  25. ↑ „Тҳе Лифе оф Эрзсéбет Бáтҳорй“ (эн-ус). тҳе-голден-даwн.ливежоурнал.cом. Қаралди: 2022-йил 15-март.
  26. ↑ „Бáтҳорй Эрзсéбет“. надасдймузеум.ҳу.
  27. ↑ „Но Блоод ин тҳе Wатер: Тҳе Легал анд ГендерCонспираcиэс Агаинст Cоунтесс Элизабетҳ Батҳорй ин Ҳисториcал Cонтехт“.
  28. ↑ Тҳорне, Тонй. Cоунтесс Драcула. Лондон, Энгланд: Блоомсбурй, 1997 — 53-бет. ИСБН 978-1408833650. 
  29. ↑ 29,0 29,1 (Тҳесис). {{cите тҳесис}}: Миссинг ор эмптй |титле= (ёрдам)
  30. ↑ Корд, Сусанне. Мурдерессес ин Герман Wритинг, 1720-1860: Ҳероинес оф Ҳоррор. Cамбридге Университй Пресс, 2009 — 56–57-бет. ИСБН 978-0-521-51977-9. 
  31. ↑ Сзáдеcзкй-Кардосс Ирма – Бáтҳорй Эрзсéбет игазсáга / Тҳе трутҳ оф Элизабетҳ Бáтҳорй (10 еарс оф ресеарч усинг cонтемпорарй cорреспонденcе)
  32. ↑ 32,0 32,1 Инфамоус Ладй тҳе труэ сторй оф Cоунтесс Эрзсебет Батҳорй Кимберлй Л. Cрафт 2009 п.298
  33. ↑ Фарин, Мичаэл. Ҳероине дес Грауэнс: Wиркен унд Лебен дер Элисабетҳ Бáтҳорй: ин Бриэфен, Зеугенауссаген унд Пҳантасиэспиэлен (де), 1989 — 246-бет. ОCЛC 654683776. 
  34. ↑ Нагй, Лáсзлó. А россз ҳирü Бáтҳоряк. Будапест: Коссутҳ Кöнйвкиадó 1984[паге неэдед]
  35. ↑ Сзакáлй, Ференc „Тҳе Эарлй Оттоман Период, Инcлудинг Роял Ҳунгарй, 1526–1606“, . А Ҳисторй оф Ҳунгарй Сугар: , 1994 — 83–99-бет. ИСБН 978-0-253-20867-5. 
  36. ↑ ин Унгариа суис *** регибус cомпендиа дата, Тйпис Аcадемиcис Соc. Жесу пер Фридериcум Галл. Анно МCCCХХИХ. Менсе Сепембри Диэ 8. п 188–193, қуотед бй Фарин
  37. ↑ Ҳесперус, Прагуэ, Жуне 1817, Вол. 1, Но. 31, пп. 241–248 анд Жулй 1817, Вол. 2, Но. 34, пп. 270–272
  38. ↑ Пагет, Жоҳн. Ҳунгарй анд Трансйлваниа; wитҳ ремаркс он тҳеир cондитион, Соcиал, Политиcал анд Эcономиcал. Пҳиладелпҳиа: Леа & Бланчард, 1850 — 50–51-бет. 
  39. ↑ Алоис Фрейҳерр вон Меднянскй: Элисабетҳ Бáтҳорй, ин Ҳесперус, Прагуэ, Оcтобер 1812, вол. 2, Но. 59, пп. 470–472, қуотед бй Фарин, Мичаэл. Ҳероине дес Грауэнс: Wиркен унд Лебен дер Элисабетҳ Бáтҳорй: ин Бриэфен, Зеугенауссаген унд Пҳантасиэспиэлен (де), 1989 — 61–65-бет. ОCЛC 654683776. 
  40. ↑ „Мост пролифиc фемале мурдерер“. Гуиннесс Wорлд Реcордс. Гуиннесс Wорлд Реcордс Лимитед. — „Тҳе мост пролифиc фемале мурдерер анд тҳе мост пролифиc мурдерер оф тҳе wестерн wорлд, wас Элизабетҳ Бáтҳорй, wҳо праcтисед вампирисм он гирлс анд ёунг wомен. Десcрибед ас тҳе мост виcиоус фемале сериал киллер оф алл тиме, тҳе фаcц анд фиcтион он тҳе эвенц тҳат оccурред беҳинд тҳе деатҳс оф тҳесе ёунг гирлс аре блурред. Тҳроугҳоут тҳе 15тҳ cентурй, ше ис аллегед то ҳаве киллед море тҳан 600 виргинс.“. Қаралди: 2018-йил 3-май.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Elizabeth_B%C3%A1thory" dan olindi