Ziyosfera

Elizabeth Cady Stanton

Элизабетҳ Cадй Стантон (1815-йил 12-ноябр – 1902-йил 26-октабр) – америкалик ёзувчи ва активист бўлиб, ХИХ аср ўрталари ва охирларида АҚШда аёллар ҳуқуқлари ҳаракатининг етакчиси бўлган. У 1848-йилги аёллар ҳуқуқларини муҳокама қилишга қаратилган биринчи конвенсия – Сенеcа Фаллс конвенсияси асосчиларидан бири ва Сентименц декларациясининг асосий муаллифларидан бири эди. Унинг аёлларнинг овоз бериш ҳуқуқи ҳақидаги талаби конвенсияда баҳс-мунозараларга сабаб бўлди, аммо тезда аёллар ҳаракатининг асосий тамойилига айланди. У бошқа ижтимоий соҳаларда, айниқса аболиционизмда фаол эди.

Элизабетҳ Cадй Стантон

Стантон, 65 ёш
Таваллуди 1815-йил 12-ноябр
Жоҳнстоwн, Неw Ёрк, АҚСҲ
Ота-онаси

Даниэл Cадй

Маргарет Ливингстон
Қариндошлари

Жамес Ливингстон (бобоси) Элизабетҳ Смитҳ Миллер (амакиваччаси)

Нора Стантон Барней (невараси)
Имзоси

У 1851-йилда Сусан Б. Антҳонй билан учрашди ва аёллар ҳуқуқлари ҳаракатининг ривожланиши учун жуда муҳим бўлган ўнлаб йиллар давом этган ҳамкорликни тузди. Америка фуқаролар уруши даврида улар қулликни бекор қилиш учун Wоменъс Лоял Натионал Лигасини туздилар. Улар 1868-йилда аёллар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун „ Инқилоб“ номли газетани наш қилишди.

Стантон Аёлларнинг сайлов ҳуқуқи миллий ассоциацияси президенти бўлди. Йигирма йилдан кўпроқ вақт давомида, Стентон ташкилотнинг биринчи президенти мақомида бўлди. Бу фахрий лавозим эди. Стантон ташкилотнинг аёлларнинг овоз бериш ҳуқуқига тобора кўпроқ эътибор қаратаётганига қарамай, аёллар ҳуқуқларининг кенг доираси устида ишлашда давом этди.

Стантон „Аёлларнинг сайлов ҳуқуқи тарихи“ уч жилдлик китобининг асосий муаллифи эди. Шунингдек, „Аёллар Инжили“ китобининг ҳам асосий муаллифи бўлган. Бу китоб аёлларга бўлган муносабат ва нотўғри қарашларни ўзида акс эттиради.

Болалиги

Элизабетҳ Cадй Ню-Ёркнинг Жоҳнстоwн шаҳрида туғилган. Шаҳарнинг бош майдонидаги уларнинг оилавий саройини ўн икки хизматкор бошқарган. Унинг консерватив отаси Даниэл Cадй, штатдаги энг бой ер эгаларидан бири эди. У Федералистлар партиясининг аъзоси ҳамда АҚШ Конгрессида бир муддат ишлаган эди[1].

Унинг онаси Маргарет Cадй 1867-йилда аёлларнинг сайлов ҳуқуқи учун петицияни имзолаган. У бўйи олти фут, кучли иродали ва ўзига ишонган… У уйдаги ўзидан 12 ёш катта бўлган эридан қўрқмайдиган ягона одам эди" деб таърифланган. Элизабетҳ оилада ўн бир боланинг еттинчиси эди, улардан олти нафари, барча ўғил болалар вояга этмасдан вафот этган эди. Кўп бола туғиб, уларнинг кўпининг ўлимини кўриш изтиробидан чарчаган онаси ўзини ўзи айблаб, тушкунликка тушган эди. Катта қизи Трйпҳена эри Эдwард Баярд билан бирга кичик болаларни тарбиялаш мас’улиятини ўз зиммасига олди.

Стантон ўзининг „Эигҳтй Еарс & Море“ хотира китобида унинг ёшлигида уйида учта афро-америкалик хизматкор бўлганини айтди. Тадқиқотчилар улардан Петер Теабоут қул бўлганини ва 1827-йил 4-июлда Ню-Ёрк штатидаги барча қуллар озод қилинмагунча шундай бўлиб қолганлигини аниқлаганлар. Стантон уни меҳр билан эслаб, у ва унинг опа-сингиллари билан Эписcопал черковида қатнашганини айтди. Элизабетҳ Теабоут ва у оқ танлилар билан эмас, балки черковнинг орқа томонида ўтирганини эслайди.

Таълими ва интеллектуал ривожланиш

Стантон ўз давридаги аксарият аёлларга қараганда яхшироқ таълим олган. У 15 ёшигача туғилган шаҳри Жоҳнстоwн Академиясида таҳсил олган. Математика ва тил бўйича илғор синфлардаги ягона қиз бўлган Стантон, мактабда юнон тили бўйича ўтказилган танловида иккинчи ўринни қўлга киритган ва моҳир мунозарачи сифатида танилган. У мактаб йилларида қийналмай таълим олганини айтган ва у ерда жинсий камситишга дуч келмаганини таъкидлаган[2][3].

У жамиятнинг аёлларга паст назар билан қараши ҳис қилган, айниқса, бу ҳолат ягона тирик қолган акаси Элеазар Унион Cоллегени (Сченеcтадй) тугатгандан сўнг, 20 ёшида вафот этганида кучли сезилган. Унинг ота-онаси чуқур қайғуга ботган. Ўша пайтда ўн ёшда бўлган Стантон отасини юпатишга ҳаракат қилиб, акасининг ўрнини босишга ҳаракат қилишини айтган. Бироқ отаси унга:"Оҳ, қизим, кошки сен ўғил бўлганингда!" деб жавоб қайтарган[4][3].

Стантон ёшлигида таълим олиш имкониятига эга бўлган. Қўшниси, руҳоний Симон Ҳосаcк унга юнон тили ва математикани ўргатган. Келинойиси Эдwард Баярд, яъни Элеазарнинг Унион Cоллегедаги собиқ синфдоши, унга фалсафа ва от миниш бўйича сабоқ берган. Отаси эса унга ҳуқуқ китобларини олиб келиб, кечки овқат пайтида ҳуқуқшунос шогирдлари билан баҳсларда қатнашишига шароит яратиб берган.

Стантон коллежга боришни жуда хоҳларди, бироқ ўша даврда ҳеч бир олий таълим муассасаси қизларни қабул қилмас эди. Бундан ташқари, отаси аввалига унга қўшимча таълим керак эмас деб ҳисоблаган. Аммо охир-оқибат у қизини Ню-Ёркнинг Трой шаҳрида Эмма Wиллард томонидан ташкил этилган ва бошқарилган Трой аёллар семинариясига ўқишга жойлаштиришга рози бўлган[3].

Стантон ўз хотираларида Тройда талабалик йиллари даврида олти ҳафта давом этган диний уйғониш ҳаракати уни чуқур ларзага солганини ёзган. Ушбу диний ҳаракат эвангелист воиз ва христиан уйғониш ҳаракатининг асосий етакчиларидан бири бўлган Чарлес Грандисон Финней томонидан бошқарилган.

Болалигидаги калвинистик пресвитерианлик таълимоти билан уйғунлашган ушбу ваъзлар уни ўзининг охират кунида азоб чекиши эҳтимоли сабаб қўрқувга солган: „Ҳукм куни қўрқуви қалбимни қамраб олди. Жазога ҳукм қилинганларнинг азоб чекиш манзаралари тушларимда мени таъқиб қила бошлади. Руҳий азобланиш саломатлигимга жиддий зиён етказди.“[5]

Стантоннинг отаси ва поччаси уни Финнейнинг огоҳлантиришларига эътибор бермасликка ишонтиришган. Улар уни олти ҳафталик сафарга Ниагара шаршарасига олиб кетишган ва бу вақт давомида у рационалист файласуфларнинг асарларини ўқиб, ақлини ва руҳий мувозанатини тиклашга эришган.

Бироқ, Стантоннинг биографларидан бири Лори Д. Гинзберг бу ҳикояда муаммолар борлигини айтиб ўтган. Унинг фикрича, Финней Стантон Тройда бўлган пайтда у ерда олти ҳафта давомида ваъз қилмаган[6].

Турмуши ва оиласи

Элизабетҳ Cадй Стантон ва қизи, Ҳарриот

Ёшлигида Стантон тез-тез амакиваччаси Геррит Смитҳнинг уйига бориб турарди. У ҳам Ню-Ёрк штатининг шимолий қисмида яшаган, бироқ унинг қарашлари Стантоннинг консерватив отасиникидан бутунлай фарқ қиларди.

Смитҳ аболиционист бўлиб, қулликка қарши курашган ва „Сеcрет Сих“ гуруҳининг аъзоси бўлган. Ушбу гуруҳ Жоҳн Броwннинг Ҳарперс Феррйга ҳужумини молиялаштирган бўлиб, мақсади қулликда бўлган афро-америкаликларнинг қуролли қўзғолонини бошлаш эди[7].

Смитҳнинг уйида, у тўлиқ ёз фаслини ўтказиб, „оила аъзоси“ сифатида қабул қилинган вақтида[8], Стантон таниқли аболиционист фаол Ҳенрй Бреwстер Стантон билан танишади. Отасининг иккиланишига қарамай, жуфтлик 1840-йилда турмуш қуришади. Никоҳ маросимида руҳоний нутқидан „бўйсуниш“ сўзи атайлаб чиқариб ташланган.

Стантон кейинчалик шундай деб ёзган: „Мен тенг ҳуқуқли муносабатга киришаётганимни ҳисоблаб, унга бўйсунишдан қатъиян бош тортдим.“[9] Бу ҳолат камдан-кам учраса-да, бутунлай ноёб эмас эди[10].

Стантон турмуш ўртоғининг фамилиясини ўз исмининг бир қисми сифатида қабул қилиб, Элизабетҳ Cадй Стантон ёки Э. Cадй Стантон деб имзо чека бошлаган, бироқ Мрс. Ҳенрй Б. Стантон (Ҳенрй Б. Стантоннинг хотини) деб ёзишни истамаган[11].

Европадаги асал ойидан қайтганларидан кўп ўтмай, Стантонлар Жоҳнстоwндаги Cадй оиласи уйига жойлашадилар. Ҳенрй Стантон қайнотаси қўл остида ҳуқуқшуносликни ўрганади ва 1843-йилда Стантонлар Массачусецнинг Бостон (Челсеа) шаҳрига кўчиб ўтишади, у ерда Ҳенрй адвокатлик фирмасига ишга киради. Бостон ҳаёти Элизабетга ҳам жуда ёқди, чунки у доимий равишда аболиционист йиғилишларга қатнашиб, ижтимоий, сиёсий ва интеллектуал муҳитдан завқ олган. Айнан шу ерда у Фредериcк Доугласс, Wиллиам Ллойд Гаррисон ва Ралпҳ Wалдо Эмерсон каби машҳур шахсларнинг қилган ишларидан илҳомланган[12]. 1847-йилда Стантонлар Ню-Ёрк штатининг Сенеcа-Фоллс қишлоғига кўчиб ўтишади. Ҳозирда Аёллар ҳуқуқлари миллий тарихий боғи таркибига кирадиган Элизабетҳ Cадй Стантон уйи Элизабетнинг отаси томонидан ёш оила учун сотиб олинган[13].

Аёлларнинг сайлов ҳуқуқи миллий ассоциацияси

1869-йил май ойида, якуний конвенсиясидан икки кун ўтгач, Стантон, Антҳонй ва бошқалар Стантон президент бўлган Миллий Аёллар Сайлов Ассоциациясини туздилар. Олти ой ўтгач, Луcй Стоне, Жулиа Wард Ҳоwе ва бошқалар рақобатдош Америка Аёллар Сайлов Ассоциациясини туздилар, у каттароқ ва яхшироқ молиялаштирилди. Америка Аёллар Сайлов Ассоциацияси сиёсий жиҳатдан мустақил эди. Улар Республикачилар партияси билан яқин алоқада бўлиш, уларни қўллаб-қувватлашига олиб келади деган умидда эди. Миллий Аёллар Сайлов Ассоциацияси биринчи навбатда миллий даражада сайлов ҳуқуқини қўлга киритишга эътибор қаратди, Америка Аёллар Сайлов Ассоциацияси эса штатлар бўйича бир неча стратегияни амалга оширди. Миллий Аёллар Сайлов Ассоциацияси дастлаб Америка Аёллар Сайлов Ассоциациясига қараганда кенгроқ аёллар муаммолари, жумладан, ажралиш ва аёллар учун тенг иш ҳақи масалалари бўйича ислоҳотлар олиб боришган[14][15].

Манбалар

  1. ↑ „Гриффитҳ-Wиллиамс, Бриг. Эриc Ллеwеллйн Гриффитҳ, (2 Май 1894–5 Марч 1987)“, Wҳо Wас Wҳо, Охфорд Университй Пресс, 2007-12-01, қаралди: 2024-07-12
  2. ↑ Стантон, Эигҳтй Еарс & Море, пп. 33, 48
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Гриффитҳ, пп. 6–9, 16–17
  4. ↑ Стантон, Эигҳтй Еарс & Море, п. 20
  5. ↑ Стантон, Эигҳтй Еарс & Море, п. 43
  6. ↑ Гинзберг, пп. 24–25
  7. ↑ Гриффитҳ, п. 24
  8. ↑ Данн, Норман К.. Баллоц, Блоомерс анд Мармаладе. Тҳе Лифе оф Элизабетҳ Смитҳ Миллер. Ҳамилтон, Неw Ёрк: Лог Cабин Боокс, 2016 — 67-бет. ИСБН 9780997325102. 
  9. ↑ Стантон, Эигҳтй Еарс & Море, п. 72
  10. ↑ МcМИллен, п. 96
  11. ↑ Антал, Лара. Тҳе Wомен'с Суффраге Мовемент, Тҳе Интерwар Еарс Сер. Неw Ёрк, НЙ: Cавендиш Сқуаре Публишинг ЛЛC, 2017 — 46-47-бет. ИСБН 978-1-5026-2711-7. 
  12. ↑ Стантон, Эигҳтй Еарс & Море, п. 127
  13. ↑ Бакер, п.110–111
  14. ↑ ДуБоис, Эллен (1994-12-31), „ТҲЕ РАДИCАЛИСМ ОФ ТҲЕ WОМАН СУФФРАГЕ МОВЕМЕНТ: НОТЕС ТОWАРД ТҲЕ РЕCОНСТРУCТИОН ОФ НИНЕТЕЭНТҲ-CЕНТУРЙ ФЕМИНИСМ“, Wомен Суффраге, ДЕ ГРУЙТЕР САУР, 3–11-бет, ИСБН 978-3-598-41473-2, қаралди: 2024-07-12
  15. ↑ ДуБоис, Эллен (1994-12-31), „ТҲЕ РАДИCАЛИСМ ОФ ТҲЕ WОМАН СУФФРАГЕ МОВЕМЕНТ: НОТЕС ТОWАРД ТҲЕ РЕCОНСТРУCТИОН ОФ НИНЕТЕЭНТҲ-CЕНТУРЙ ФЕМИНИСМ“, Wомен Суффраге, ДЕ ГРУЙТЕР САУР, 3–11-бет, ИСБН 978-3-598-41473-2, қаралди: 2024-07-12 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Elizabeth_Cady_Stanton" dan olindi