Enceladus

Энселад — Сатурннинг олтинчи энг катта йўлдошидир (Қуёш тизимида 19-ўринда). Унинг диаметри 500 километр (310 миля)[1], Сатурннинг энг катта йўлдоши бўлган Титан диаметрининг ўндан бирига тенг. Энселад асосан янги, тоза муз билан қопланган, бу уни Қуёш тизимининг энг акс эттирувчи жисмларидан бирига айлантиради. Бинобарин, пешин вақтида унинг сирт ҳарорати −198 °C (75,1 К; −324,4 °Ф) ни ташкил этади, бу ёруғликни ютувчи жисмдан анча совуқроқ. Кичкина ўлчамига қарамай, Энселад жуда кўп сирт хусусиятларига эга, улар эски, оғир кратерли ҳудудлардан ва тектоник деформацияланган юзадан иборат.
| Файл:ПИА17202 — Аппроачинг Энcеладус.жпг | |||||||||||||
| Кашф этилиши | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Кашф этилган | Wиллиам Ҳерсчел | ||||||||||||
| Кашф этилган санаси | Аугуст 28, 1789 | ||||||||||||
Таснифи |
Сатурн ИИ | ||||||||||||
| Талаффузи | /ɛнˈсɛлəдəс/ | ||||||||||||
| Кимнинг шарафига номланган | Эгкеладос | ||||||||||||
| Сифатлари | Энcеладеан /ɛнсəˈлэɪдиəн/ | ||||||||||||
| Меҳвар таснифи | |||||||||||||
| Катта ярим ўқи | 237948 км | ||||||||||||
| Экссентриситети | 0.0047 | ||||||||||||
| Орбитал даври | 1.370218 д | ||||||||||||
| Чекиниш | 0.009° (Сатурннинг экватори) | ||||||||||||
| Табиий йўлдоши | Сатурн | ||||||||||||
| Физик таснифи | |||||||||||||
| Ўлчамлари | 513.2 × 502.8 × 496.6 км | ||||||||||||
| Ўртача радиуси | 252.1±0.2 км (0.0395 Эартҳс, 0.1451 Ой) | ||||||||||||
| Массаси | (1.08022±0.00101)×1020 кг (1.8×10-5 Ер массаси) | ||||||||||||
| Зичлик | 1.609±0.005 г/cм3 | ||||||||||||
| Инерсия фактори моменти | 0.3305±0.0025 | ||||||||||||
| Айланиш даври | Синхрон | ||||||||||||
| Эклиптикага оғиш бурчаги | 0 | ||||||||||||
| Албедо | 1.375±0.008 (геометрикда 550 нм) ёки 0.81±0.04 (Бонд) | ||||||||||||
| |||||||||||||
| Кўринма юлдуз катталиги | 11.7 | ||||||||||||
| Атмосфера | |||||||||||||
| Атмосфера босими | Траcе, сигнифиcант спатиал вариабилитй | ||||||||||||
| Атмосфера таснифи |
91% сув буғи 4% нитроген 3.2% карбанат ангидрид 1.7% метан | ||||||||||||
Энселад 1789-йил 28-августда Уилям Герсчел[2][3] томонидан кашф этилган, аммо Вояжер И ва Вояжер ИИ 1980-1981-йилларда Сатурн ёнидан учиб ўтгунга қадар бу ҳақида жуда кам нарса маълум эди[4]. 2005-йилда Кассини космик кемаси Энселадга бир нечта яқин парвозларни бошлади ва унинг юзаси ва атроф-муҳитни батафсилроқ очиб берди. Хусусан, Кассини жанубий қутб ҳудудидан чиқадиган сувга бой қисмларни топди[5]. Жанубий қутб яқинидаги криовулқонлар гейзерга ўхшаш оқимларни отади. Таркибида сув буғи, молекуляр водород, бошқа учувчи моддалар ва қаттиқ моддалар, шу жумладан натрий хлорид кристаллари ва муз зарралари космосга катта тезликда чиқарилади. Йўлдошнинг юзасида 100 дан ортиқ гейзерлар аниқланган[6]. Сув буғининг бир қисми „қор“ бўлиб қайтиб тушади; қолганлари космосга cуҳиб кетади ва Сатурннинг ҳалқасини ташкил этувчи материалнинг кўп қисмини таъминлайди[7][8]. Кассини қалинлиги тахминан 10 км (6 миля) бўлган суюқ сувдан иборат катта жанубий қутб ер ости океанининг далилларини топди, 2014-йилда НАСА бу ҳақда хабар берди[9]. НАСА олимлари фикрига кўра, плумерлар таркиби жиҳатидан кометаларга ўхшайди. Энселаднинг ер ости океанининг мавжудлиги шундан бери математик моделлаштирилган ва такрорланган[10].
Тарих
Кашф этилиши

Энселад 1789-йил 28-августда Уилям Герсчел томонидан Англиянинг Слоф шаҳридаги расадхона уйида ўзининг 1,2 м (47 дюйм) 40 футлик янги телескопидан биринчи фойдаланиш пайтида кашф этилган[11]. Унинг заиф кўринадиган катталиги (Ҳ В = +11.7) ва анча ёрқинроқ Сатурн ва Сатурн ҳалқаларига яқинлиги Энcеладусни Ердан кичикроқ телескоплар ёрдамида кузатишни қийинлаштиради. Олдин кашф этилган Сатурннинг кўплаб сунъий йўлдошлари каби, Энcеладус биринчи марта Сатурннинг тенгкунлик нуқтасида, Ер ҳалқа текислиги ичида бўлганида кузатилган. Бундай пайтларда ҳалқалардан порлашнинг камайиши йўлдошларни кузатишни осонлаштиради[12]. Вояжер миссияларидан олдин Энcеладуснинг кўриниши Герсчел томонидан биринчи марта кузатилган нуқтадан бироз яхшиланган. Аввал унинг фақат орбитал характеристикалари, массаси, зичлиги ва албедосини тахминий баҳолаш билан маълум эди.
Номлаш
Энcеладус юнон мифологиясидаги гигант Энcелад шарафига номланган. Сатурннинг биринчи кашф этилган еттита сунъий йўлдошининг ҳар бирининг номлари каби ном Уилям Герсчелнинг ўғли Жон Херсчел томонидан 1847-йилда „Ресулц оф Астрономиcал Обсерватионс маде ат тҳе Cапе оф Гоод Ҳопе“ номли нашрида таклиф қилинган[13]. У бу номларни танлаган, чунки юнон мифологиясида Кронус номи билан танилган Сатурн титанларнинг раҳбари эди.
Энcеладусдаги геологик обектлар Халқаро Астрономия Иттифоқи (ХАИ) томонидан Бертоннинг „Минг бир кеча китоби“ таржимасидаги қаҳрамонлар ва жойлар номи билан аталган.
Орбитаси ва айланиши

Энcеладус — Дионе, Тетҳйс ва Мимас билан бирга Сатурннинг асосий ички табиий йўлдошларидан бири. У Сатурн марказидан 238 000 км (148 000 мил) ва булут тепаларидан 180 000 км (110 000 мил) масофада, Мимас ва Тетҳйс орбиталари орасида айланади. У Сатурнни ҳар 32,9 соатда айланиб чиқади, бу унинг ҳаракатини бир кеча-кундузда кузатиш учун етарли тезликдир. Энcеладус ҳозир 2:1 ўртача ҳаракат орбитал резонансида Дионе билан айланади. Дионе томонидан бажарилган ҳар бир орбита учун Сатурн атрофида иккита орбитани якунлайди. Бу резонанс Энcеладуснинг орбитал экссентриклигини (0,0047) ушлаб туради, бу мажбурий экссентриклик деб аталади. Бу нолга тенг бўлмаган экссентриклик Энcеладуснинг тўлқинли деформациясига олиб келади. Бу деформациядан келиб чиқадиган иссиқлик Энcеладуснинг геологик фаолияти учун асосий иситиш манбаи ҳисобланади. Энcеладус Сатурннинг Э ҳалқасининг энг зич қисмида, унинг асосий ҳалқаларининг энг чеккасида айланади ва ҳалқанинг моддий таркибининг асосий манбаи ҳисобланади[14].
Сатурннинг кўпгина йирик табиий йўлдошлари сингари, Энcеладус ҳам ўзининг орбитал даври билан синхрон равишда айланади ва бир юзини Сатурн томон йўналтиради. Ернинг Ойидан фарқли ўлароқ, Энcеладус ўзининг айланиш ўқи атрофида 1,5° дан ортиқ бурилиш кўрсатмайди. Бироқ, Энcеладус шаклини таҳлил қилиш шуни кўрсатадики, у бир вақтнинг ўзида 1:4 мажбурий иккиламчи айланиш-орбитада бўлган. Бу Энcеладусни қўшимча иссиқлик манбаи билан таъминлаши мумкин эди.
Э ҳалқа манбаи

Таркибига кўра кометаларга ўхшаш Энcеладусдан олинган плумелар Сатурннинг Э ҳалқасидаги материалнинг манбаи эканлиги кўрсатилган. Э ҳалқаси Сатурннинг энг кенг ва энг ташқи ҳалқасидир (Фиб ҳалқасидан ташқари). Бу Мимас ва Титан орбиталари орасида тарқалган микроскопик музли ёки чангли материалдан иборат жуда кенг, аммо тарқоқ диск.
Математик моделлар шуни кўрсатадики, Э ҳалқаси беқарор, умр кўриш муддати 10 000 дан 1 000 000 йилгача; шунинг учун уни ташкил этувчи зарралар доимо тўлдирилиши керак[15]. Энcеладус ҳалқа ичида, энг тор, лекин энг юқори зичлик нуқтасида айланмоқда. 1980-йилларда баъзилар Энcеладус ҳалқа учун заррачаларнинг асосий манбаи эканлигига шубҳа қилишган. Бу гипотеза 2005-йилда Кассинининг биринчи иккита яқин парвози билан тасдиқланган[16].
CДА „Энcеладус яқинидаги зарралар сонининг катта ўсишини аниқлади“, бу Энcеладусни Э ҳалқасининг асосий манбаи эканлигини тасдиқлади[16]. CДА ва ИНМС маълумотлари таҳлили шуни кўрсатадики, Кассини газ булути июл ойидаги тўқнашув вақтида учиб ўтган магнитометр ва УВИС ёрдамида узоқдан кузатилган, аслида жанубий қутб яқинидаги ҳаво тешикларидан келиб чиққан сувга бой криовулқон плумеси бўлган.
Энcеладус орбитасининг ён томондан кўриниши, Энселадус Сатурннинг Э ҳалқаси билан боғлиқлигини кўрсатади.
-
Энcеладус Сатурннинг Э ҳалқаси ичида айланади.
-
Энcеладус гейсер тендрилс — тасвирларни („а“; „c“) компютер симуляцияси билан таққослаш
-
Энcеладус жанубий қутб минтақаси — энг фаол пайчалар ҳосил қилувчи гейзерлар жойлашган

([1] видео анимация)
Геология
Сирт хусусиятлари


Вояжер ИИ 1981-йил август ойида Энcеладуснинг сиртини батафсил кузатган биринчи космик кема бўлди. Олинган энг юқори аниқликдаги тасвирларни ўрганиш натижасида камида беш хил релеф тури аниқланди, жумладан, бир нечта кратерли ерлар, силлиқ (ёш) релефлар ва кўпинча текис жойлар билан чегарадош тизмали ерларнинг йўллари кабилар. Бундан ташқари, кенг чизиқли ёриқлар[17] ва чандиқлар кузатилди. Силлиқ текисликларда кратерларнинг нисбий етишмаслигини ҳисобга олсак, бу ҳудудларнинг ёши бир неча юз миллион йилдан камроқдир. Шунга кўра, Энcеладус яқинда „сув вулқонизми“ ёки сиртни янгилайдиган бошқа жараёнлар билан фаоллашган бўлиши керак. Унинг юзасида ҳукмронлик қиладиган тоза, тоза муз Энcеладусга Қуёш тизимидаги ҳар қандай жисмнинг энг кўп акс эттирувчи юзасини беради, визуал геометрик албедо 1,38 ва болометрик Бонд албедоси билан 0,81 ± 0,04 ҳисобланган. У жуда кўп қуёш нурини акс эттиргани учун унинг юзаси кундузги ўртача ҳарорат −198 °C (-324 °Ф) га етади, бу Сатурннинг бошқа сунъий йўлдошларига қараганда бироз совуқроқ ҳароратдир.
2005-йил 17-феврал, 9-март ва 14-июлда Кассини томонидан уч марта учиб ўтган кузатувлар Энcеладуснинг сирт хусусиятларини Воягер ИИ кузатувларига қараганда анча батафсилроқ очиб берди. Вояжер ИИ кузатган силлиқ текисликлар кўплаб майда тизмалар ва чандиқлар билан тўлдирилган нисбатан кратерсиз ҳудудларга айланди. Қадимги, кратерли ерларда кўплаб ёриқлар топилган, бу кратерлар пайдо бўлгандан бери сирт кенг деформацияга учраганлигини кўрсатади. Баъзи ҳудудларда кратерлар йўқ, бу геологик жиҳатдан яқин ўтмишдаги асосий қайта тикланиш воқеаларини кўрсатади. Ёриқлар, текисликлар, гофрировка қилинган ерлар ва бошқа қобиқ деформациялари мавжуд. Вояжер космик кемаси томонидан яхши тасвирланмаган ҳудудларда, масалан, жанубий қутб яқинидаги ғалати эрларда бир нечта қўшимча ёш релеф ҳудудлари аниқланди. Буларнинг барчаси Энcеладуснинг ички қисми аллақачон музлатилган бўлса ҳам, бугунги кунда суюқ эканлигини кўрсатади.
Таъсир кратерлари
Таъсирли кратерлар Қуёш тизимидаги кўплаб жисмларда тез-тез учрайдиган ҳодисадир. Энcеладус юзасининг катта қисми турли зичликдаги ва деградация даражасидаги кратерлар билан қопланган. Кратерли ерларнинг кратер зичлиги (ва шунинг учун сирт ёши) асосидаги бу бўлиниши Энcеладуснинг бир неча босқичда қайта тикланганлигини кўрсатади.
Кассини кузатувлари кратер тақсимоти ва ҳажмини янада яқинроқ кўриб чиқиш имконини берди, бу эса Энcеладус кратерларининг кўпчилиги ёпишқоқ бўшашиш ва ёрилиш натижасида қаттиқ деградацияга учраганлигини кўрсатди[18]. Ёпишқоқ релаксация геологик вақт шкаласи бўйича тортишиш кучига сув музида ҳосил бўлган кратерлар ва бошқа топографик хусусиятларни деформация қилиш имконини беради ва вақт ўтиши билан топография миқдорини камайтиради. Бу содир бўлиш тезлиги музнинг ҳароратига боғлиқ: совуқроқ, қаттиқроқ муздан кўра иссиқроқ музни деформация қилиш осонроқ. Ёпишқоқ бўшашган кратерлар одатда гумбазли ҳолга эга бўладилар ёки фақат кўтарилган, думалоқ ҳалқа билан кратерлар сифатида тан олинади. Дунязод кратери Энcеладусдаги ёпишқоқ бўшашган кратернинг ёрқин намунаси бўлиб, кўзга кўринган гумбазли ҳолатга эга.
Тектоник хусусиятлар

Воягер ИИ Энcеладусда бир неча турдаги тектоник хусусиятларни топди, жумладан, олуклар, чандиқлар ва олуклар тизмалар камарлари. Кассини натижалари шуни кўрсатадики, тектоника Энcеладусдаги деформациянинг доминант усули, шу жумладан рифтлар, қайд этилган тектоник хусусиятларнинг энг драматик турларидан биридир. Бу канёнларнинг узунлиги 200 км, кенглиги 5–10 км, чуқурлиги 1 км гача бўлиши мумкин. Бундай обектлар геологик жиҳатдан ёш, чунки улар бошқа тектоник обектларни кесиб ўтган ва жар юзлари бўйлаб кўзга кўринган ўткир топографик релефга эга.
Биринчи марта Воягер ИИ томонидан кашф этилган чизиқлар кўпинча силлиқ текисликларни кратерли ҳудудлардан ажратиб туради. Самарканд Сулчи каби йивли ерлар Ганимеддаги йивли ерларни эслатади. Бироқ, Ганймедда кўрилганидан фарқли ўлароқ, Энcеладусдаги йивли топография одатда мураккаброқ. Параллел йивлар тўпламидан кўра, бу чизиқлар кўпинча қўпол текисланган, ўзгача шаклидаги хусусиятларнинг чизиқлари сифатида намоён бўлади. Бошқа жойларда, бу бантлар хусусият узунлиги бўйлаб ёриқлар ва тизмалар билан юқорига эгилади. Кассини Самарканд Сулчининг кузатувларида тор ёриқларга параллел жойлашган қора доғлар (эни 125 ва 750 м) аниқланган. Ҳозирги вақтда бу доғлар бу тизмали текис камар ичидаги қулаш чуқурлари сифатида талқин қилинади[18].
Чуқур ёриқлар ва йивли йўлаклардан ташқари, Энcеладусда яна бир қанча тектоник релефлар мавжуд. Ушбу ёриқларнинг кўпчилиги кратерли ерларни кесиб ўтган бантларда топилган. Бу ёриқлар, эҳтимол, ер қобиғига атиги бир неча юз метргача тарқалади. Кўпчилик, эҳтимол, уларнинг шаклланиши пайтида зарба кратерлари томонидан ишлаб чиқарилган заифлашган реголит томонидан таъсирланган бўлиб, кўпинча тарқаладиган ёриқнинг зарбасини ўзгартиради деб тахмин қилади[18].
Силлиқ текисликлар
Воягер ИИ томонидан силлиқ текисликларнинг иккита ҳудуди кузатилган. Улар одатда паст релефга эга ва кратерли ерларга қараганда анча камроқ кратерларга эга, бу нисбатан ёш сирт ёшидан далолат беради. Тўғри текисликлардан бири бўлган Сарандиб Планитиа ҳудудида аниқлик чегарасигача ҳеч қандай зарба кратерлари кўринмасди. Сарандибнинг жануби-ғарбидаги силлиқ текисликларнинг яна бир ҳудуди бир неча олуклар ва чандиқлар билан кесиб ўтган. Ўшандан бери Кассини Сарандиб Планитиа ва Дияр Планитиа каби текис текисликларни анча юқори аниқликда кўриб чиқди. Кассини тасвирларида бу ҳудудлар паст релефли тизмалар ва ёриқлар билан тўлдирилганлигини кўрсатади, эҳтимол улар кесиш деформациясидан келиб чиққан[18].. Сарандиб Планитиа нинг юқори аниқликдаги тасвирлари бир қанча кичик зарба кратерларини аниқлади, бу эса тахминий зарба популяциясига қараб, сирт ёшини 170 миллион йил ёки 3,7 миллиард йил деб ҳисоблаш имконини беради.
Ички тузилиши

Кассини миссиясидан олдин Энcеладуснинг ички қисми ҳақида кам нарса маълум эди. Бироқ, Кассини томонидан амалга оширилган кузатувлар флйбйс Энcеладус интерерининг моделлари учун маълумот берди, жумладан, масса ва шаклни яхшироқ аниқлаш, сиртни юқори аниқликдаги кузатишлар ва интерерга оид янги тушунчаларни анилаш имкони пайдо бўлди[19].
Воягер дастури миссияларининг оммавий ҳисоб-китобларига кўра , Энcеладус деярли бутунлай сув музидан иборат. Бироқ, Энcеладуснинг тортишиш кучининг Кассинига таъсиридан келиб чиқиб, унинг массаси илгари ўйланганидан анча юқори эканлиги аниқланди ва зичлиги 1,61 г /см³ ни ташкил этиши ҳисобланди. Бу зичлик Сатурннинг бошқа ўрта ўлчамдаги музли табиий йўлдошларига қараганда юқори, бу Энcеладус таркибида силикатлар ва темирнинг кўпроқ улуши борлигини кўрсатади.
Оммавий ва моделлаштирилган геокимёсидан ташқари, тадқиқотчилар Энcеладуснинг шаклини ҳам фарқлаш ва аниқлаш учун текширдилар. Порcо ва бошқалар. (2006) геологик ва геокимёвий далилларга зид равишда, гидростатик мувозанатни назарда тутган ҳолда, унинг шакли ажратилмаган ички маконга мос келишини аниқлаш учун ўлчовларидан фойдаланган. Бироқ, ҳозирги шакл, шунингдек, Энcеладуснинг гидростатик мувозанатда эмаслиги ва яқин ўтмишда (дифференсиалланган ички макон билан) тезроқ айланган бўлиши мумкинлиги эҳтимолини қўллаб-қувватлайди. Кассини томонидан ўтказилган тортишиш ўлчовлари ядро зичлиги паст эканлигини кўрсатади, бу ядрода силикатлардан ташқари сув ҳам борлигини кўрсатади.
Ер ости сув океани

Энcеладусда суюқ сув борлиги ҳақидаги далиллар 2005-йилда, олимлар унинг жанубий қутб юзасидан[20] сув буғлари оқиб чиқаётганини кузатганларида аниқлашган. Ҳодиса давомида ҳар сонияда 250 кг сув буғини[20] 2189 км масофада тўплана бошлади[21]. Кўп ўтмай, 2006-йилда Энcеладуснинг плумеслари Сатурннинг Э ҳалқасининг манбаи эканлиги аниқланди. Тузли заррачалар манбалари йўлбарс чизиқлари бўйлаб бир текис тақсимланган, ҳолбуки „янги“ заррачалар манбалари юқори тезликдаги газ оқимлари билан чамбарчас боғлиқ. „Тузли“ зарралар оғирроқ бўлиб, асосан сиртга қайтади, тезкор, енгил „янги“ зарралар эса Э ҳалқасига чиқиб кетади ва бу унинг тузсиз таркибини ҳамда масса бўйича 0,5-2% натрий тузларини тушунтиради.
Кассини 2010-йил декабр ойидаги парвозларининг гравиметрик маълумотлари шуни кўрсатдики, Энcеладус музлаган юзаси остида суюқ сув океани бўлиши мумкин, аммо ўша пайтда ер ости океани жанубий қутб билан чекланган деб ҳисобланган[22]. Океан катта эҳтимол билан, қалинлиги 30-40 километр (19-25 мил) қалинликдаги муз қопламаси остида жойлашган. Океан жанубий қутбда 10 километр (6,2 миля) чуқурликда бўлиши мумкин.
Иссиқлик манбалари
2005-йил 14-июлдаги парвоз пайтида Композит инфрақизил спектрометр (CИРС) жанубий қутб яқинида иссиқ ҳудудни топди. Бу минтақадаги ҳарорат 85 дан 90 К гача, кичик ҳудудларда 157 К (-116 °C) гача кўтарилган, бу ҳарорат қуёш исиши билан изоҳлаш учун жуда иссиқ, ушбу ҳодиса жанубий қутб минтақасининг айрим қисмлари ички қисмдан иситилганлигини кўрсатади. Ҳозир жанубий қутб минтақаси остида ер ости океанининг мавжудлиги қабул қилинган, аммо у иссиқлик манбасини тушунтириб бера олмайди, тахминий иссиқлик оқими 200 мВт/м 2 ни ташкил этади, бу эса тахминан 10 баравар юқори. Бу фақат радиогеник иситишдандир[23].

Кузатилган юқори ҳароратлар ва натижада пайдо бўладиган плумелар учун бир нечта тушунтиришлар таклиф қилинган, жумладан, суюқ сувнинг ер ости резервуаридан ҳаво чиқариш, музнинг сублимацияси, клатратларнинг декомпрессияси ва диссоциацияси билан иситиш[24], аммо бу тўлиқ тушунтириш эмас. Энcеладуснинг кузатилган иссиқлик қувватини келтириб чиқарадиган барча иссиқлик манбалари ҳали ўрганилмаган.
Энcеладусдаги иситиш, унинг пайдо бўлишидан бери турли механизмлар орқали содир бўлган. Унинг ядросидаги радиоактив парчаланиш дастлаб уни қиздирган бўлиши мумкин[25], унда илиқ ядро ва ер ости океани пайдо бўлди, ҳозир у номаълум механизм орқали музлашдан кўра юқори ҳаоратда сақланади. Геофизик моделлар шуни кўрсатадики, сув тошқини иситишнинг асосий иссиқлик манбаи бўлиб, эҳтимол радиоактив парчаланиш ва баъзи иссиқлик ҳосил қилувчи кимёвий реакцияларга ёрдам беради. 2007-йилда ўтказилган тадқиқотда Энcеладуснинг ички иссиқлиги башорат қилинган бўлса, агар сув тошқини таъсирида ҳосил бўлса, у 1,1 гигаваттдан кўп бўлмаслиги мумкин, аммо Кассини маълумотлари 16 ой давомида жанубий қутбли ернинг инфрақизил спектрометри, ички иссиқлик ишлаб чиқарадиган қувват тахминан 4,7 гигаватт эканлигини кўрсатади ва унинг термал мувозанатда эканлигини кўрсатади.
Тўлқинли иситиш
Тўлқинларнинг исиши тўлқинларнинг ишқаланиш жараёнлари орқали содир бўлади: орбитал ва айланиш энергияси обект қобиғида иссиқлик сифатида тарқалади. Энcеладуснинг муз қобиғининг тўлқинли тарқалиши муҳим аҳамиятга эга, чунки Энcеладусда ер ости океани мавжуд. Кассини маълумотларидан фойдаланган ҳолда компютер симуляцияси 2017-йил ноябр ойида нашр этилган ва бу Энcеладуснинг ўтказувчан ва бўлакланган ядросидаги сирғалувчи тош бўлакларининг ишқаланиш иссиқлиги унинг эр ости океанини миллиардлаб йиллар давомида иссиқ сақлаши мумкинлигини кўрсатади. Тахминларга кўра, агар Энcеладус ўтмишда кўпроқ экссентрик орбитага эга бўлса, кучайган оқим кучлари ер ости океанини сақлаб қолиш учун етарли бўлиши мумкин. Яқинда ўтказилган таҳлилга кўра, „йўлбарс чизиқлари“нинг муз қобиғини тешувчи тўлқинли эгилган тирқишлар модели бир вақтнинг ўзида тўлқинлар сиклидаги отилишларнинг давом этишини, фазанинг кечикишини ва ушбу тўлқиннинг умумий қувват ишлаб чиқаришини тушунтириши мумкин.
Олдинги моделлар шуни кўрсатадики, Дионенинг резонансли тебранишлари, агар океанда катта миқдорда аммиак бўлса, Энcеладус ер ости океанини сақлаб қолиш учун зарур бўлган даврий экссентриклик ўзгаришларини таъминлаши мумкин. Энcеладус юзаси бутун ўтмишда иссиқлик оқимининг кучайган даврларини бошдан кечирганлигини кўрсатади[26].
Радиоактив иситиш
Иситишнинг „иссиқ бошланиши“ модели Энcеладус алюминий, темир ва марганецнинг тез парчаланадиган қисқа муддатли радиоактив изотопларини ўз ичига олган муз ва тош сифатида бошланганлигини кўрсатади. Кейинчалик бу изотоплар тахминан 7 миллион йил давомида парчаланиб кетганлиги сабабли жуда катта миқдорда иссиқлик ҳосил бўлди, натижада муз қобиғи билан ўралган ядрода тошли материаллар мустаҳкамланди. Радиоактивликдан иссиқлик вақт ўтиши билан камайиб кетишига қарамасдан, Сатурннинг тортишиш кучидан келиб чиқадиган радиоактивлик ва тўлқин кучларининг комбинацияси ер ости океанининг музлашига тўсқинлик қилиши мумкин[25]. Ҳозирги радиогеник иситиш тезлиги 3,2 × 10^15 эргс/с (ёки 0,32 гигаватт) ни ташкил қилади, Энcеладус муз, темир ва силикат материаллардан иборат бўлсада Энcеладус ичида узоқ умр кўрадиган уран изотоплари, торий ва калий радиоактив изотопларини иситиш кузатилган иссиқлик оқимига 0,3 гигаватт қўшади. Энcеладунинг минтақавий қалин ер ости океанининг мавжудлиги силикат ядросидаги радиогеник иситишдан кўра иссиқлик оқими ~10 баравар юқори эканлигини кўрсатади.
Шакл ва ўлчами
Энcеладус муз ва тошдан ташкил топган нисбатан кичик табиий йўлдошдир. Шакли эллипсоиддир; унинг диаметри Кассинининг ИСС (Имагинг Сcиэнcе Субсйстем) асбоби томонидан олинган тасвирлар асосида ҳисобланган бўлиб, Сатурниянинг пастки ва аксил-қутблари ўртасида 513 км, етакчи ва орқа ярим шарлар ўртасида 503 км ва шимолий ва жанубий қутблар ўртасида 497 км. Энcеладус Ер Ойи диаметрининг еттидан бир қисмига тенг. У Сатурн табиий йўлдошлари орасида массаси ва ҳажми бўйича Титан (5150 км), Реа (1530 км), Япетус (1440 км), Дионе (1120 км) ва Тетис (1050 км) дан кейин олтинчи ўринда туради.
-
Энcеладус Титан йўлидан ўтмоқда
Тадқиқот
Вояжер
Икки Вояжер космик кемаси Энcеладуснинг биринчи яқин суратларини яратди. Вояжер И 1980-йил 12-ноябрда 202 000 км масофада Энcеладус ёнидан биринчи бўлиб учиб ўтди. Бу масофадан олинган суратлар фазовий ўлчамлари жуда паст эди, бироқ зарба кратерлари бўлмаган, ўта акс этувчи сиртни кўрсатди[27]. Воягер И, шунингдек, Энcеладус Сатурннинг диффуз Э ҳалқасининг энг зич қисмида жойлашганлигини тасдиқлади. Вояжер олимлари сиртнинг кўринадиган ёш кўриниши билан биргаликда Э ҳалқаси Энcеладус сиртидан чиқадиган зарралардан иборат деган фикрни илгари сурдилар[27].
Воягер ИИ 1981-йил 26-августда Энcеладусга (87 010 км) яқинроқ ўтиб, юқори аниқликдаги тасвирларни олишга имкон берди. Бу тасвирлар сиртнинг тахминий ёшини кўрсатди. Шунингдек, улар юза ёши катта фарқли бўлган турли ҳудудларга эга бўлган, ўрта ва баланд шимолий кенгликдаги оғир кратерли ҳудуд ва экваторга яқинроқ бўлган енгил кратерли ҳудудни аниқладилар. Бу геологик хилма-хиллик Мимаснинг қадимий, оғир кратерли юзаси билан фарқ қилади, Мимас Сатурннинг Энcеладусдан бир оз кичикроқ бўлган бошқа йўлдоши. Геологик жиҳатдан ёш юзалар илмий ҳамжамият учун катта янгилик бўлди.
Кассини

| Сана
|
Масофа (км)
|
|---|---|
| 17-феврал, 2005 | 1,264 |
| 9-март, 2005 | 500 |
| 14-июл, 2005 | 175 |
| 24-декабр, 2005 | 94,000 |
| 12-март, 2008 | 48 |
| 11-август, 2008 | 54 |
| 9-октабр, 2008 | 25 |
| 31-октабр, 2008 | 200 |
| 2-ноябр, 2009 | 103 |
| 21-ноябр, 2009 | 1,607 |
| 28-апрел, 2010 | 103 |
| 18-май, 2010 | 201 |
| 13-август, 2010 | 2,554 |
| 30-ноябр, 2010 | 48 |
| 21-декабр, 2010 | 50 |
| 1-октабр, 2011 | 99 |
| 19-октабр, 2011 | 1,231 |
| 6-ноябр, 2011 | 496 |
| 27-март, 2012 | 74 |
| 14-апрел, 2012 | 74 |
| 2-май, 2012 | 74 |
| 14-октабр, 2015 | 1,839 |
| 28-октабр, 2015 | 49 |
| 19-декабр, 2015 | 4,999 |
Энcеладуснинг қолган кўплаб сирларига жавобларни 2004-йил 1-июлда Кассини космик кемаси Сатурн орбитасига киргунга қадар кутишга тўғри келди. Воягер ИИ тасвирлари натижаларини ҳисобга олган ҳолда, Энселадус Кассини миссиясини режалаштирувчилар томонидан устувор мақсад деб ҳисобланган ва ердан 1500 км масофада бир нечта мақсадли парвозлар, шунингдек, Энселадусдан 100 000 км масофада кўплаб „мақсадли бўлмаган“ имкониятлар режалаштирилган эди. Парвозлар Энcеладуснинг юзаси, шунингдек, оддий углеводородлар излари бўлган сув буғининг топилиши ҳақида муҳим маълумотларни тақдим этди. Ушбу кашфиётлар Кассинининг парвоз режасини Энcеладусга яқинроқ учиб ўтишга имкон бериш учун ўзгартиришга туртки бўлди, шу жумладан 2008-йил март ойида уни сиртдан 48 км масофага олиб борди[28]. Кассини кенгайтирилган миссияси 2008-йил июлидан 2010-йил июлгача бўлган даврда Энcеладусдан еттита яқин парвозни ўз ичига олди, жумладан, 2008-йилнинг иккинчи ярмида 50 км масофада иккита ўтишни ўз ичига олди. Кассини 49 км (30 миля) ва плумес орқали 2015-йил 28-октабрда учиб ўтишни амалга оширди. Молекуляр водороднинг тасдиқланиши абиқланиб, бу Энcеладус денгиз тубида гидротермал фаоллик содир бўлиб, унинг давомийлик имкониятини оширувчи мустақил далил бўлар эди.
Кассини Энcеладуснинг энергия манбаи, озуқа моддалари ва органик молекулаларга эга океани борлиги ҳақида кучли далиллар келтирди, бу Энcеладусни ердан ташқаридаги ҳаёт учун потенциал яшаш муҳитини ўрганиш учун энг яхши жойлардан бирига айлантирди[29]. Энcеладусда Юпитернинг йўлдоши Европада бўлиши тахмин қилинган сув анча қалинроқ муз қатлами остида жойлашганди.
Таклиф этилган миссиялар
2017-йилнинг ноябр ойида россиялик миллиардер Юрий Милнер „нисбатан тез орада ишга туширилиши мумкин бўлган Энселадусга арзон, хусусий молиялаштирилган миссияни“ молиялаштиришга қизиқиш билдирган. 2018-йил сентабр ойида НАСА ва Милнер томонидан асос солинган Бреактҳроугҳ Инитиативес миссиянинг дастлабки концепцияси босқичи учун ҳамкорлик шартномасини имзолади. Космик кема арзон, массаси паст бўларди ва арзон ракетада юқори тезликда учирилиши мумкин эди. Коинот кемаси биотаркибдан намуна олиш ва таҳлил қилиш учун Энcеладус плумес орқали битта парвозни амалга оширишга йўналтирилади. НАСА 2019-йил мартидан 2019-йил декабригача турли шарҳлар орқали илмий ва техник экспертизани тақдим этади.
Манбалар
- ↑ „Энcеладус: Фаcц & Фигурес“. Солар Сйстем Эхплоратион. НАСА. 2013-йил 16-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 4-июн.
- ↑ „Планетарй Бодй Намес анд Дисcоверерс“. Газеттеэр оф Планетарй Номенcлатуре.
- ↑ Ҳерсчел, W., (Жануарй 1, 1790) „Аccоунт оф тҳе Дисcоверй оф а Сихтҳ анд Севентҳ Сателлите оф тҳе Планет Сатурн; Wитҳ Ремаркс он тҳе Cонструcтион оф Иц Ринг, Иц Атмоспҳере, Иц Ротатион он ан Ахис, анд Иц Спҳероидал Фигуре“. Пҳилосопҳиcал Трансаcтионс оф тҳе Роял Соcиэтй оф Лондон.
- ↑ Ловетт, Ричард А., (Септембер 4, 2012) „Сеcрет лифе оф Сатурн'с моон: Энcеладус“. Cосмос Магазине. 2014-йил 15-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: э.
- ↑ Чанг, Кеннетҳ, (Марч 12, 2015) „Судденлй, Ит Сеэмс, Wатер Ис Эверйwҳере ин Солар Сйстем“. Тҳе Неw Ёрк Тимес.
- ↑ Дйчес, Престон; Броwн, Дwайне, эт ал. (Жулй 28, 2014) „Cассини Спаcеcрафт Ревеалс 101 Гейсерс анд Море он Иcй Сатурн Моон“. НАСА/ЖПЛ. 2017-йил 14-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 4-июн.
- ↑ „Иcй Тендрилс Реачинг инто Сатурн Ринг Траcед то Тҳеир Соурcе“. НАСА Неwс. 2015-йил 16-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 4-июн.
- ↑ „Гҳостлй Фингерс оф Энcеладус“. НАСА/ЖПЛ/Спаcе Сcиэнcе Институте. Септембер 19, 2006. 2015-йил 10-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 4-июн.
- ↑ Платт, Жане, Белл, Бриан (Април 3, 2014) „НАСА Спаcе Ассец Детеcт Оcеан инсиде Сатурн Моон“. НАСА/ЖПЛ.
- ↑ Тжоа, Ж. Н. К. Й.; Муэллер, М.; Так, Ф. Ф. С., ван дер (Април 1, 2020) „Тҳе субсурфаcе ҳабитабилитй оф смалл, иcй эхомоонс“. Астрономй & Астропҳйсиcс.
- ↑ Фроммерт, Ҳ., Кронберг, C „Wиллиам Ҳерсчел (1738–1822)“. Тҳе Мессиэр Cаталог.
- ↑ Редд, Нола Тайлор, (Април 5, 2013) „Энcеладус: Сатурн'с Тинй, Шинй Моон“. Спаcе.cом.
- ↑ Ас репортед бй Ласселл, Wиллиам, (Жануарй 14, 1848) „Намес“. Монтҳлй Нотиcес оф тҳе Роял Астрономиcал Соcиэтй.
- ↑ Ҳиллиэр, Ж. К.; Греэн, С. Ф., эт ал. (Жуне 2007) „Тҳе cомпоситион оф Сатурн'с Э ринг“. Монтҳлй Нотиcес оф тҳе Роял Астрономиcал Соcиэтй.
- ↑ Витторио, Салваторе А., (Жулй 2006) „Cассини висиц Энcеладус: Неw лигҳт он а бригҳт wорлд“. Cамбридге Сcиэнтифиc Абстраcц (CСА).
- ↑ 16,0 16,1 Cаин, Фрасер, (Фебруарй 5, 2008) „Энcеладус ис Супплйинг Иcе то Сатурн'с А-Ринг“. НАСА. Универсе Тодай.
- ↑ Стеигерwалд, Билл, (Май 16, 2007) „Cраcкс он Энcеладус Опен анд Cлосе ундер Сатурн'с Пулл“. НАСА. 2009-йил 19-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 4-июн.
- ↑ 18,0 18,1 18,2 18,3 Туртле, Э. П., эт ал. (Април 28, 2005) „Энcеладус, Cуриоусер анд Cуриоусер: Обсерватионс бй Cассини'с Имагинг Сcиэнcе Субсйстем“. CҲАРМ Телеcонференcе. ЖПЛ/НАСА. 2013-йил 1-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 4-июн.
- ↑ „Иcй моон Энcеладус ҳас ундергроунд сеа“. ЭСА. Април 3, 2014. Қаралди: саксон уч.
- ↑ 20,0 20,1 „Энcеладус раинс wатер онто Сатурн“. ЭСА. 2011. Қаралди: 5-июн 2022-йил.
- ↑ „Астрономерс финд ҳинц оф wатер он Сатурн моон“. Неwс9.cом. Тҳе Ассоcиатед Пресс. Новембер 27, 2008. 2012-йил 26-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-июн.
- ↑ Амос, Жонатҳан (Април 3, 2014) „Сатурн'с Энcеладус моон ҳидес 'греат лаке' оф wатер“. ББC Неwс.
- ↑ Камата, С., Ниммо, Ф. (Марч 21, 2016) „ИНТЕРИОР ТҲЕРМАЛ СТАТЕ ОФ ЭНCЕЛАДУС ИНФЕРРЕД ФРОМ ТҲЕ ВИСCОЭЛАСТИC СТАТЕ ОФ ИТС ИCЙ СҲЕЛЛ“. 47тҳ Лунар анд Планетарй Сcиэнcе Cонференcе. Лунар анд Планетарй Институте.
- ↑ Абрамов, О.; Спенcер, Жоҳн Р., (Марч 17–21, 2014) „Неw Моделс оф Эндогениc Ҳеат фром Энcеладус' Соутҳ Полар Фраcтурес“. 45тҳ Лунар анд Планетарй Сcиэнcе Cонференcе 2014.
- ↑ 25,0 25,1 „А Ҳот Старт он Энcеладус“. Астробио.нет. Марч 14, 2007.
- ↑ Бланд, М. Т.; Сингер, Келси Н., эт ал. (2012) „Энcеладус' эхтреме ҳеат флух ас ревеалед бй иц релахед cратерс“. Геопҳйсиcал Ресеарч Леттерс.
- ↑ 27,0 27,1 Терриле, Р. Ж., Cоок, А. Ф. (1981) „Энcеладус: Эволутион анд Поссибле Релатионшип то Сатурн'с Э-ринг“. 12тҳ Аннуал Лунар анд Планетарй Сcиэнcе Cонференcе, Абстраcт. п. 428. 2020-йил 28-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-июн.
- ↑ „Cассини'с Тоур оф тҳе Сатурн Сйстем“. Планетарй Соcиэтй.
- ↑ Цоу, П.; Броwнлеэ, Д. Э., эт ал. (Жуне 18–20, 2013) „Лоw Cост Энcеладус Сампле Ретурн Миссион Cонcепт“. Лоw Cост Планетарй Миссионс Cонференcе (ЛCПМ). 2014-йил 8-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-июн.
Ҳаволалар
- Энcеладус Профли НАСА нинг Қуёш тизимини ўрганиш сайтида
- Калвин Ҳамилтоннинг Энcеладус саҳифаси
- Тҳе Планетарй Соcиэтй: Энcеладус блогс
- CҲАРМ: Кассини-Гюйгенс таҳлили ва Миссия саҳифаси натижалари, Энcеладус натижалари бўйича мавжуд тақдимотлар
- Пол Шенкнинг 3Д тасвирлари, Энcеладус ва бошқа ташқи қуёш тизимининг табиий йўлдошларининг видеолари
- Энcеладусда яшаш шароити: ҳаёт учун сайёравий шароитлар