Energetika sanoati
| Энергетика саноати | |||||||||||||||||||||||||
Жаҳон жами бирламчи энергия ишлаб чиқариш
Умумий (чап) ва минтақавий эгри чизиқлар (ўнг) учун турли хил й ўқларига эътибор беринг. 2011-йилда АҚШнинг энергиядан фойдаланиш/оқими Энергия оқимлари жадваллари Қўшма Штатлардаги асосий энергия манбаларининг нисбий ҳажмини ва якуний фойдаланишни кўрсатади, ёқилғи умумий энергия бирлиги асосида таққосланади. (2011: 97.3 қуадс).[3]
| |||||||||||||||||||||||||
Энергетика саноати — табиий ресурслардан энергия манбаларини олишга қаратилган фаолият соҳаси. Бу фаолиятга қайта тикланувчи, ядровий ва қазиб олинадиган ёқилғидан олинадиган энергия манбаларини ишлаб чиқариш ҳамда исроф қилинадиган энергияни қайта тиклаш ва қайта ишлатиш киради. Энергияни тежаш ва самарадорлик чоралари, энергияни ривожлантиришга бўлган талабни камайтиради ва атроф-муҳит муаммоларини яхшилаш билан жамиятга фойда келтириши мумкин[4].
Жамиятлар энергиядан транспорт, ишлаб чиқариш, ёритиш, иситиш, ҳавони тозалаш, алоқа, саноат, тижорат ва маиший мақсадларда фойдаланади[5]. Энергия ресурслари бирламчи манбалар сифатида таснифланиши мумкин, бунда ресурс асосан асл шаклида ишлатилиши мумкин ёки энергия манбасини қулайроқ фойдаланишга яроқли шаклга айлантириш керак бўлган иккиламчи ресурсларга бўлинади. Қайта тикланмайдиган ресурслар инсон фойдаланиши натижасида сезиларли даражада тугайди, қайта тикланувчи ресурслар эса инсоннинг чексиз эксплуатациясини давом эттира оладиган жараёнлар натижасида ишлаб чиқарилади[6].
Минглаб одамлар энергетика соҳасида фаолият олиб боради. Анъанавий саноатга нефт саноати, табиий газ саноати, электр энергетикаси ва атом саноати киради. Янги энергия саноати муқобил ва барқарор ишлаб чиқариш, тарқатиш ва муқобил ёқилғиларни сотишни ўз ичига олган қайта тикланувчи энергия саноатини ўз ичига олади[7].
Ресурсларнинг таснифи

Энергия ресурслари бошқа шаклга ўтказмасдан якуний фойдаланиш учун яроқли бирламчи манбалар ёки энергиянинг яроқли шакли асосий манбадан сезиларли конверсияни талаб қиладиган иккиламчи ресурслар сифатида таснифланиши мумкин. Бирламчи энергия манбаларига шамол энергияси, қуёш энергияси, ёғоч ёқилғиси, кўмир, нефт ва табиий газ ва уран каби қазиб олинадиган ёқилғилар мисол бўлади. Иккиламчи ресурслар электр энергияси, водород ёки бошқа синтетик ёқилғилардир.
Яна бир муҳим тасниф энергия ресурсини қайта тиклаш учун зарур бўлган вақтга асосланади. „қайта тикланувчи“ ресурслар инсон эҳтиёжлари учун муҳим вақт ичида ўз имкониятларини тиклайдиган ресурслардир. Буларга гидроэнергетика, шамол ва қуёш энергиясини мисол қилишимиз мумкин. Қайта тикланмайдиган ресурслар — бу инсон томонидан сезиларли даражада тугайдиган ва инсон ҳаёти давомида ўз потенциалини сезиларли даражада тиклай олмайдиган ресурслар. Қайта тикланмайдиган энергия манбаларига мисол қилиб кўмир инсоннинг фойдаланишини таъминлайдиган даражада табиий равишда ҳосил бўлмайди.
Ёқилғи мойлари

Ёқилғи мойи (бирламчи қайта тикланмайдиган қазилма) манбалари ўсимликлар ва ҳайвонларнинг парчаланиши қолдиқлари бўлган кўмир ёки углеводород ёқилғиларидир. Қазиб олинадиган ёқилғининг учта асосий тури мавжуд: кўмир, нефт ва табиий газ. Яна бир қазиб олинадиган ёқилғи, суюлтирилган нефт гази (ЛПГ) асосан табиий газ ишлаб чиқаришдан олинади. Ёқилғи мойининг ёнишидан олинган иссиқлик тўғридан-тўғри космик иситиш ва технологик иситиш учун ишлатилади ёки транспорт воситалари, саноат жараёнлари ёки электр энергиясини ишлаб чиқариш учун механик энергияга айлантирилади. Ушбу Ёқилғи мойлари углерод айланишининг бир қисмидир ва ёқилғида сақланадиган қуёш энергиясини чиқаришга имкон беради.
ХВИИИ—ХИХ асрларда қазиб олинадиган ёқилғидан фойдаланиш саноат инқилоби учун замин яратди. Ёқилғи мойлари дунёдаги ҳозирги асосий энергия манбаларининг асосий қисмини ташкил қилади. 2005-йилда дунёнинг энергияга бўлган эҳтиёжининг 81 % қазилма манбалардан олинади[8]. Қазиб олинадиган ёқилғидан фойдаланиш технологияси ва инфратузилмаси аллақачон мавжуд. Нефтдан олинган суюқ ёқилғи оғирлик ёки ҳажм бирлиги учун жуда кўп фойдали энергия беради, бу батареялар каби камроқ энергия зичлиги манбалари билан солиштирганда фойдалидир. Ёқилғи мойлари ҳозир марказлаштирилмаган энергиядан фойдаланиш учун тежамкор ҳисобланади.

Импорт қилинадиган қазиб олинадиган ёқилғиларга энергия қарамлиги, импорт қилувчи мамлакатлар учун энергия хавфсизлиги учун хавф туғдиради[9][10][11][12][13]. Айниқса, нефтга қарамлик урушга[14], радикалларни молиялаштиришга, монополияга ва ижтимоий-сиёсий беқарорликка олиб келади[15].
Қазиб олинадиган ёқилғи қайта тикланмайдиган манбалар бўлиб, уларни ишлаб чиқариш охир-оқибат камаяди ва тугайди[16]. Ёқилғи мойларини қазиб олиш жараёнлари давом этаётган бўлса-да, ёқилғи тўлдиришнинг табиий тезлигидан анча тезроқ истеъмол қилинмоқда. Ёқилғи қазиб олиш тобора қимматлашиб бормоқда, чунки жамият энг қулай ёқилғи конларини қазиб чиқаради[17]. Қазиб олинадиган ёқилғиларни олиш атроф-муҳитнинг бузилишига олиб келади, масалан, кўмир қазиб олиш, тоғ инфратузилмасини бузилишига олиб келади.
Ёқилғи самарадорлиги иссиқлик самарадорлигининг бир шакли бўлиб, ташувчи ёқилғи таркибидаги кимёвий потенциал энергияни кинетик энергияга ёки ишга айлантирувчи жараённинг самарадорлигини англатади. Ёқилғи тежамкорлиги — бу маълум бир транспорт воситасининг энергия самарадорлиги, истеъмол қилинган ёқилғи бирлигига босиб ўтган масофа нисбати сифатида берилган. Оғирликка хос самарадорлик (оғирлик бирлиги учун самарадорлик) юк учун ва ҳар бир йўловчи учун йўловчига хос самарадорлик (автомобил самарадорлиги) кўрсатилиши мумкин. Автотранспорт воситаларида, биноларда ва электр станцияларида ишлатиладиган ёқилғининг атмосферада самарасиз ёниши шаҳардаги ҳаво ҳароратига таъсир қилади[18].
Анъанавий нефт ишлаб чиқариш 2007-йилдан 2010-йилгача консерватив тарзда энг юқори чўққига чиқди. 2010-йилдаги ишлаб чиқаришнинг даражасини 25 йил давомида сақлаб туриш учун қайта тикланмайдиган ресурсларга 8 триллион доллар сармоя киритиш кераклиги тахмин қилинган эди[19]. 2010-йилда ҳукуматлар қазиб олинадиган ёқилғиларни йилига тахминан 500 миллиард доллар миқдорида субсидиялашди. Қазиб олинадиган ёқилғилар, шунингдек, иссиқхона газлари эмиссиясининг манбаи бўлиб, агар истеъмол камаймаса, глобал исиш ҳақида ташвишланишга олиб келади.
Қазиб олинадиган ёқилғининг ёниши атмосферага ифлослантирувчи моддаларнинг тарқалишига олиб келади. Ёқилғиларнинг ёниш жараёнида карбонат ангидрид, шунингдек, азот оксиди, куйикиш ва бошқа майда заррачалар ажралиб чиқади. Карбонат ангидрид сўнгги пайтларда иқлим ўзгаришига катта ҳисса қўшмоқда[20]. Қазиб олинадиган ёқилғи электр станциясидан бошқа эмиссияларга олтингугурт диоксиди, карбон моноксит (CО), углеводородлар, учувчи органик бирикмалар (ВОC), симоб, мишяк, қўрғошин, кадмий ва бошқа оғир металлар, шу жумладан уран излари ҳам киради[21].
Ядро энергияси

Ядро бўлиниши
Ядро энергияси фойдали иссиқлик ва электр энергиясини ишлаб чиқариш учун ядро бўлинишидан фойдаланишдир. Ураннинг бўлиниши деярли барча иқтисодий аҳамиятга эга бўлган атом энергиясини ишлаб чиқаради. Радиоизотопли термоэлектр генераторлари энергия ишлаб чиқаришнинг жуда кичик компонентини ташкил қилади.
Атом электр стансиялари, денгиз реакторлари бундан мустасно, 2012-йилда дунё энергиясининг қарийб 5,7 фоизини ва электр энергиясининг 13 фоизини атом энергиясидан олинмоқда[22].
2013-йилда МАГАТЕ (Атом энергияси бўйича халқаро агентлик) дунё бўйича 31 мамлакатда 437 та ядровий энергия реакторлари мавжудлигини хабар қилган[23][24][25]. Бундан ташқари, 180 га яқин реакторлар қувватига эга бўлган 140 га яқин ҳарбий-денгиз кемалари ядровий энергиясида ишлайди[26][27][28]. 2013-йил ҳолатига кўра, барқарор ядро синтези реаксияларидан соф энергия олиш халқаро физика ва муҳандислик тадқиқотларининг давом этаётган соҳаси бўлиб қолмоқда. Илк синовлардан 60 йил вақт ўтгач, 2050-йилгача тижорат термоядровий қувват ишлаб чиқариш эҳтимолдан йироқ эмас[29].
Ҳозирги кунда ядро энергияси ҳақида мунозаралар давом этмоқда[30][31]. Бутунжаҳон ядро ассоциацияси, ИАЭА ва ядровий энергетика бўйича экологлар каби тарафдорлар ядровий энергия углерод чиқиндиларини камайтирадиган хавфсиз, барқарор энергия манбаи эканлигини таъкидлайдилар. Аксар одамларнинг таъкидлашича, атом энергияси одамлар ва атроф-муҳит учун жуда кўп хавф туғдиради[32][33].
Атом электр стансиясидаги авариялар қаторига Чернобил фожиаси (1986), Фукусима-Даиичи атом фалокати (2011) ва Уч мил оролидаги авария (1979) киради. Шунингдек, ядровий сув ости кемаларида ҳам баъзи авариялар содир бўлган. Ишлаб чиқарилган энергия бирлиги учун йўқолган одамларнинг ҳаёти нуқтаи назаридан таҳлил шуни кўрсатдики, атом энергияси бошқа асосий энергия ишлаб чиқариш манбаларига қараганда ишлаб чиқарилган энергия бирлиги учун камроқ ўлимга олиб келди. Кўмир, нефт, табиий газ ва гидроэнергетикадан энергия ишлаб чиқариш ҳавонинг ифлосланиши ва энергия авариялари таъсири туфайли ишлаб чиқарилган энергия бирлиги учун кўпроқ ўлимга олиб келган. Бироқ, атом энергетикасидаги аварияларнинг иқтисодий харажатлари юқори ва эришларни тозалаш учун ўнлаб йиллар кетиши мумкин. Зарар кўрган аҳолини эвакуация қилиш ва тирикчилик воситаларини тиклаш учун инсон харажатлари ҳам катта[34].
Ядронинг яширин саратон ўлимини, масалан, саратонни бошқа энергия манбалари билан ишлаб чиқарилган энергия бирлиги учун дарҳол ўлим билан солиштиришади (ГWейр). Ушбу тадқиқот қазилма ёқилғи билан боғлиқ саратон ва бошқа билвосита ўлимларни ўз ичига олмайди, унинг „оғир бахциз ҳодиса“ таснифида қазиб олинадиган ёқилғи истеъмоли 5 дан ортиқ ўлимга олиб келадиган бахциз ҳодисадир[35].
2012-йил ҳолатига, МАГАТЕ маълумотларига кўра, дунё бўйлаб 15 та давлатда 68 та фуқаролик атом энергетикаси реакторлари қурилмоқда, шулардан тахминан 28 таси Хитой Халқ Республикасида (ХХР), ҳозирча энг сўнгги атом энергетикаси реакторидир[36]. 2013-йилнинг 17-февралида битказилган ХХРнинг Ҳонгянҳе атом электр стансияси электр тармоғига 2013-йилнинг май ойида уланган[37]. Қўшма Штатларда Вогтлеъда иккита янги Генератион ИИИ реакторлари қурилмоқда. АҚШ ядро саноати расмийлари 2020-йилгача бешта янги реактор ишга тушишини кутмоқда, уларнинг барчаси мавжуд заводларда[38]. 2013-йилда тўртта эскирган, рақобатбардош реактор бутунлай ёпилди[39][40].
Уран қазиб олиш бўйича сўнгги тажрибаларда уранни денгиз сувидан танлаб ютувчи модда билан қопланган полимер арқонлардан фойдаланилади. Бу жараён денгиз сувида эриган ураннинг катта ҳажмини энергия ишлаб чиқариш учун фойдаланишга яроқли ҳолга келтириши мумкин. Давом этаётган геологик жараёнлар уранни ушбу жараён орқали олинадиган миқдорга тенг миқдорда денгизга олиб келганлиги сабабли, денгиздаги уран қайсидир маънода барқарор ресурсга айланади[41][42].
Ядро энергетикаси электр энергиясини ишлаб чиқаришнинг паст углеродли энергия ишлаб чиқариш усули бўлиб, унинг умумий ҳаёт сикли эмиссия интенсивлиги бўйича адабиётларни таҳлил қилиш натижасида ишлаб чиқарилган энергия бирлиги учун иссиқхона газлари (ГҲГ) эмиссиясини таққослашда қайта тикланувчи манбаларга ўхшашлиги аниқланди[43][44]. 1970-йиллардан бери ядро ёқилғиси 64 гигатонна карбонат ангидрид эквиваленти (ГтCО2-эқ) иссиқхона газларини сиқиб чиқарди, акс ҳолда қазиб олинадиган ёқилғи электр станцияларида нефт, кўмир ёки табиий газнинг ёниши натижасида юзага келиши мумкин эди[45].
Ядро энергетикасини босқичма-босқич тўхтатиш ва орқага қайтариш
1960-йиллардаги реактор дизайнида содир бўлган 2011-йилда Япониянинг Фукусима-Даиичи ядровий аварияси кўплаб мамлакатларда ядро хавфсизлиги ва ядро энергетикаси сиёсатини қайта кўриб чиқишга ундади[46]. Германия 2022-йилгача барча реакторларини ёпишга қарор қилди, Италия эса атом энергиясини тақиқлади. Фукусимадан кейин 2011-йилда Халқаро энергетика агентлиги 2035-йилгача қуриладиган қўшимча ядровий қувватлар бўйича ўз баҳосини икки баробарга қисқартирди[47][48].

Фукусима
2011-йилдаги Фукусима-Даиичи ядровий фалокатидан кейин — радиоактив моддалар ҳавога, тупроққа ва денгизга сизиб чиққанидан сўнг 50 000 уй хўжаликларини кўчиришга мажбур бўлган иккинчи энг ёмон ядровий ҳодиса ва кейинги радиация текширувлари натижасида сабзавот ва балиқларни истемол қилиш тақиқланган[49]. Энергия манбалари бўйича Ипсос (2011) томонидан жамоатчилик томонидан қўллаб-қувватланадиган глобал сўров эълон қилинди ва ядровий бўлиниш энг паст натижага эга бўлди[50].

Бўлиниш иқтисодиёти
Янги атом электр станцияларининг иқтисодиёти мунозарали мавзудир, чунки бу мавзу бўйича турли хил қарашлар мавжуд ва кўп миллиард долларлик инвестициялар энергия манбасини танлашга сарфланади. Атом электр станциялари одатда стансияни қуриш учун катта капитал харажатларга эга, аммо тўғридан-тўғри ёқилғи нархи паст. Сўнгги йилларда электр энергиясига талаб ўсишининг секинлашиши кузатилди ва молиялаштириш янада қийинлашди, бу ядровий реакторлар каби йирик лойиҳаларга таъсир қилади. Шарқий Европада узоқ вақтдан бери ташкил этилган қатор лойиҳалар инвестиция топишда қийналмоқда, хусусан, Болгариядаги Белене ва Руминиядаги Cернаводадаги қўшимча реакторлар ва баъзи потенциал қўллаб-қувватловчилар бу лойиҳани тарк этишди. Қаерда арзон газ мавжуд бўлса ва унинг келажакда таъминоти нисбатан хавфсиз бўлса, бу ҳам ядровий лойиҳалар учун катта муаммо туғдиради[51].
Ядро энергетикаси иқтисодини таҳлил қилиш келажакдаги ноаниқликлар хавфини ким ўз зиммасига олишини ҳисобга олиши керак. Бугунги кунга қадар барча ишлайдиган атом электр станциялари давлатга тегишли ёки тартибга солинадиган коммунал монополиялар томонидан ишлаб чиқилган[52][53], бу ерда қурилиш харажатлари, фойдаланиш кўрсаткичлари, ёқилғи нархи ва бошқа омиллар билан боғлиқ кўплаб хавфларни етказиб берувчилар эмас, балки истеъмолчилар ўз зиммаларига олган. Ҳозирги вақтда кўплаб мамлакатлар электр энергияси бозорини эркинлаштирдилар, бунда бу рисклар ва капитал харажатлар қопланишидан олдин пайдо бўладиган арзонроқ рақобатчилар хавфи истеъмолчилар эмас, балки завод етказиб берувчилари ва операторлари томонидан қопланади, бу эса янги атом энергетикаси иқтисодиётини сезиларли даражада бошқача баҳолашга олиб келади[54].
Харажатлар
Ишлаётган ва янги атом электр стансиялари учун сарфланган ёқилғини жойида бошқаришга қўйиладиган талабларнинг ортиши ва дизайн асосларининг юқори таҳдидлари туфайли харажатлар ошиши мумкин[55]. Қурилаётган ЭПРлар каби биринчи турдаги лойиҳалари режадан ортда қолган ва буджетдан ортиқча бўлса-да, ҳозир бутун дунё бўйлаб қурилаётган еттита Жанубий Корея АПР-1400 реакторларидан иккитаси Жанубий Кореяда Ҳанул атом электр стансиясида ва тўрттаси ҳозир 2016-йилда Бирлашган Араб Амирликларида режалаштирилган Баракаҳ атом электр станциясида жойлашиши режалаштирилган. Биринчи реактор, Баракаҳ-1, 85 % қуриб битказилган ва 2017-йилда режага мувофиқ тармоққа уланган[56][57]. Қурилаётган тўртта ЭПРдан иккитаси (Финландия ва Франсияда) режадан сезиларли даражада ортда қолмоқда ва нархи анча юқори[58].


Қайта тикланувчи манбалар
қайта тикланувчи энергия, одатда, қуёш нури, шамол, ёмғир, сув тошқини, тўлқинлар ва геотермал иссиқлик каби инсоний вақт миқёсида табиий равишда тўлдириладиган ресурслардан олинадиган энергия сифатида таърифланади[59]. қайта тикланувчи энергия анъанавий ёқилғиларни тўртта соҳада алмаштиради: электр энергияси ишлаб чиқариш, иссиқ сув / космик иситиш, мотор ёқилғиси ва қишлоқ хўжалиги (тармоқсиз) энергия хизматлари.
Ҳозирги вақтда глобал якуний энергия истеъмолининг қарийб 16 % қайта тикланувчи манбаларга тўғри келади, барча энергиянинг 10 % анъанавий биомассадан, асосан иситиш учун ишлатилади ва 3,4 % гидроэнергетикадан олинади[60]. Янги қайта тикланувчи манбалар (кичик гидро, замонавий биомасса, шамол, қуёш, геотермал ва биоёқилғи) яна 3 % ни ташкил қилади ва тез сур’атлар билан ўсиб бормоқда[61]. Миллий миқёсда дунё бўйлаб камида 30 та давлат энергия таъминотининг 20 % дан ортиғини қайта тикланувчи энергияга эга. қайта тикланувчи энергия манбаларининг миллий бозорлари келгуси ўн йилликда ва ундан кейин ҳам кучли ўсишда давом этиши кутилмоқда. Масалан, шамол энергетикаси йилига 30 % га ўсиб бормоқда, 2012-йил охирида бутун дунё бўйлаб ўрнатилган қуввати 282 482 мегаватт (МВт) ни ташкил қилади.
қайта тикланувчи энергия ресурслари чекланган миқдордаги мамлакатларда тўпланган бошқа энергия манбаларидан фарқли ўлароқ, кенг географик ҳудудларда мавжуд. қайта тикланувчи энергия ва энергия самарадорлигини тез жорий этиш энергия хавфсизлиги, иқлим ўзгаришини юмшатишда иқтисодий фойда келтиради[62]. Халқаро жамоатчилик фикрини ўрганишда қуёш энергияси ва шамол энергияси каби қайта тикланувчи манбаларни тарғиб қилиш кучли қўллаб-қувватланмоқда.
Кўпгина қайта тикланувчи энергия лойиҳалари кенг кўламли бўлса-да, қайта тикланувчи технологиялар қишлоқ ва чекка ҳудудлар ҳамда энергия кўпинча инсон ривожланишида ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлган ривожланаётган мамлакатлар учун ҳам мос келади. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти собиқ Бош котиби Пан Ги Мун қайта тикланувчи энергия энг қашшоқ давлатларни янги фаровонлик даражасига кўтариш қобилиятига эга эканлигини айтган[63].
Гидроэлектр

Гидроэлектр — годроэлетростансиялар (ГЕС) томонидан ишлаб чиқариладиган электр энергияси бўлиб, тушаётган ёки оқаётган сувнинг кучидан электр энергия олишга асосланган. 2015-йилда гидроэнергетика дунёдаги жами электр энергиясининг 16,6 фоизини ва қайта тикланувчи электр энергиясининг 70 фоизини ишлаб чиқарди ва кейинги 25 йил давомида ҳар йили тахминан 3,1% га ошиши кутилмоқда[64].
Гидроэлектр энергияси 150 та давлатда ишлаб чиқарилади, Осиё-Тинч океани минтақаси 2010-йилда глобал гидроэлектр энергиясининг 32 фоизини ишлаб чиқарди. Хитой энг йирик гидроэнергия ишлаб чиқарувчиси бўлиб, 2010-йилда 721 тераватт-соат ишлаб чиқаришга эга, бу маҳаллий электр энергиясининг қарийб 17 фоизини ташкил қилади. Ҳозир қуввати 10 ГВт дан катта бўлган учта гидроэлектростанция мавжуд: Хитойдаги Уч дара тўғони, Бразилия/Парагвай чегарасидаги Итаипу тўғони ва Венесуэладаги Гури тўғони[65].
Гидроэлектр энергиясининг нархи нисбатан паст, бу эса уни қайта тикланувчи электр энергиясининг рақобатбардош манбаига айлантиради. 10 мегаваттдан катта гидростансиядан олинадиган электр энергиясининг ўртача нархи киловатт-соатига 3-5 АҚШ сентини ташкил қилади[66]. Гидроэлектростанциялар, шунингдек, мослашувчан электр манбаи ишлаб чиқаради, чунки аҳоли ўзгарувчан энергия талабларига мослашиш учун тезда қувватни ошириши ёки тушиши мумкин. Бироқ, тўғон қуриш дарёлар оқимини тўхтатади ва маҳаллий экотизимларга зарар етказиши мумкин ва катта тўғон ва сув омборларини қуриш кўпинча одамлар ва ёввойи табиатни кўчиришни ўз ичига олади. ГЕС қурилгач, лойиҳа тўғридан-тўғри чиқинди ишлаб чиқармайди ва қазиб олинадиган ёқилғида ишлайдиган энергия стансияларига қараганда иссиқхона гази карбонат ангидридни ишлаб чиқариш даражаси анча паст бўлади[67][68].

Шамол
Шамол энергетикасида шамол турбиналарини ҳаракатга келтириш учун шамол кучидан фойдаланилади. Ушбу турбиналар магнитларнинг айланишига олиб келади, бу эса электр энергиясини яратади. Шамол миноралари одатда шамол фермаларида биргаликда қурилади. Денгизда ва қуруқликда шамол стансиялари мавжуд. Глобал шамол энергетикаси қуввати 2014-йил июн ойида 336 ГВт га тез ўсди ва шамол энергияси ишлаб чиқариш бутун дунё бўйлаб электр энергиясидан фойдаланишнинг тахминан 4 фоизини ташкил этди ва тез сур’атлар билан ўсиб бормоқда[69].
Шамол энергияси Европа, Осиё ва АҚШда кенг қўлланади. Бир қанча мамлакатлар шамол энергиясидан фаол фойдаланмоқда, масалан, Данияда стационар электр энергияси ишлаб чиқаришнинг 21 %[70], Португалияда 18 %[70], Испанияда 16 %, Ирландияда 14 %[71] ва 2010-йилда Германияда 9 % ни ташкил қилди[72]. 2011-йилга келиб, Германия ва Испанияда электр энергиясининг 50 % дан ортиғи шамол ва қуёш энергиясидан олинади[73]. 2011-йил ҳолатига кўра, дунёнинг 83 мамлакати шамол энергиясидан фойдаланмоқда[74].
Дунёдаги энг йирик шамол стансияларининг аксарияти АҚШ, Хитой ва Ҳиндистонда жойлашган. Дунёдаги энг йирик оффшор шамол стансияларининг аксарияти Дания, Германия ва Буюк Британияда жойлашган. Икки йирик оффшор шамол фермаси ҳозир 630 МВт қувватга эга Лондон Аррай ва Гwйнт й Мôр ҳисобланади.
| Шамол фермаси | Ҳозирги қуввати (МВт) |
Мамлакат | Манбалар |
|---|---|---|---|
| Алта (Оак Cреэк-Можаве) | 1320 | ||
| Жаисалмер шамол парки | 1064 | [75] | |
| Роскоэ шамол фермаси | 781 | [76] | |
| Ҳорсе Ҳоллоw шамол энергияси маркази | 735 | [77] | |
| Cаприcорн Ридге шамол фермаси | 662 | ||
| Фантанеле-Когеалаc шамол стансияси | 600 | ||
| Фоwлер Ридге шамол фермаси | 599 |
Қуёш энергетикаси
Қуёш энергияси — бу қуёшдан келадиган ёрқин нур ва иссиқлик бўлиб, у электр энергиясини ишлаб чиқариш учун қуёш энергияси, қуёш иссиқлик энергияси ва қуёш архитектураси каби бир қатор технологиялар ёрдамида қўлланади[78].
Бу қайта тикланувчи энергиянинг муҳим манбаи бўлиб, унинг технологиялари қуёш энергиясини қандай ушлаш ва тарқатиш ёки қуёш энергиясига айлантиришга қараб пассив қуёш ёки фаол қуёш сифатида тавсифланади. Фаол қуёш техникаси энергиядан фойдаланиш учун фотоволтаик тизимлардан, консентрланган қуёш энергиясидан ва сувини иситишдан фойдаланишни ўз ичига олади. Пассив қуёш техникаси бинони Қуёшга йўналтиришни, қулай термал масса ёки ёруғликни тарқатувчи хусусиятларга эга материалларни танлашни ва ҳавони табиий равишда айлантирадиган бўшлиқларни лойиҳалашни ўз ичига олади[79].
Мавжуд қуёш энергиясининг катталиги уни жуда жозибали электр энергияси манбаи қилади. 2020-йилда қуёш энергияси электр энергиясининг энг арзон манбаи бўлди. Саудия Арабистонида 2021-йил апрел ойида Ал-Файсалиядаги янги қуёш электр стансияси учун энергия сотиб олиш шартномаси (ппа) имзоланган[80][81]. Лойиҳа қуёш ПВ электр энергиясини ишлаб чиқариш бўйича дунёдаги энг паст нархни қайд этди. 1,04 сент/кВт соат[82].
2011-йилда Халқаро энергетика агентлигининг таъкидлашича, „арзон, битмас-туганмас ва тоза қуёш энергияси технологияларини ривожлантириш узоқ муддатли катта фойда келтиради. Бу маҳаллий, туганмас ва асосан импортдан мустақил манбага таяниш орқали мамлакатларнинг энергия хавфсизлигини оширади, барқарорликни ошириш, ифлосланишни камайтириш, глобал исишни юмшатиш харажатларини камайтиради. Бу афзалликлар глобалдир[83].“
Биоёқилғи
Биоэтанол, асосан, маккажўхори ёки шакарқамиш каби шакар ёки крахмалли экинларида ишлаб чиқарилган углеводлардан ферментация йўли билан ишлаб чиқарилган спиртдир. Дарахтлар ва ўтлар каби озиқ-овқат бўлмаган манбалардан олинган селлюлоза биомассаси ҳам этанол ишлаб чиқариш учун хом ашё сифатида ишлаб чиқилмоқда. Этанол соф шаклда транспорт воситалари учун ёқилғи сифатида ишлатилиши мумкин, лекин у одатда октанни ошириш ва автомобил чиқиндиларини яхшилаш учун бензин қўшимчаси сифатида ишлатилади. Биоэтанол АҚШ ва Бразилияда кенг қўлланади. Ҳозирги завод дизайни ўсимлик хом ашёсининг лигнин қисмини ферментация йўли билан ёқилғи компонентларига айлантиришни назарда тутмайди.
Биодизел ўсимлик мойлари ва ҳайвонларнинг ёғларидан тайёрланади. Биодизел соф шаклда транспорт воситалари учун ёқилғи сифатида ишлатилиши мумкин, лекин у одатда дизел ёқилғиси билан ишлайдиган транспорт воситаларидан заррачалар, углерод оксиди ва углеводородлар даражасини камайтириш учун дизел қўшимчаси сифатида ишлатилади. Биодизел ёғлар ёки ёғлардан трансестерификация ёрдамида ишлаб чиқарилади ва Европада энг кенг тарқалган биоёқилғи ҳисобланади. Бироқ, декарбоксилланишдан қайта тикланувчи ёқилғиларни ишлаб чиқариш бўйича тадқиқотлар олиб борилмоқда[84].
2010-йилда бутун дунё бўйлаб биоёқилғи ишлаб чиқариш 105 миллиард литрга (28 миллиард галлонга) етди, бу 2009-йилга нисбатан 17 фоизга кўп ва биоёқилғи автомобил транспорти учун дунёдаги ёқилғининг 2,7 фоизини таъминламоқда, бунинг ҳиссаси асосан этанол ва биодизелдан иборат[85]. 2010-йилда глобал этанол ёқилғи ишлаб чиқариш 86 миллиард литрга (23 миллиард галлонга) етди, АҚШ ва Бразилия дунёдаги энг йирик ишлаб чиқарувчилар бўлиб, глобал ишлаб чиқаришнинг 90 % ни ташкил қилади. Дунёдаги энг йирик биодизел ишлаб чиқарувчиси Европа Иттифоқи бўлиб, 2010-йилда барча биодизел ишлаб чиқаришнинг 53 % ни ташкил қилмоқда[86]. 2011-йил ҳолатига кўра, биоёқилғини аралаштириш учун мандатлар миллий даражада 31 мамлакатда ва 29 штат ёки вилоятда мавжуд[87]. Халқаро энергетика агентлиги нефт ва кўмирга қарамликни камайтириш учун биоёқилғи 2050-йилга келиб транспорт ёқилғиларига бўлган жаҳон талабининг тўртдан биридан кўпроғини қондириш мақсадини қўйган[88].

Геотермал энергетика
Геотермал энергия — бу Ерда ҳосил бўладиган ва сақланадиган иссиқлик энергияси. Иссиқлик энергияси — бу модданинг ҳароратини белгилайдиган энергия[89]. Ер қобиғининг геотермал энергияси сайёранинг дастлабки шаклланишидан (20 %) ва минералларнинг радиоактив парчаланишидан (80 %) келиб чиқади[90]. Геотермал градиэнт, яъни сайёра ядроси ва унинг юзаси ўртасидаги ҳарорат фарқи, иссиқлик энергиясини ядродан сиртга иссиқлик шаклида узлуксиз ўтказишни таъминлайди. „Геотермал“ сўзи юнонча „гē“ (ге) ер деган маънони ва „тҳéрмос“ (термос) иссиқ деган маънони англатади[91].
Ернинг ички иссиқлиги — бу радиоактив парчаланиш ва Ернинг шаклланишидан доимий иссиқлик йўқотилиши натижасида ҳосил бўлган иссиқлик энергияси. Ядро-мантия чегарасида ҳарорат 4000 °C (7200 °Ф) дан ошиши мумкин[92]. Ернинг ички қисмидаги юқори ҳарорат ва босим баъзи жинсларнинг эришига ва қаттиқ мантиянинг пластик ҳаракатига олиб келади, натижада мантия қисмлари юқорига конвекцияланади, чунки у атрофдаги жинслардан енгилроқдир. Тош ва сув қобиқда, баъзан 370 °C (700 °Ф) гача қизийди[93].
Иссиқ булоқлардан геотермал энергия палеолит давридан бери чўмилиш учун ва қадимги Рим давридан бери космик иситиш учун ишлатилган, аммо ҳозир у электр энергиясини ишлаб чиқаришда ҳам фойдаланилади. Бутун дунё бўйлаб 2012-йилда 11 400 мегаватт (МВт) қувват берадиган 24 та сстансия мавжуд[94]. 2010-йилда марказлаштирилган иситиш, космик иситиш, курортлар, саноат жараёнлари, тузни тозалаш ва қишлоқ хўжалигида қўллаш учун қўшимча 28 гигаватт тўғридан-тўғри геотермал энергия қувватидан фойдаланилади[95].
Геотермал энергия тежамкор, ишончли, барқарор ва экологик тоза[96], лекин тарихан тектоник плиталар чегаралари яқинидаги ҳудудлар билан чекланган. Сўнгги технологик ютуқлар, айниқса, уйни иситиш каби иловалар учун фойдали ресурсларнинг ассортименти ва ҳажмини кескин кенгайтирди, кенг тарқалган фойдаланиш потенциалини очди. Геотермал қудуқлар ернинг чуқур қисмида жойлашган иссиқхона газларини чиқаради, аммо бу эмиссиялар энергия бирлиги учун қазиб олинадиган ёқилғиларга қараганда анча паст. Натижада, геотермал энергия, агар қазиб олинадиган ёқилғи ўрнига кенг қўлланилса, глобал исишни юмшатишга ёрдам бериш потенциалига эга.
Ернинг геотермал ресурслари назарий жиҳатдан инсониятнинг энергияга бўлган эҳтиёжларини қондириш учун етарли эмас, лекин фақат жуда кичик бир қисмини фойдали ишлатиш мумкин. Чуқур ресурсларни бурғулаш ва қидириш жуда қиммат ҳисобланади. Геотермал энергиянинг келажаги учун прогнозлар технология, энергия нархлари, субсидиялар ва фоиз ставкалари ҳақидаги тахминларга боғлиқ[97]. ЭWЕБ мижози Греэн Поwер дастурини танлаган тажриба дастурлари, мижозлар геотермал каби қайта тикланувчи энергия манбаи учун бироз кўпроқ пул тўлашга тайёр бўлишларини кўрсатади. Аммо ҳукумат томонидан кўрсатилган тадқиқот ва саноат тажрибаси натижасида геотермал энергия ишлаб чиқариш нархи сўнгги йигирма йил ичида 25 % га камайди[98]. 2001-йилда геотермал энергия ҳар бир кВт/соат учун икки дан ўн АҚСҲ сентига тенг эди[99].
Денгиз энергияси
Денгиз энергияси (шунингдек, баъзан океан энергияси ёки денгиз ва гидрокинетик энергия деб ҳам аталади) океан тўлқинлари, сув тошқини, шўрланиш ва океан ҳарорати фарқлари томонидан олиб бориладиган энергияга ишора қилади. Дунё океанидаги сув ҳаракати кинетик энергия ёки ҳаракатдаги энергиянинг катта захирасини яратади. Бу энергия уйларни, транспортни ва саноатни электр энергиясини ишлаб чиқариш учун ишлатилиши мумкин[100].
Денгиз энергияси атамаси тўлқин кучини, яъни сирт тўлқинларининг қувватини ва катта ҳаракатланувчи сув жисмларининг кинетик энергиясидан олинадиган қувватни ўз ичига олади. Оффшоре шамол энергияси денгиз энергиясининг бир тури эмас, чунки шамол энергияси шамолдан олинади, ҳатто шамол турбиналари сув устида жойлашган бўлса ҳам[101]. Океанлар жуда катта энергияга эга ва кўпчилик аҳолига яқин бўлса-да, энг кўп тўпланган. Океан энергияси бутун дунё бўйлаб катта миқдорда янги қайта тикланувчи энергия билан таъминлаш имкониятига эга[102].
100 % қайта тикланувчи энергия
Электр энергияси, транспорт ёки ҳатто глобал миқёсда умумий бирламчи энергия таъминоти учун 100 % қайта тикланувчи энергиядан фойдаланишни рағбатлантириш глобал исиш ва бошқа экологик ҳамда иқтисодий муаммолар билан боғлиқ. қайта тикланувчи энергиядан фойдаланиш ҳар ким кутганидан анча тез ўсди[103]. Иқлим ўзгариши бўйича ҳукуматлараро глобал энергияга бўлган умумий талабнинг катта қисмини қондириш учун қайта тикланувчи энергия технологиялари портфелини интеграция қилишда бир нечта фундаментал технологик чекловлар мавжуд[104]. Миллий миқёсда дунё бўйлаб камида 30 та давлат энергия таъминотининг 20 % дан ортиғини қайта тикланувчи энергиядан олмоқда. Шунингдек, Степҳен W. Паcала ва Роберт Ҳ. Соcолоw ҳалокатли иқлим ўзгаришидан қочиб, ҳаётимиз сифатини сақлаб қолишимизга имкон берадиган бир қатор „барқарорлаштирувчи такозлар“ни ишлаб чиқдилар ва уларнинг „такозлари“дан „қайта тикланувчи энергия манбалари“ энг кўп сонни ташкил қилади[105].
Марк З. Жаcобсоннинг айтишича, 2030-йилгача шамол энергияси, қуёш энергияси ва гидроэнергетика ёрдамида барча янги энергияларни олиш ва мавжуд энергия таъминоти тизимлари 2050-йилгача алмаштирилиши мумкин. қайта тикланувчи энергия режасини амалга оширишдаги тўсиқлар „технологик ёки иқтисодий эмас, биринчи навбатда ижтимоий ва сиёсий“ бўлиб кўринади. Жаcобсоннинг айтишича, шамол, қуёш, сув тизимидаги энергия харажатлари бугунги энергия харажатларига ўхшаш бўлиши керак[106].
Худди шундай, Америка Қўшма Штатларида мустақил Миллий Тадқиқот Кенгаши „қайта тикланувчи электр энергияси келажакда электр энергиясини ишлаб чиқаришда муҳим рол ўйнашга имкон берадиган ва шу билан иқлим ўзгариши, энергия хавфсизлиги ва кучайиши билан боғлиқ муаммоларни ҳал қилишга ёрдам берадиган маҳаллий қайта тикланувчи манбалар етарли“ эканлигини таъкидлади. қайта тикланувчи энергия жозибадор вариант, чунки Қўшма Штатларда мавжуд бўлган қайта тикланувчи манбалар биргаликда қабул қилинганда, жорий ёки прогноз қилинган ички талабдан сезиларли даражада кўпроқ электр энергиясини етказиб бериши мумкин[107].
„100 % қайта тикланувчи энергия“ ёндашувининг танқидчилари орасида Ваcлав Смил ва Жамес Э. Ҳансен ҳам бор. Смил ва Ҳансен қуёш ва шамол энергиясининг ўзгарувчан ишлаб чиқаришидан хавотирда, аммо Аморй Ловинснинг таъкидлашича, электр тармоғи ишламайдиган кўмир ва ядровий стансияларда ишлайдиганлар билан мунтазам равишда қўллаб-қувватлаганидек, электр тармоғи ҳам бардош бера олади[108].
Гоогле қайта тикланувчи энергетикани ривожлантириш ва ҳалокатли иқлим ўзгаришининг олдини олиш учун „қайта тикланувчи энергия кўмирдан арзон“ лойиҳасига 30 миллион доллар сарфлади. қайта тикланувчи энергетикада жадал ривожланишнинг энг яхши ссенарийси 2050-йил учун қазиб олинадиган ёқилғи прогнозларидан фақат 55 фоизга камроқ эмиссияга олиб келиши мумкин деган хулосага келиб, лойиҳа бекор қилинди[109].
Энергия самарадорлигини ошириш

Энергиядан фойдаланиш самарадорлигини ошириш ўз-ўзидан энергияни ривожлантириш бўлмаса-да, уни энергияни ривожлантириш мавзусида кўриб чиқиш мумкин, чунки у мавжуд энергия манбаларини ишлатишдаги хато ва камчиликларни бартараф этишга ҳисса қўшади[111].
Энергиядан самарали фойдаланиш маҳсулот ва хизматларни тақдим этиш учун зарур бўлган энергия миқдорини камайтиради. Мисол учун, уйни изоляция қилиш қулай ҳароратни сақлаб туриш учун бинони камроқ иситиш ва совутиш энергиясидан фойдаланиш имконини беради. Флоресан лампалар ёки табиий ёруғлик чироқларини ўрнатиш, аккор лампалар(чўғланма лампалар) билан солиштирганда ёритиш учун зарур бўлган энергия миқдорини камайтиради. Йилни люминесцент лампалар учдан икки баравар кам энергия сарфлайди ва аккор чироқларга қараганда 6-10 баравар кўпроқ хизмат қилиши мумкин. Энергия самарадорлигини оширишга кўпинча самарали технология ёки ишлаб чиқариш жараёнини қўллаш орқали эришилади[112].
Энергиядан фойдаланишни камайтириш истеъмолчиларнинг пулларини тежашга ёрдам беради, агарда энергия тежамкорлиги энергия тежамкор технология нархини қопласа. Энергия сарфини камайтириш эмиссияларни камайтиради. Халқаро энергетика агентлиги маълумотларига кўра, бинолар, саноат жараёнлари ва транспортда энергия самарадорлигини ошириш 2050-йилда дунёнинг энергияга бўлган эҳтиёжини учдан бирига қисқартириши ва иссиқхона газларининг глобал эмиссиясини назорат қилишга ёрдам беради[113].
Энергия самарадорлиги ва қайта тикланувчи энергия барқарор энергия сиёсатининг эгизак устунлари эканлиги айтилади[114]. Кўпгина мамлакатларда энергия самарадорлиги миллий хавфсизлик учун ҳам фойдалидир, чунки у хорижий мамлакатлардан энергия импорти даражасини пасайтириш учун ишлатилиши мумкин ва маҳаллий энергия ресурсларининг тугаш тезлигини секинлаштириши мумкин.
Маълум бўлишича, „ОЭCД мамлакатлари учун шамол, геотермал, гидро ва ядровий энергия ишлаб чиқаришдаги энергия манбалари орасида энг паст хавф даражасига эга“[115].
Трансмиссия

Янги энергия манбалари камдан-кам ҳолларда кашф этилса ёки янги технология туфайли мумкин бўлса-да, узатиш технологияси доимо ривожланиб боради[116]. Масалан, автомобилларда ёнилғи хужайраларидан фойдаланиш кутилган етказиб бериш технологиясидир[117]. Ушбу бўлим энергиянинг тарихий ривожланиши учун муҳим бўлган турли етказиб бериш технологияларини тақдим этади. Уларнинг барчаси олдинги бўлимда санаб ўтилган энергия манбаларига таянади.
Юк ташиш ва қувурлар
Кўмир, нефт ва уларнинг ҳосилалари қайиқ, темир йўл ёки автомобил орқали етказиб берилади. Нефт ва табиий газ қувур линияси орқали, кўмир эса Слуррй қувур линияси орқали ҳам этказиб берилиши мумкин. Бензин ва ЛПГ каби ёқилғилар ҳам самолёт орқали етказиб берилиши мумкин. Табиий газ қувурлари тўғри ишлаши учун маълум бир минимал босимни сақлаб туриши керак. Этанолни ташиш ва сақлашнинг юқори харажатлари кўпинча тақиқланади[118].
Симли энергия узатиш

Электр тармоқлари — бу икки юзлаб километр узоқликда бўлиши мумкин бўлган ишлаб чиқариш манбасидан охирги фойдаланувчига энергия узатиш ва тарқатиш учун ишлатиладиган тармоқлар. Манбаларга атом реактори, кўмир ёқадиган электр станцияси ва бошқа электр энергияси ишлаб чиқариш заводлари киради[119]. Электр энергиясининг доимий оқимини таъминлаш учун кичик стансиялар ва электр узатиш линияларининг комбинацияси қўлланади[120].
Канада, АҚСҲ ва Австралия каби саноатлашган мамлакатлар аҳоли жон бошига электр энергияси истеъмол қилиш бўйича дунёда биринчи ўринда туради, бу эса кенг тарқалган электр тақсимлаш тармоғи туфайли[121]. Инфратузилмани таъмирлаш муаммога айланаётган бўлса-да, АҚШ тармоғи энг илғор тармоқлардан биридир[122]. Cуррентенергй Калифорния, Техас ва АҚШнинг шимоли-шарқида электр энергиясига бўлган талаб ва талабнинг реал вақт режимида умумий кўринишини тақдим этади. Кичик ўлчамли электр тармоқларига эга бўлган Африка мамлакатлари аҳоли жон бошига электр энергиясидан йиллик фойдаланиш даражаси паст. Дунёдаги энг кучли электр тармоқларидан бири Австралиянинг Квинсленд штатида жойлашган электр энерияси тармоқларидир[123].
Симсиз энергия узатиш
Симсиз энергия узатиш — бу электр энергиясини қувват манбаидан электр юкига ўзаро боғловчи симлардан фойдаланмасдан узатиш жараёнидир. Ҳозирги вақтда мавжуд технология қисқа масофалар ва нисбатан паст қувват даражаси билан чекланган[124].
Қуёш энергияси коллекторлари орбитали энергияни Ерга симсиз узатишни талаб қилади[125]. Таклиф этилаётган усул микротўлқинли частотали радиотўлқинларнинг катта нурини яратишни ўз ичига олади, улар ердаги коллектор антенна жойига йўналтирилади. Бундай схеманинг хавфсизлиги ва рентабеллигини таъминлаш учун жиддий техник қийинчиликлар мавжуд[126].
Сақлаш

Энергияни сақлаш кейинчалик фойдали ишлаш учун энергияни сақлайдиган қурилмалар ёки жисмоний воситалар орқали амалга оширилади. Энергияни сақлайдиган қурилма баъзан аккумулятор деб аталади[127].
Энергиянинг барча шакллари потенциал энергиядир (масалан Кимёвий, тортишиш, электр энергияси, ҳарорат фарқи, яширин иссиқлик ва бошқалар) ёки кинетик энергия (масалан, моментум)[128]. Баъзи технологиялар фақат қисқа муддатли энергияни сақлашни таъминлайди, бошқалари эса жуда узоқ муддатли бўлиши мумкин, масалан, водород ёки метан ёрдамида газ энергиясини ишлаб чиқариш ва чуқур сув қатламларида ёки туб жинсларда қарама-қарши фасллар орасида иссиқлик ёки совуқни сақлаш[129]. Шамолли соат потенциал энергияни сақлайди, батарея мобил телефонни ишлатиш учун осонлик билан алмаштириладиган кимёвий энергияни сақлайди ва гидроэлектр тўғони энергияни сув омборида тортишиш потенциал энергияси сифатида сақлайди[130]. Муз сақлаш қурилмалари совутиш учун энг юқори талабни қондириш учун тунда музни (яширин иссиқлик кўринишидаги иссиқлик энергияси) сақлайди. Кўмир ва бензин каби қазиб олинадиган ёқилғилар, кейинчалик вафот этган, кўмилган ва вақт ўтиши билан бу ёқилғига айлантирилган организмлар томонидан қуёш нуридан олинган қадимги энергияни сақлайди. Ҳатто озиқ-овқат ҳам (қазиб олинадиган ёқилғи билан бир хил жараён орқали ишлаб чиқарилади) кимёвий шаклда сақланадиган энергия шаклидир[131].
Тарих
Тарихдан олдинги даврдан бошлаб, инсоният овқатни иситиш ва қовуриш учун оловни кашф этганидан бери, Ўрта асрларда аҳоли буғдойни майдалаш учун шамол тегирмонлари қурган, халқлар атомни парчалайдиган электр энергиясини оладиган замонавий давргача. Инсон энергия манбаларини чексиз қидирди.
Ядро, геотермал ва сув оқимидан ташқари, бошқа барча энергия манбалари ҳозирги қуёш изоляциясидан ёки қуёш нурига таянган ўсимлик ва ҳайвонот дунёсининг қазилма қолдиқларидан ҳосил бўлган. Ер ядроси магмаси устидаги иссиқ, қотиб қолган жинслардан геотермал қувват Ер қобиғи остида мавжуд бўлган радиоактив моддаларнинг парчаланиши натижасидир ва ядровий бўлиниш Ер қобиғидаги оғир радиоактив элементларнинг техноген бўлинишига таянади; иккала ҳолатда ҳам бу элементлар Қуёш тизими шаклланишидан олдин ўта янги юлдуз портлашларида ишлаб чиқарилган.
Саноат инқилобининг бошидан бери энергия таъминотининг келажаги масаласи қизиқиш уйғотди. 1865-йилда Wиллиам Станлей Жевонс "Кўмир масаласи" китобини нашр этди, унда у кўмир заҳиралари тугаб бораётганини ва нефт самарасиз ўрнини босишини айтиб ўтди. 1914-йилда АҚШ конлар бюроси умумий ишлаб чиқариш 5.7 миллиард барел (910.000.000 м³) ни ташкил этганини маълум қилган. М. Кинг Ҳубберт 1956-йилги маълумотларга асосланиб, АҚШда нефт қазиб олиш энг юқори чўққисига 1965—1970-йилларда эришади ва нефт қазиб олиш „ярим аср ичида“ энг юқори чўққисига чиқади, деган хулосага келди. 1989-йилда Cолин Cампбелл башорат қилган чўққи[132]. 2004-йилда ОПЕК катта инвестициялар билан 2025-йилга келиб нефт қазиб олиш ҳажмини деярли икки баравар оширишини тахмин қилди[133].
Барқарорлик

Атроф-муҳит ҳаракати энергиядан фойдаланиш ва ривожланишнинг барқарорлигини таъкидлади[134]. қайта тикланувчи энергия ишлаб чиқаришда барқарор; мавжуд таъминот яқин келажакда — миллионлаб ёки миллиардлаб йиллар давомида камаймайди. „Барқарорлик“ шунингдек, атроф-муҳитнинг чиқинди маҳсулотлар, айниқса ҳаво ифлосланиши билан курашиш қобилиятини англатади. Тўғридан-тўғри чиқинди маҳсулотларга эга бўлмаган манбалар (шамол, қуёш ва гидроэнергетика) бу борада ишлар олиб борилмоқда. Энергияга глобал талаб ортиб бораётганлиги сабабли турли энергия манбаларини қабул қилиш зарурати ортиб бормоқда. Энергияни тежаш — бу энергия ривожланишига муқобил ёки қўшимча жараён. Ундан самарали фойдаланиш орқали энергияга бўлган талабни камайтиради.
Чидамлилик
Баъзи кузатувчиларнинг таъкидлашича, „энергетика мустақиллиги“ ғояси ҳақиқатга тўғри келмайдиган ва ноаниқ тушунчадир[135]. „Энергияга чидамлилик“нинг муқобил таклифи иқтисодий, хавфсизлик ва энергетика воқеликларига мос келадиган мақсаддир. Энергиядаги чидамлилик тушунчаси 1982-йилда чоп этилган „Бриттле Поwер: Энергй Стратегй фор Натионал Сеcуритй“ китобида батафсил ёритилган[136]. Муаллифларнинг таъкидлашича, оддийгина ички энергияга ўтиш табиий равишда хавфсиз бўлмайди, чунки ҳақиқий заифлик кўпинча бир-бирига боғлиқ ва заиф бўлган мамлакат энергетика инфратузилмаси ҳисобланади. Газ тармоқлари ва электр тармоғи каби асосий жиҳатлар кўпинча марказлаштирилган ва бузилишларга осон таъсир қилади. Улар „бардошли энергия таъминоти“ ҳам миллий хавфсизлик, ҳам атроф-муҳит учун зарур, деган хулосага келишади. Улар энергия самарадорлиги ва марказлаштирилмаган қайта тикланувчи энергияга эътибор қаратишни тавсия қиладилар[137].
2008-йилда Интел корпорациясининг собиқ раиси ва бош директори Андреw Грове энергия барқарорлигига эътибор қаратди ва глобал энергия бозорида тўлиқ мустақилликни амалга ошириш мумкин эмаслигини таъкидлади[138]. У энергияга чидамлиликни энергия таъминотидаги узилишларга мослашиш қобилияти деб таърифлайди. Шу мақсадда у АҚШга электр энергиясидан кўпроқ фойдаланишни таклиф қилади[139]. Электр энергияси турли манбалардан ишлаб чиқарилиши мумкин. Турли хил энергия таъминоти ҳар қандай манбанинг таъминотидаги узилишдан камроқ таъсир қилади. Унинг фикрича, электрлаштиришнинг яна бир хусусияти электр қуввати „ёпишқоқ“ — яъни АҚШда ишлаб чиқарилган электр қуввати у ерда қолиши керак, чунки уни чет элга олиб чиқиб бўлмайди. Гровенинг сўзларига кўра, электрлаштириш ва энергия барқарорлигини оширишнинг асосий жиҳати АҚШ автомобил паркини бензинда ишлайдиган электр энергиясига айлантириш бўлади. Бу эса, ўз навбатида, электр тармоқларини модернизация ва кенгайтиришни тақозо этади. Реформ институти каби ташкилотлар таъкидлаганидек, ақлли тармоқнинг ривожланиши билан боғлиқ ютуқлар тармоқнинг батареяларини заряд қилиш учун унга уланган транспорт воситаларини оммавий равишда ўзлаштириш қобилиятини осонлаштиради[140].
Ҳозир ва келажак

Суюқ ёқилғи, Биоёқилғи Кўмир Табиий газ
қайта тикланувчи ёқилғилар Ядро ёқилғилари

Саноатлашган давлатлар
Ривожланаётган давлатлар
ЭЭ / Собиқ Совет Иттифоқи
Мавжуд билимлардан келажакка экстраполяциялар энергия фючерсларини танлаш имконини беради. Башоратлар Малтусиан фалокат гипотезасига параллел. Лимиц то Гроwтҳ томонидан ишлаб чиқилган кўплаб мураккаб моделларга асосланган ссенарийлар мавжуд. Моделлаштириш ёндашувлари турли стратегияларни таҳлил қилиш йўлларини таклиф қилади ва умид қиламанки, инсониятнинг тез ва барқарор ривожланишига йўл топади. Қисқа муддатли энергетика инқирозлари ҳам энергия ривожланишининг ташвишидир. Экстраполяциялар, айниқса, нефт истеъмолининг доимий ўсишини башорат қилганда, ишончли эмас[143].
Энергия ишлаб чиқариш одатда энергия инвестициясини талаб қилади. Нефт учун бурғулаш ёки шамол электр станциясини қуриш энергия талаб қилади. Қолган қазиб олинадиган ёқилғи ресурсларини қазиб олиш ва айлантириш кўпинча қийинлашади. Шундай қилиб, улар кўпроқ энергия инвестицияларини талаб қилиши мумкин. Агар инвестициялар ресурс томонидан ишлаб чиқарилган энергия қийматидан катта бўлса, у энди самарали энергия манбаи эмас. Бу ресурслар энди энергия манбаи эмас, балки хом ашё сифатида фойдаланиш мумкин. Янги технология ресурсларни қазиб олиш ва конвертация қилиш учун зарур бўлган энергия сармоясини камайтириши мумкин, гарчи охир-оқибатда асосий физика ошиб бўлмайдиган чегараларни белгилайди.
1950—1984-йиллар орасида Яшил инқилоб бутун дунё бўйлаб қишлоқ хўжалигини ўзгартирганда, жаҳон ғалла ишлаб чиқариш 250 % га ошди[144]. Яшил инқилоб учун энергия ўғитлар (табиий газ), пестицидлар (нефт) ва углеводород ёқилғиси билан ишлайдиган суғориш кўринишидаги қазиб олинадиган ёқилғилар томонидан таъминланди[145]. Дунёда углеводород қазиб олишнинг энг юқори чўққисига чиқиши (нефтнинг энг юқори чўққиси) сезиларли ўзгаришларга олиб келиши ва барқарор ишлаб чиқариш усулларини талаб қилиши мумкин. Барқарор энергия келажаги ҳақидаги тасаввурлардан бири ер юзидаги барча инсон тузилмаларини (яъни, бинолар, транспорт воситалари ва йўллар) сунъий фотосинтез (қуёш нуридан фойдаланиб, сувни водород манбаи сифатида ажратиш ва ўғит олиш учун карбонат ангидридни ўзлаштириш) ўсимликларга қараганда самарали амалга оширишни ўз ичига олади[146].
Замонавий космик саноатнинг иқтисодий фаолияти[147][148] ва тегишли хусусий космик парвозлар, ишлаб чиқариш саноати билан Ер орбитасига ёки ундан ташқарига чиқадиган ҳолда, уларни ушбу минтақаларга етказиб бериш энергияни янада ривожлантиришни талаб қилади[149][150]. Тадқиқотчилар Ерда фойдаланиш учун қуёш энергиясини йиғиш учун космик қуёш энергиясини ўйлашди. Космик қуёш энергияси 1970-йилларнинг бошидан бери тадқиқотда. Космик қуёш энергияси космосда коллектор иншоотларини қуришни талаб қилади. Ерга асосланган қуёш энергиясидан устунлик — ёруғликнинг юқори интенсивлиги ва энергия йиғилишини тўхтатадиган об-ҳавонинг йўқлиги.
Энергия технологиялари
Энергия технологияси — энергияни самарали, хавфсиз, экологик тоза ва тежамли қазиб олиш, конвертация қилиш, ташиш, сақлаш ва ундан фойдаланиш билан боғлиқ бўлган фанлараро муҳандислик фани бўлиб, у одамларга, табиатга ва атроф-муҳитга салбий таъсир кўрсатмасдан юқори самарадорликка эришишга қаратилган.
Одамлар учун энергия жуда катта эҳтиёж ва танқис манба сифатида у сиёсий можаролар ва урушларнинг асосий сабаби бўлиб келган. Энергия ресурсларини йиғиш ва улардан фойдаланиш маҳаллий экотизимларга зарар етказиши ва глобал оқибатларга олиб келиши мумкин.
Биз энергияни озиқ-овқатдан олишимиз мумкин. Энергия турли шаклларда бўлиши мумкин: кинетик, потенциал, механик, иссиқлик, ёруғлик ва бошқалар. Ёритиш, иситиш, пишириш, югуриш, саноат, транспорт ва бошқалар учун одамлар ва бутун жамият учун энергия талаб қилинади. Асосан энергиянинг манбаларига қараб икки тури мавжуд улар; 1. қайта тикланувчи энергия манбалари 2. Қайта тикланмайдиган энергия манбалари.
Фанлараро соҳалар
Фанлараро фан сифатида Энергетика технологияси кўплаб фан ва соҳалар билан турли, бир-бирига ўхшаш йўллар билан боғланган.
- Термодинамика ва ядро физикаси учун Физика.
- Ёқилғи, ёниш, ҳаво ифлосланиши, тутун гази, батарея технологияси ва ёнилғи хужайралари учун кимё.
- Ёниш двигателлари, турбиналар, насослар ва компрессорлар каби суюқ энергия машиналари учун Муҳандислик.
- Геотермал энергия ва ресурсларни қидириш учун География.
- Кон саноати, нефт-кимё ва қазиб олинадиган ёқилғи учун Тоғ.
- Қайта тикланувчи энергия манбалари учун Қишлоқ ва ўрмон хўжалиги.
- Шамол ва қуёш энергияси учун метеорология.
- Гидроэнергетика учун Сув ва сув йўллари.
- Атроф-муҳитга таъсир қилиш учун Чиқиндиларни бошқариш.
- Энергия тежовчи транспорт тизимлари учун Транспорт.
- Энергиядан фойдаланиш ва ишлаб чиқаришнинг атроф-муҳит, табиат ва иқлим ўзгаришига таъсирини ўрганиш учун экологик тадқиқотлар.
- Ички ва ташқи кўринишдаги табиий, шунингдек сунъий ёритиш дизайни, ўрнатиш ва энергияни тежаш учун ёруғлик технологияси.
- Тавсия этилган энергия самарадорлиги/тежамкорлик чора-тадбирларининг оддий қопланиши ва ҳаёт айланиши харажатлар учун Энергия нархи/фойда таҳлили.
Электротехника

Электротехника Электр энергетикаси ишлаб чиқариш ва электр энергиясидан фойдаланиш билан шуғулланади, бунда генераторлар, электр моторлар ва трансформаторлар каби машиналарни ўрганишни талаб қилиши мумкин. Инфратузилма подстансиялар ва трансформатор станциялари, электр узатиш линиялари ва электр кабелини ўз ичига олади. Тармоқлар орқали юкларни бошқариш ва қувватни бошқариш умумий энергия самарадорлигига сезиларли таъсир кўрсатади. Электр иситиш ҳам кенг қўлланади ва тадқиқ қилинади.
Термодинамика
Термодинамика энергия конвертациясининг асосий қонунлари билан шуғулланади ва назарий физикадан олинган.
Иссиқлик ва кимёвий энергия

Иссиқлик ва кимёвий энергия кимё ва атроф-муҳитни ўрганиш билан боғлиқ. Ёниш ҳар хил турдаги ёндиргичлар ва кимёвий двигателлар, панжаралар билан, шунингдек уларнинг энергия самарадорлиги, ифлосланиши ва ишлаш хавфсизлиги билан боғлиқ.
Эгзоз газларини тозалаш технологияси турли хил механик, термал ва кимёвий тозалаш усуллари орқали ҳаво ифлосланишини камайтиришга қаратилган. Эмиссия назорат қилиш технологияси технологик ва кимёвий муҳандислик соҳасидир. Қозон технологияси амалий механика ва материаллар муҳандислигидан олинган буғ қозонлари ва турбиналарини лойиҳалаш, қуриш ва ишлатиш билан шуғулланади (ядро энергиясини ишлаб чиқаришда ҳам қўлланади).
Энергия конвертацияси транспорт, механик энергия ва энергия ишлаб чиқариш учун ишлатиладиган ички ёниш двигателлари, турбиналар, насослар ва бошқалар билан боғлиқ. Юқори иссиқлик ва механик юклар амалий муҳандислик фанининг кўплаб соҳаларида ҳал қилинадиган операцион хавфсизлик муаммоларини келтириб чиқаради.
Ядро энергияси

Ядро технологияси ядровий реакторлардан ядро энергиясини ишлаб чиқариш, ядро ёқилғисини қайта ишлаш ва радиоактив чиқиндиларни йўқ қилиш билан шуғулланади, амалий ядро физикаси, ядро кимёси ва радиация фанидан фойдаланади.
Ядро энергиясини ишлаб чиқариш кўплаб мамлакатларда бир неча ўн йиллар давомида сиёсий жиҳатдан зиддиятли бўлиб келган, аммо ядровий парчаланиш натижасида ишлаб чиқарилган электр энергияси бутун дунёда муҳим аҳамиятга эга[151]. Бир кун келиб термоядровий технологиялар кўпчилик бўлиниш реакторларини алмаштиради деган умидлар катта, аммо бу ҳали ҳам ядро физикасининг тадқиқот соҳаси.

Шамол энергияси

Шамол турбиналари айланадиган роторни генераторга улаш орқали шамол энергиясини электр энергиясига айлантиради. Шамол турбиналари атмосфера оқимларидан энергия олади ва машинасозлик ва электротехника фанидан олинган билимлар билан бир қаторда аэродинамикадан фойдаланган ҳолда ишлаб чиқилган. Шамол аэродинамик ротор пичоқлари бўйлаб ўтиб, пичоқнинг ҳар икки томонида юқори босим майдони ва пастроқ босим майдони ҳосил қилади. Кўтариш ва тортиш кучлари ҳаво босимининг фарқи туфайли ҳосил бўлади. Юк кўтариш кучи тортиш кучидан кучлироқдир; шунинг учун генераторга уланган ротор айланади. Кейин энергия аэродинамик кучдан генераторнинг айланишига ўзгариши туфайли ҳосил бўлади[152].
қайта тикланувчи энергиянинг энг самарали манбаларидан бири сифатида эътироф этилган шамол энергияси дунёда тобора долзарб бўлиб бормоқда[153]. Шамол энергияси энергия ишлаб чиқаришда ҳеч қандай сув ишлатмайди, бу эса сув кўп бўлмаган ҳудудлар учун яхши энергия манбаи ҳисобланади. Иқлим ҳозирги башоратларга мувофиқ ўзгарган тақдирда ҳам шамол энергияси ишлаб чиқарилиши мумкин, чунки у фақат шамолга таянади[154].
Геотермал
Ернинг чуқур қисмида магма деб аталадиган эриган жинсларнинг ҳаддан ташқари иссиқлик ҳосил қилувчи қатлами мавжуд[155]. Магмадан келиб чиқадиган жуда юқори ҳароратлар яқин атрофдаги ер ости сувларини иситади. Бундай иссиқликдан фойдаланиш учун турли хил технологиялар ишлаб чиқилган, масалан, ҳар хил турдаги электр станциялари (қуруқ, чаққон ёки иккилик), иссиқлик насослари ёки қудуқлардан фойдаланилади[156]. Иссиқликдан фойдаланишнинг бу жараёнлари у ёки бу шаклда иссиқ сув ёки у томонидан ишлаб чиқарилган буғ билан айлантириладиган турбинага эга бўлган инфратузилмани ўз ичига олади[157]. Айланадиган турбиналар генераторга уланган ҳолда энергия ишлаб чиқаради. Энг сўнгги инновация 10 фут чуқурликдаги тупроқнинг доимий ҳароратидан фойдаланган ҳолда иссиқликни иншоотларга ва ундан иссиқликни помпалайдиган саёз ёпиқ контурли тизимлардан фойдаланишни ўз ичига олади[158].
Гидроэнергетика

Гидроэнергетика механик энергияни дарёлар, океан тўлқинлари ва тошқинлардан олади. Қурилиш муҳандислиги тўғонларни, туннелларни, сув йўлларини ўрганиш ва қуриш, гидрология ва геология орқали қирғоқ ресурсларини бошқариш учун ишлатилади. Оқим сув билан айланадиган паст тезликда ишлайдиган сув турбинаси электр энергиясини ишлаб чиқариш учун электр генераторини қувватлантириши мумкин[159][160].
Биоэнергия
Биоэнергия биологик ишлаб чиқаришда, қишлоқ хўжалигида ва ўрмон хўжалигида етиштириладиган биомассаларни йиғиш, қайта ишлаш ва улардан фойдаланиш билан шуғулланади. Улардан электр стансиялари ёқилғини олади. Этанол, метанол (иккаласи ҳам баҳсли) ёки ёнилғи хужайралари учун водород ушбу технологиялардан олиниши ва электр энергиясини ишлаб чиқариш учун ишлатилиши мумкин[161][162].
Яна қаранг
- Энергетика сиёсати
- АҚШнинг энергетика сиёсати
- Хитойнинг энергетика сиёсати
- Ҳиндистоннинг энергетика сиёсати
- Европа Иттифоқининг энергетика сиёсати
- Буюк Британиянинг энергетика сиёсати
- Россиянинг энергетика сиёсати
- Бразилиянинг энергетика сиёсати
- Канаданинг энергетика сиёсати
- Совет Иттифоқи энергетика сиёсати
- Энергетика саноатини либераллаштириш ва хусусийлаштириш (Таиланд)
- Асосий
- Мавсумий иссиқлик энергиясини сақлаш
- Геомагнит индукцияли оқим
- Ээнергия йиғиш
- Барқарор энергия тадқиқотлари (2020-йилдан ҳозирги кунгача)
- Хом ашё
- Бошқалар
Манбалар
- ↑ РЕН21-Ренеwабле Энергй Полиcй Нетwорк фор тҳе 21ст Cентурй Ренеwаблес 2012-Глобал Статус Репорт, паге 21. (Wайбаcк Мачине сайтида Деcембер 15, 2012, санасида архивланган), 2012
- ↑ эиа.гов–У.С. Энергй Информатион Администратион Интернатионал Энергй Статистиcс (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-08-22 санасида архивланган)
- ↑ Лаwренcе Ливерморе Натионал Лабораторй-Энергй флоw чарт (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-10-01 санасида архивланган), 2011
- ↑ „Энергй Соурcес“. 2022-йил 10-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 10-октябр.
- ↑ „4.1 – Транспортатион анд Энергй“. Қаралди: 10-октябр 2022-йил.
- ↑ „Нонренеwабле Ресоурcес“. Қаралди: 10-октябр 2022-йил.
- ↑ [ҳттпс://www.иэа.орг/репорц/wорлд-энергй-эмплоймент/овервиэw „Wорлд Энергй Эмплоймент Овервиэw“]. Қаралди: 10-октабр 2022-йил.
- ↑ Интернатионал Энергй Агенcй: Кей Wорлд Энергй Статистиcс 2007. С. 6
- ↑ Энергй Сеcуритй анд Cлимате Полиcй: Ассессинг Интераcтионс. п125
- ↑ Энергй Сеcуритй: Эcономиcс, Политиcс, Стратегиэс, анд Имплиcатионс. Эдитед бй Cарлос Пасcуал, Жонатҳан Элкинд. п210
- ↑ Геотҳермал Энергй Ресоурcес фор Девелопинг Cоунтриэс. Бй Д. Чандрасекҳарам, Ж. Бундсчуҳ. п91
- ↑ Cонгрессионал Реcорд, В. 153, ПТ. 2, Жануарй 18, 2007 то Фебруарй 1, 2007 эдитед бй У С Cонгресс, Cонгресс (У.С.). п 1618
- ↑ Индиа с Энергй Сеcуритй. Эдитед бй Лигиа Норонҳа, Анант Сударшан.
- ↑ Натионал сеcуритй, сафетй, течнологй, анд эмплоймент имплиcатионс оф инcреасинг CАФЕ стандардс : ҳеаринг бефоре тҳе Cоммиттеэ он Cоммерcе, Сcиэнcе, анд Транспортатион, Унитед Статес Сенате, Оне Ҳундред Севентҳ Cонгресс, сеcонд сессион, Жануарй 24, 2002. ДИАНЕ Публишинг. п10
- ↑ Энергй Депенденcй, Политиcс анд Cорруптион ин тҳе Формер Совиэт Унион. Бй Маргарита М. Балмаcеда. Псйчологй Пресс, Деcембер 6, 2007.
- ↑ Пеакинг оф Wорлд Оил Продуcтион: Импаcц, Митигатион, анд Риск Манагемент. Wас ат: www.пппл.гов/полИмаге.cфм?доc_Ид=44&сизе_cоде=Доc
- ↑ „Биг Риг Буилдинг Боом“. Ригзоне.cом (2006-йил 13-апрел). 2007-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 18-январ.
- ↑ „Ҳеат Исланд Гроуп Ҳоме Паге“. Лаwренcе Беркелей Натионал Лабораторй (2000-йил 30-август). 9-январ 2008-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 19-январ.
- ↑ „Ҳас тҳе Wорлд Алреадй Пассед "Пеак Оил"?“. натионалгеограпҳиc.cом (2010-йил 11-ноябр). 2014-йил 12-августда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Интерговернментал Панел он Cлимате Чанге (2007): ИПCC Фоуртҳ Ассессмент Репорт — Wоркинг Гроуп И Репорт он „Тҳе Пҳйсиcал Сcиэнcе Басис“.
- ↑ „Энвиронментал импаcц оф cоал поwер: аир поллутион“. Унион оф Cонcернед Сcиэнтисц (18-август 2005-йил). 15-январ 2008-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-январ 2008-йил.
- ↑
„Кей Wорлд Энергй Статистиcс 2012“ (ПДФ). Интернатионал Энергй Агенcй. 2012. 2012-11-18да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 2012-12-17.
{{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес|магазине=(ёрдам) - ↑ „Wорлд Нуcлеар Поwер Реаcторс 2007-08 анд Ураниум Реқуиременц“. Wорлд Нуcлеар Ассоcиатион (2008-йил 9-июн). 3-март 2008-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 21-июн.
- ↑ „ПРИС - Ҳоме“. Иаэа.орг. 2013-йил 2-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 14-июн.
- ↑ „Жапан аппровес тwо реаcтор рестарц“. Таипеи Тимес (2013-йил 7-июн). 2013-йил 27-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 14-июн.
- ↑ „Wҳат ис Нуcлеар Поwер Плант - Ҳоw Нуcлеар Поwер Планц wорк | Wҳат ис Нуcлеар Поwер Реаcтор - Тйпес оф Нуcлеар Поwер Реаcторс“. ЭнгинеэрсГараге. 2013-йил 4-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 14-июн.
- ↑ „Нуcлеар-Поwеред Шипс | Нуcлеар Субмаринес“. Wорлд-нуcлеар.орг. 2013-йил 12-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 14-июн.
- ↑ „Арчивед cопй“. 2015-йил 26-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 4-июн. Навал Нуcлеар Пропулсион, Магди Рагҳеб. Ас оф 2001, абоут 235 навал реаcторс ҳад беэн буилт
- ↑ „Беёнд ИТЕР“. Тҳе ИТЕР Прожеcт. Информатион Сервиcес, Принcетон Пласма Пҳйсиcс Лабораторй. 7-ноябр 2006-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-феврал 2011-йил. — Прожеcтед фусион поwер тимелине
- ↑ Унион-Трибуне Эдиториал Боард. „Тҳе нуcлеар cонтроверсй“. Унион-Трибуне (27-март 2011-йил). 19-ноябр 2011-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Жамес Ж. МаcКензиэ. Ревиэw оф Тҳе Нуcлеар Поwер Cонтроверсй бй Артҳур W. Мурпҳй Тҳе Қуартерлй Ревиэw оф Биологй, Вол. 52, Но. 4 (Деc., 1977), пп. 467-468.
- ↑ Спенcер Р. Wеарт. Тҳе Рисе оф Нуcлеар Феар. Ҳарвард Университй Пресс, 2012. ИСБН 9780674065062.
- ↑ Стургис. „Инвестигатион: Ревелатионс абоут Тҳреэ Миле Исланд дисастер раисе доубц овер нуcлеар плант сафетй“. Институте фор Соутҳерн Студиэс. 2010-йил 18-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 24-август.
- ↑ Мартин Фаcклер. „Репорт Финдс Жапан Ундерестиматед Цунами Дангер“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (1-июн 2011-йил). 5-феврал 2017-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Брендан Ничолсон. „Нуcлеар поwер 'чеапер, сафер' тҳан cоал анд гас“. Тҳе Аге (2006-йил 5-июн). 2008-йил 8-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 18-январ.
- ↑ Бургҳерр Петер (2008). „А Cомпаративе Аналйсис оф Аccидент Рискс ин Фоссил, Ҳйдро, анд Нуcлеар Энергй Чаинс“ (ПДФ). Ҳуман анд Эcологиcал Риск Ассессмент. 14-жилд, № 5. 947–973, 962–5-бет. дои:10.1080/10807030802387556. ИССН 1080-7039. Cомпаринг Нуcлеар’с латент cанcер деатҳс, суч ас cанcер wитҳ отҳер энергй соурcес иммедиате деатҳс пер унит оф энергй генератед(ГWейр). Тҳис студй доэс нот инcлуде фоссил фуэл релатед cанcер анд отҳер индиреcт деатҳс cреатед бй тҳе усе оф фоссил фуэл cонсумптион ин иц „севере аccидент“, ан аccидент wитҳ море тҳан 5 фаталитиэс, cлассифиcатион.
- ↑ „Wорлдwиде Фирст Реаcтор то Старт Уп ин 2013, ин Чина - Wорлд Нуcлеар Индустрй Статус Репорт“. Wорлднуcлеаррепорт.орг. 2013-йил 2-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 14-июн.
- ↑ Аеша Расcоэ. „У.С. аппровес фирст неw нуcлеар плант ин а генератион“. Реутерс (9-феврал 2012-йил). 1-июл 2017-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Марк Cоопер. „Нуcлеар агинг: Нот со граcефул“. Буллетин оф тҳе Атомиc Сcиэнтисц (18-июн 2013-йил). 5-июл 2013-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Маттҳеw Wалд. „Нуcлеар Планц, Олд анд Унcомпетитиве, Аре Cлосинг Эарлиэр Тҳан Эхпеcтед“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (14-июн 2013-йил). 26-январ 2017-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Cонcа. „Ураниум Сеаwатер Эхтраcтион Макес Нуcлеар Поwер Cомплетелй Ренеwабле“. форбес.cом. 24-апрел 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-май 2018-йил.
- ↑ Април 20, 2016 Волуме 55, Иссуэ 15 Пагес 4101-4362 Ин тҳис иссуэ:Ураниум ин Сеаwатер Паге 962 то 965
- ↑ „Cоллеcтивелй, лифе cйcле ассессмент литературе шоwс тҳат нуcлеар поwер ис симилар то отҳер ренеwабле анд муч лоwер тҳан фоссил фуэл ин тотал лифе cйcле ГҲГ эмиссионс.“. Нрел.гов (2013-йил 24-январ). 2013-йил 2-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 22-июн.
- ↑ Wагнер, Фриэдрич (2021). „CО2 эмиссионс оф нуcлеар поwер анд ренеwабле энергиэс: а статистиcал аналйсис оф Эуропеан анд глобал дата“. Тҳе Эуропеан Пҳйсиcал Жоурнал Плус. 136-жилд, № 5. 562-бет. Бибcоде:2021ЭПЖП..136..562W. дои:10.1140/эпжп/с13360-021-01508-7. ИССН 2190-5444.
- ↑ Кҳареча Пушкер А (2013). „Превентед Морталитй анд Греэнҳоусе Гас Эмиссионс фром Ҳисториcал анд Прожеcтед Нуcлеар Поwер - глобал нуcлеар поwер ҳас превентед ан авераге оф 1.84 миллион аир поллутион-релатед деатҳс анд 64 гигатоннес оф CО2-эқуивалент (ГтCО2-эқ) греэнҳоусе гас (ГҲГ) эмиссионс тҳат wоулд ҳаве ресултед фром фоссил фуэл бурнинг“. Энвиронментал Сcиэнcе. 47-жилд, № 9. 4889–4895-бет. Бибcоде:2013ЭнСТ...47.4889К. дои:10.1021/эс3051197. ПМИД 23495839.
- ↑ Сйлвиа Wесталл. „ИАЭА Ҳеад Сеэс Wиде Суппорт фор Стриcтер Нуcлеар Плант Сафетй“. Сcиэнтифиc Америcан (24-июн 2011-йил). 25-июн 2011-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Гаугинг тҳе прессуре“. Тҳе Эcономист (28-апрел 2011-йил). 31-август 2012-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Эуропеан Энвиронмент Агенcй. „Лате лессонс фром эарлй wарнингс: сcиэнcе, преcаутион, инноватион: Фулл Репорт“ (23-январ 2013-йил). 17-май 2013-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Мари Саито. „Жапан анти-нуcлеар протестерс раллй афтер ПМ cалл то cлосе плант“. Реутерс (7-май 2011-йил). 7-май 2011-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Томоко Ямазаки; Шуничи Озаса. „Фукушима Ретиреэ Леадс Анти-Нуcлеар Шареҳолдерс ат Тепcо Аннуал Меэтинг“. Блоомберг (27-июн 2011-йил). 30-июн 2011-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Кидд, Стеве. „Неw реаcторс—море ор лесс?“. Нуcлеар Энгинеэринг Интернатионал (21-январ 2011-йил). 2011-йил 12-декабрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Эд Cроокс. „Нуcлеар: Неw даwн ноw сеэмс лимитед то тҳе эаст“. Финанcиал Тимес (12-сентабр 2010-йил). Қаралди: 12-сентабр 2010-йил.
- ↑ Эдwард Кеэ. „Футуре оф Нуcлеар Энергй“. НЕРА Эcономиc Cонсултинг (16-март 2012-йил). 5-октабр 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2-октабр 2013-йил.
- ↑ Тҳе Футуре оф Нуcлеар Поwер. Массачусетц Институте оф Течнологй, 2003. ИСБН 978-0-615-12420-9. Қаралди: 2006-йил 10-ноябр.
- ↑ Массачусетц Институте оф Течнологй. „Тҳе Футуре оф тҳе Нуcлеар Фуэл Cйcле“ (2011). 2011-йил 1-июнда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „УАЭ'с фоуртҳ поwер реаcтор ундер cонструcтион“. www.wорлд-нуcлеар-неwс.орг. 16-сентабр 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-май 2018-йил.
- ↑ „Тҳе Эмиратес Нуcлеар Энергй Cорпоратион (ЭНЕC) провидед а прожеcт упдате он тҳе статус оф тҳе УАЭ пеаcефул нуcлеар энергй програм“. www.фананеwс.cом. 6-октабр 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-май 2018-йил.
- ↑ Пател, Тара; Франcоис де Беаупуй. „Чина Буилдс Нуcлеар Реаcтор фор 40% Лесс Тҳан Cост ин Франcе, Арева Сайс“. Блоомберг (24-ноябр 2010-йил). 28-ноябр 2010-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 8-март.
- ↑ „Тҳе мйтҳ оф ренеwабле энергй | Буллетин оф тҳе Атомиc Сcиэнтисц“. Тҳебуллетин.орг (2011-йил 22-ноябр). 2013-йил 7-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 3-октябр.
- ↑ „Энергй фор Cоокинг ин Девелопед Cоунтриэс“ (2006). 2017-йил 15-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 13-июл.
- ↑ РЕН21. „Ренеwаблес 2011: Глобал Статус Репорт“ 17, 18 (2011). 2015-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Интернатионал Энергй Агенcй. „Энергй Течнологй Перспеcтивес 2012“ (2012). 2012-йил 8-июлда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Стеве Леоне. „У.Н. Сеcретарй-Генерал: Ренеwаблес Cан Энд Энергй Повертй“. Ренеwабле Энергй Wорлд (25-август 2011-йил). 28-сентабр 2013-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Ренеwаблес 2016: Глобал Статус Репорт“. 2017-йил 25-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 24-май.
- ↑ Wорлдwатч Институте. „Усе анд Cапаcитй оф Глобал Ҳйдропоwер Инcреасес“ (2012-йил 1-январ). 2014-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 11-январ.
- ↑ Wорлдwатч Институте (Жануарй 2012)."Усе анд Cапаcитй оф Глобал Ҳйдропоwер Инcреасес" Арчивед фром тҳе оригинал он 2014-09-24. Ретриэвед 2014-01-11.
- ↑ „Wорлд Wинд Энергй Репорт 2010“. Репорт. Wорлд Wинд Энергй Ассоcиатион (2011-йил 1-феврал). 4-сентабр 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-август 2011-йил.
- ↑ РЕН21. „Ренеwаблес 2011: Глобал Статус Репорт“ (2011). 2011-йил 5-сентябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Тҳе Wорлд Wинд Энергй Ассоcиатион. 2014 Ҳалф-еар Репорт. WWЕА, 2014 — 1–8-бет.
- ↑ 70,0 70,1 "Wорлд Wинд Энергй Репорт 2010" Репорт. Wорлд Wинд Энергй Ассоcиатион. Фебруарй 2011. Арчивед фром тҳе оригинал (ПДФ) он 4 Септембер 2011. Ретриэвед 8 Аугуст 2011.
- ↑ „Ренеwаблес“. эиргрид.cом. 15-август 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22-ноябр 2010-йил.
- ↑ Спаин Ренеwабле Энергй анд Ҳигҳ Пенетратион (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-06-09 санасида архивланган) Жуне 9, 2012, ат тҳе Wайбаcк Мачине
- ↑ „Тҳис паге ҳас беэн ремовед - Неwс - Тҳе Гуардиан“. Тҳе Гуардиан. 2017-йил 26-февралда асл нусхадан архивланган.
- ↑ "Тҳис паге ҳас беэн ремовед - Неwс - Тҳе Гуардиан" Тҳе Гуардиан. Арчивед фром тҳе оригинал он 2017-02-26.
- ↑ БС Репортер. „Сузлон cреатес cоунтрй'с ларгест wинд парк“. бусинесс-стандард.cом (11-май 2012-йил). 1-октабр 2012-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Топ Неwс“. www.ренеwаблеэнергйwорлд.cом. 5-январ 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-май 2018-йил.
- ↑ „Дриллинг Доwн: Wҳат Прожеcц Маде 2008 Суч а Баннер Еар фор Wинд Поwер?“. ренеwаблеэнергйwорлд.cом. 2011-йил 15-июлда асл нусхадан архивланган.
- ↑ ФГ Форрест. „CЕЗ Гроуп - Тҳе Ларгест Wинд Фарм ин Эуропе Гоэс Инто Триал Оператион“. cез.cз. 2015-йил 1-июлда асл нусхадан архивланган.
- ↑ "Энергй"Роял Соcиэтй оф Чемистрй 2 Април 2014.
- ↑ "'Ренеwаблес' поwер аҳеад то беcоме тҳе wорлд'с чеапест соурcе оф энергй ин 2020" Wорлд Эcономиc Форум. Ретриэвед 2022-01-25.
- ↑ "Левелизед Cост Оф Энергй, Левелизед Cост Оф Стораге, анд Левелизед Cост Оф Ҳйдроген" Лазард.cом. Ретриэвед 2022-01-25.
- ↑ „Сауди Арабиа сигнед Поwер Пурчасе Агреэмент фор 2,970МW Солар ПВ Прожеcц“ саудигулфпрожеcц.cом. Ретриэвед 2022-08-28.
- ↑ „Қуёш энергияси истиқболлари: Хулоса“
- ↑ Сантиллан-Жименез Эдуардо (2015). „Cонтинуоус cаталйтиc деохйгенатион оф модел анд алгал липидс то фуэл-лике ҳйдроcарбонс овер Ни–Ал лаеред доубле ҳйдрохиде“. Cаталйсис Тодай. 258-жилд. 284–293-бет. дои:10.1016/ж.cаттод.2014.12.004.
- ↑ "Биофуэлс Маке а Cомебаcк Деспите Тоугҳ Эcономй" Wорлдwатч Институте. 2011-08-31. Арчивед фром тҳе оригинал он 2012-05-30. Ретриэвед 2011-08-31.
- ↑ „Биофуэлс Маке а Cомебаcк Деспите Тоугҳ Эcономй“. Wорлдwатч Институте (2011-йил 31-август). 2012-йил 30-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 31-август.
- ↑ РЕН21"Ренеwаблес 2011: Глобал Статус Репорт"
- ↑ „Течнологй Роадмап, Биофуэлс фор Транспорт“ (2011). 2014-йил 22-июлда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Де, С. Т. (2012). "Геонеутринос анд тҳе радиоаcтиве поwер оф тҳе Эартҳ". Ревиэwс оф Геопҳйсиcс. 50 (3): РГ3007арХив1111.6099Бибcоде2012РвГео..50.3007Д
- ↑ Гандо, А.; Дwер, Д. А.; МcКеоwн, Р. Д.; Зҳанг, C. (2011). "Партиал радиогениc ҳеат модел фор Эартҳ ревеалед бй геонеутрино меасуременц" Натуре Геосcиэнcе. 4 (9): 647.
- ↑ Лай, Тҳорне; Ҳернлунд, Жоҳн; Буффетт, Бруcе А. (2008), "Cоре–мантле боундарй ҳеат флоw", Натуре Геосcиэнcе, 1 (1): 25–32Бибcоде,:2008НатГе...1...2510.1038/нгео.2007.44
- ↑ Лай Т., Ҳернлунд Ж., Буффетт Б. А. (2008). „Cоре–мантле боундарй ҳеат флоw“. Натуре Геосcиэнcе. 1-жилд, № 1. 25–32-бет. Бибcоде:2008НатГе...1...25Л. дои:10.1038/нгео.2007.44.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: мултипле намес: аутҳорс лист () - ↑ Немзер. „Геотҳермал ҳеатинг анд cоолинг“. 1998-йил 11-январда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Геотҳермал cапаcитй | Абоут БП | БП Глобал“. Бп.cом. 2013-йил 6-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 5-октябр.
- ↑ Фридлеифссон, Ингвар Б.; Бертани, Руггеро; Ҳуэнгес, Эрнст; Лунд, Жоҳн W.; Рагнарссон, Арни; Рйбач, Ладислаус (2008-02-11), О. Ҳоҳмеер анд Т. Триттин, эд., Тҳе поссибле роле анд cонтрибутион оф геотҳермал энергй то тҳе митигатион оф cлимате чанге (пдф), ИПCC Сcопинг Меэтинг он Ренеwабле Энергй Соурcес, Луэбеcк, Германй, пп. 59-80, ретриэвед 2009-04-06
- ↑ Гласслей, Wиллиам Э. (2010). Геотҳермал Энергй: Ренеwабле Энергй анд тҳе Энвиронмент, CРC Пресс, ИСБН 9781420075700.
- ↑ Греэн ПоwерАрчивед 2014-10-15 ат тҳе Wайбаcк Мачине. эwеб.орг
- ↑ Cотҳран, Ҳелен (2002), Энергй Алтернативес, Греэнҳавен Пресс, ИСБН 978-0737709049
- ↑ Фридлеифссон, Ингвар (2001). „Геотҳермал энергй фор тҳе бенефит оф тҳе пеопле“. Ренеwабле анд Сустаинабле Энергй Ревиэwс. 5-жилд, № 3. 299–312-бет. дои:10.1016/С1364-0321(01)00002-8.
- ↑ Cарбон Труст, Футуре Марине Энергй. Ресулц оф тҳе Марине Энергй Чалленге: Cост cомпетитивенесс анд гроwтҳ оф wаве анд тидал стреам энергй, Жануарй 2006
- ↑ "Тетҳйс"Арчивед фром тҳе оригинал он 22 Жуне 2017. Ретриэвед 21 Април 2014.
- ↑ "Индонесиан Оcеан Энергй" индопос.cо.ид. Арчивед фром тҳе оригинал он 2 Фебруарй 2014. Ретриэвед 5 Април 2018.
- ↑ Паул Гипе. „100 Перcент Ренеwабле Висион Буилдинг“. Ренеwабле Энергй Wорлд (4-апрел 2013-йил). 6-октабр 2014-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ ИПCC. „Спеcиал Репорт он Ренеwабле Энергй Соурcес анд Cлимате Чанге Митигатион“. Cамбридге Университй Пресс, Cамбридге, Унитед Кингдом анд Неw Ёрк, НЙ, УСА (2011). 2014-йил 11-январда асл нусхадан архивланган.
- ↑ С. Паcала; Р. Соcолоw (2004). „Стабилизатион Wедгес: Солвинг тҳе Cлимате Проблем фор тҳе Нехт 50 Еарс wитҳ Cуррент Течнологиэс“ (ПДФ). Сcиэнcе. 305-жилд, № 5686. Сcиэнcе Вол. 305. 968–972-бет. Бибcоде:2004Сcи...305..968П. дои:10.1126/сcиэнcе.1100103. ПМИД 15310891. 2015-08-12да асл нусхадан (ПДФ) архивланди.
- ↑ Марк А. Делуcчи. „Провидинг алл глобал энергй wитҳ wинд, wатер, анд солар поwер, Парт ИИ: Релиабилитй, сйстем анд трансмиссион cосц, анд полиcиэс“. Энергй Полиcй 1170–1190. Элсевиэр Лтд. (2011). 2012-йил 16-июнда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Натионал Ресеарч Cоунcил. Элеcтриcитй фром Ренеwабле Ресоурcес: Статус, Проспеcц, анд Импедименц. Натионал Аcадемиэс оф Сcиэнcе, 2010 — 4-бет. ДОИ:10.17226/12619. ИСБН 978-0-309-13708-9.
- ↑ Аморй Ловинс (Марч–Април 2012). „А Фареwелл то Фоссил Фуэлс“. Фореигн Аффаирс. 329-жилд, № 5997. 1292–1294-бет. Бибcоде:2010Сcи...329.1292Ҳ. дои:10.1126/сcиэнcе.1195449. ПМИД 20829473. 2012-07-07да асл нусхадан архивланди.
- ↑ „Wҳат Ит Wоулд Реаллй Таке то Реверсе Cлимате Чанге“. иэээ.орг (2014-йил 18-ноябр). 24-ноябр 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-май 2018-йил.
- ↑ „Пҳилипс Торнадо Асиан Cомпаcт Флуоресcент“. Пҳилипс. 2012-йил 4-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 24-декабр.
- ↑ Ричард Л. Кауффман Обстаcлес то Ренеwабле Энергй анд Энергй Эффиcиэнcй. ин: Фром Силос то Сйстемс: Иссуэс ин Cлеан Энергй анд Cлимате Чанге. А репорт он тҳе wорк оф тҳе РЕИЛ Нетwорк, 2008-2010. Эдитед бй Паркер Л эт ал. Яле Счоол оф Форестрй & Энвиронментал Студиэс 2010
- ↑ Диэсендорф, Марк (2007). Греэнҳоусе Солутионс wитҳ Сустаинабле Энергй, УНСW Пресс, п. 86.
- ↑ Сопҳиэ Ҳебден. „Инвест ин cлеан течнологй сайс ИЭА репорт“. Сcидев.нет (2006-йил 22-июн). 2007-йил 26-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 16-июл.
- ↑ „Тҳе Тwин Пилларс оф Сустаинабле Энергй: Сйнергиэс бетwеэн Энергй Эффиcиэнcй анд Ренеwабле Энергй Течнологй анд Полиcй“. Аcеээ.орг. 2009-йил 29-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 16-июл.
- ↑ Росс, Cуллен (26-август 2016-йил). „Эвалуатинг ренеwабле энергй полиcиэс“ (ПДФ). Тҳе Аустралиан Жоурнал оф Агриcултурал анд Ресоурcе Эcономиcс. 61-жилд, № 1. 1–18-бет. дои:10.1111/1467-8489.12175.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ „Неwс“. Лаwренcе Ливерморе Натионал Лабораторй. 2010-йил 22-сентябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Фуэл Cелл Материалс Течнологй ин Веҳиcулар Пропулсион: Репорт. Натионал Аcадемиэс, 1983.
- ↑ „Оак Ридге Натионал Лабораторй — Биомасс, Солвинг тҳе сcиэнcе ис онлй парт оф тҳе чалленге“. 2013-йил 2-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 6-январ.
- ↑ „А Пример он Элеcтриc Утилитиэс, Дерегулатион, анд Реструcтуринг оф У.С. Элеcтриcитй Маркец“ ФЕМП). Май 2002. Ретриэвед 30 Оcтобер 2018.
- ↑ "Тҳе геополитиcс оф ренеwабле энергй: Дебункинг фоур эмергинг мйтҳс"10.1016/ж.эрсс.2018.10.018 Энергй Ресеарч & Соcиал Сcиэнcе. 49: 36-40.
- ↑ Авишек Г Дастидар (13 Септембер 2018). „Афтер инитиал қуэстионс, говернмент cлеарс 100 % Раилwайс элеcтрифиcатион“Тҳе Индиан Эхпресс
- ↑ „Ҳонг Конг Эхпресс Раил Линк оффиcиаллй опенс“Хинҳуанет.cом 3 Оcтобер 2018. Арчивед фром тҳе оригинал он 18 Оcтобер 2018.
- ↑ „Сурвей оф Белфорд 1995“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-04-12 санасида архивланган) Нортҳ Нортҳумберланд Онлине.„Лигҳтинг бй элеcтриcитй“
- ↑ Cуффе, Паул; Кеане, Андреw (2017). „Висуализинг тҳе Элеcтриcал Струcтуре оф Поwер Сйстемс“. ИЭЭЭ Сйстемс Жоурнал. 11 (3): 1810-1821.
- ↑ „Тҳе басиc тҳингс абоут субстатионс ёу МУСТ кноw ин тҳе миддле оф тҳе нигҳт!“ ЭЭП — Элеcтриcал Энгинеэринг Портал. 9 Жануарй 2019. Ретриэвед 23 Април 2021.
- ↑ „Афтер инитиал қуэстионс, говернмент cлеарс 100 % Раилwайс элеcтрифиcатион“Натионал Девелопмент анд Реформ Cоммиссион 6 Жануарй 2020.
- ↑ Неw СУПЕРГЕН Ҳуб то сет УК’с энергй стораге cоурсе (Wайбаcк Мачине сайтида 2014-05-08 санасида архивланган) ЭCНМаг.cом wебсите, Май 2, 2014.
- ↑ Продуктионсфорсчунг | Прозессентwиcклунг унд Продуктионстечник фüр гроßэ Литҳиум-Ионен-Зеллен (Wайбаcк Мачине сайтида 2014-05-12 санасида архивланган) Май 12, 2014, ат тҳе Wайбаcк Мачине, Зентрум фüр Соннененергиэ- унд Wассерстофф-Форсчунг Баден-Wüрттемберг wебсите, 2011. (ин Герман)
- ↑ „Глобал Энергй Стораге Датабасе | Энергй Стораге Сйстемс“ фром тҳе оригинал он Жулй 9, 2021. Ретриэвед Жулй 9, 2021.
- ↑ Виланова, Матеус Риcардо Ногуэира; Флорес, Алессандро Тҳиэссен; Балестиэри, Жосé Антôнио Перрелла (Жулй 18, 2020). „Пумпед ҳйдро стораге планц: а ревиэw“. Жоурнал оф тҳе Бразилиан Соcиэтй оф Мечаниcал Сcиэнcес анд Энгинеэринг. 42 (8): 415. дои:10.1007/с40430-020-02505-0.ИССН1806-3691С2CИД225550878
- ↑ Баирд, Зачариаҳ Стевен; Нешумаев, Дмитри; Жäрвик, Оливер; Поwелл, Кодй М. (Деcембер 30, 2021).„Cомпарисон оф тҳе мост ликелй лоw-эмиссион элеcтриcитй продуcтион сйстемс ин Эстониа“ ЛОС ОНЕ. 16 (12):2021ПЛоСО..1661780Б
- ↑ "Оил Приcе Леап ин тҳе Эарлй Нинетиэс, " Нороил, Деcембер 1989, пагес 35-38.
- ↑ Опеc Оил Оутлоок то 2025 Табле 4, Паге 12
- ↑ Сустаинабле Девелопмент анд Инноватион ин тҳе Энергй Сеcтор. Улрич Стегер, Wоутер Ачтерберг, Корнелис Блок, Ҳеннинг Боде, Wалтер Френз, Cоринна Гатҳер, Герд Ҳанекамп, Диэтер Имбоден, Маттҳиас Жаҳнке, Мичаэл Кост, Руди Курз, Ҳанс Г. Нутзингер, Тҳомас Зиэсемер. Спрингер, Деcембер 5, 2005.
- ↑ „Энергй индепенденcе анд сеcуритй: А реалитй чеcк“. делоитте.cом. 5-апрел 2013-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Бриттле Поwер: Энергй План фор Натионал Сеcуритй (Wайбаcк Мачине сайтида 2009-07-02 санасида архивланган) Арчивед 2009-07-02 ат тҳе Wайбаcк Мачине. Аморй Б. Ловинс анд Л. Ҳунтер Ловинс (1982).
- ↑ "Тҳе Фрагилитй оф Доместиc Энергй." (Wайбаcк Мачине сайтида 2009-01-06 санасида архивланган) 2009-01-06 ат тҳе Wайбаcк Мачине Аморй Б. Ловинс анд Л. Ҳунтер Ловинс. Атлантиc Монтҳлй. Новембер 1983.
- ↑ "Оур Элеcтриc Футуре."Андреw Грове 2014-08-25 ат тҳе Wайбаcк Мачине Андреw Грове. Тҳе Америcан. Жулй/Аугуст 2008.
- ↑ Андреw Грове анд Роберт Бургелман. „Ан Элеcтриc План фор Энергй Ресилиэнcе“. МcКинсей Қуартерлй (2008-йил 1-декабр). 2014-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 20-июл.
- ↑ Ресилиэнcе ин Энергй: Буилдинг Инфраструcтуре Тодай фор Томорроw'с Аутомотиве Фуэл. Реформ Институте. Марч 2009.перманент деад линк
- ↑ Wорлд энергй cонсумптион оутлоок фром тҳе Интернатионал Энергй Оутлоок, публишед бй тҳе У.С. ДОЭ Энергй Информатион Администратион
- ↑ Энергй Информатион АдминистратионИнтернатионал Энергй Оутлоок 2004 2017-07-27 ат тҳе Wайбаcк Мачине
- ↑ Мандил, C. (2008) "Оур энергй фор тҳе футуре". С.А.П.И.ЭН.С. 1 (1) Арчивед 2009-04-28 ат тҳе Wайбаcк Мачине
- ↑ "Эатинг Фоссил Фуэлс" Ресилиэнcе. Арчивед фром тҳе оригинал он 2007-06-11.
- ↑ „Эатинг Фоссил Фуэлс“. Ресилиэнcе. 2007-йил 11-июнда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Фаунcе ТА, Лубитз W, Рутҳерфорд АW, МаcФарлане Д, Мооре, ГФ, Янг П, Ноcера ДГ, Мооре ТА, Грегорй ДҲ, Фукузуми С, Ёон КБ, Армстронг ФА, Wасиэлеwски МР, Стйринг С. ʻЕнергй анд Энвиронмент Cасе фор а Глобал Прожеcт он Артифиcиал Пҳотосйнтҳесис.’ Энергй анд Энвиронментал Сcиэнcе 2013, 6 (3), 695 — 698 ДОИ:10.1039/C3ЭЭ00063Ж Стйринг, Стенбжорн; Wасиэлеwски, Мичаэл Р.; Армстронг, Фрасер А.; Ёон, Кюнг Бюнг; Фукузуми, Шуничи; Грегорй, Дунcан Ҳ.; Мооре, Том А.; Ноcера, Даниэл Г.; Янг, Пеидонг (2013-02-20). „Энергй анд энвиронмент полиcй cасе фор а глобал прожеcт он артифиcиал пҳотосйнтҳесис“. Энергй & Энвиронментал Сcиэнcе. 6-жилд, № 3. 695–698-бет. дои:10.1039/C3ЭЭ00063Ж. (аccессед 13 Марч 2013)
- ↑ Жоан Лиса Бромберг. НАСА анд тҳе Спаcе Индустрй. ЖҲУ Пресс, Оcтобер 2000 — 1-бет. ИСБН 978-0-8018-6532-9. Қаралди: 10-июн 2011-йил.
- ↑ Каи-Уwе Счрогл. Еарбоок он Спаcе Полиcй 2008/2009: Сеттинг Неw Трендс. Спрингер, 2-август 2010-йил — 49-бет. ИСБН 978-3-7091-0317-3. Қаралди: 10-июн 2011-йил.
- ↑ Пропулсион Течниқуэс: Аcтион анд Реаcтион эдитед бй Петер Ж. Турчи. п341
- ↑ Cлимате Чанге: Тҳе Сcиэнcе, Импаcц анд Солутионс. Эдитед бй А. Питтоcк
- ↑ „Тҳе Wест'с Нуcлеар Мистаке“. www.мсн.cом. Қаралди: 2021-йил 8-декабр.
- ↑ „Ҳоw До Wинд Турбинес Wорк?“ (эн). Энергй.гов. Қаралди: 2020-йил 10-декабр.
- ↑ „БиблиоБоард“. опенресеарчлибрарй.орг. Қаралди: 2020-йил 10-декабр.
- ↑ Ледеc, Георге C.; Рапп, Кеннан W.; Аиэлло, Роберто Г. (2011-12-01). „Греэнинг тҳе Wинд : Энвиронментал анд Соcиал Cонсидератионс фор Wинд Поwер Девелопмент“ (инглизча).
{{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес|магазине=(ёрдам) - ↑ „Ҳоw Геотҳермал Энергй Wоркс | Унион оф Cонcернед Сcиэнтисц“ (эн). www.уcсуса.орг. Қаралди: 2020-йил 14-декабр.
- ↑ Соcиэтй. „Геотҳермал Энергй“ (эн). Натионал Геограпҳиc Соcиэтй (2012-йил 20-ноябр). 2022-йил 30-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 12-сентябр.
- ↑ УС ЭПА. „Геотҳермал Энергй“ (эн). арчиве.эпа.гов. Қаралди: 2020-йил 14-декабр.
- ↑ „Wҳере ис Геотҳермал Энергй Усед?“ (эн-УС). ГреэнФире Энергй Инc.. 2022-йил 7-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 12-сентябр.
- ↑ „Энергй течнологй“. Қаралди: 11-октябр 2022-йил.
- ↑ Вонг, Билл (2011-йил 28-июн), "Драке Ландинг Солар Cоммунитй (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-03-04 санасида архивланган)" 2016-03-04 да Wайбаcк Мачине -да архивланган , ИДЕА/CДЕА Дистриcт Энергй/CҲП 2011 конференсияси, Торонто, 1-30-бетлар, 21-апрел, 21-апрелда олинган
- ↑ „СCИЭНCЕ, ТЕCҲНОЛОГЙ, анд СОCИЭТЙ WРИТТЕН РЕПОРТ ОН CЛАССИФИCАТИОН ОФ ТЕCҲНОЛОГЙ АCCОРДИНГ ТО АППЛИCАТИОН“. Қаралди: 11-октябр 2022-йил.
- ↑ Вонг Б., Торнтон Ж. (2013). Қуёш ва иссиқлик насосларини бирлаштириш (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-10-15 санасида архивланган). Қайта тикланадиган иссиқлик устахонаси.
Адабиётлар
- Армстронг, Роберт C., Cатҳерине Wолфрам, Роберт Гросс, Натҳан С. Леwис, анд М.В. Рамана эт ал. Тҳе Фронтиэрс оф Энергй, Натуре Энергй, Вол 1, 11 Жануарй 2016.
- Серра, Ж. „Алтернативе Фуэл Ресоурcе Девелопмент“, Cлеан анд Греэн Фуэлс Фунд, (2006).
- Билген, С. анд К. Кайгусуз, Ренеwабле Энергй фор а Cлеан анд Сустаинабле Футуре, Энергй Соурcес 26, 1119 (2004).
- Энергй аналйсис оф Поwер Сйстемс, УИC Нуcлеар Иссуэс Бриэфинг Папер 57 (2004).
- Силвестре Б. С., Далcол П. Р. Т. (2009). „Геограпҳиcал прохимитй анд инноватион: Эвиденcес фром тҳе Cампос Басин оил & гас индустриал аггломератион — Бразил“. Течноватион. 29-жилд, № 8. 546–561-бет. дои:10.1016/ж.течноватион.2009.01.003.
Журналлар
Ҳаволалар
- Энергйпедиа — ҳамкорликни ривожлантириш контекстида қайта тикланувчи энергия ҳақида
- ИЭА-ЭCЕС — Халқаро энергия агентлиги — Энергияни тежаш дастури орқали энергияни тежаш.
- ИЭА ҲПТ ТCП — Халқаро энергия агентлиги — Иссиқлик помпаси технологиялари бўйича технология ҳамкорлик дастури.
- ИЭА-СҲC — Халқаро энергия агентлиги — Қуёшдан иситиш ва совутиш дастури.
- СДҲ — Қуёшли иситиш платформаси. (Европа Иттифоқи)
- Ариф (Wайбаcк Мачине сайтида 2025-01-02 санасида архивланган) — Қуёшли панеллар ҳақида