Equity (moliya)
Молия соҳасида ўз маблағлари қарзлари ёки бошқа мажбуриятлари бўлиши мумкин бўлган активларга эгалик қилишдир. Ўз маблағлари — бу корхона ихтиёрида бўлган, ички манбалар ҳисобидан шаклланадиган маблағлар. Хусусий капитал бухгалтерия ҳисоби учун активлар қийматидан мажбуриятларни айириш йўли билан ўлчанади. Мисол учун, агар кимдир 24 000 долларлик автомобилга эга бўлса ва машинани сотиб олиш учун ишлатилган кредит бўйича 10 000 доллар қарзи бўлса, 14 000 долларлик фарқ капитал ҳисобланади. Хусусий капитал битта активга, масалан, автомобил ёки уйга ёки бутун бизнесга нисбатан қўлланиши мумкин. Ўз фаолиятини бошлаши ёки кенгайтириши керак бўлган бизнес белгиланган жадвал бўйича қайтарилиши шарт бўлмаган нақд пул йиғиш учун ўз капиталини сотиши мумкин.
Агар активга бириктирилган мажбуриятлар унинг қийматидан ошиб кетган бўлса, фарқ тақчиллик деб аталади ва актив норасмий равишда „сув остида“ ёки „тескари“ деб аталади. Давлат молиясида ёки бошқа нотижорат шароитларда капитал „соф позиция“ ёки „соф активлар“ сифатида танилган.
Келиб чиқиши
„Эқуитй“ атамаси инглиз тилида мулкчиликнинг ушбу турини тавсифлайди, чунки у тижорат фаолиятининг ортиб бораётган талабларини қондириш учун Англияда кеч ўрта асрларда ишлаб чиқилган капитал ҳуқуқи тизими орқали тартибга солинган. Қадимги умумий судлар мулк ҳуқуқи масалалари билан шуғулланган бўлса, тенг ҳуқуқли судлар мулкка бўлган шартномавий манфаатлар билан шуғулланган. Худди шу активнинг шартнома улушига эга бўлган капитал эгаси ва қонун бўйича алоҳида эгаси бўлиши мумкин, у мулк ҳуқуқини чексиз ёки шартнома бажарилгунга қадар ушлаб туради. Шартнома бўйича келишмовчиликлар шартнома шартлари ва бошқарувининг адолатли, яъни адолатли эканлиги ҳисобга олинган ҳолда кўриб чиқилди.[1]
Ягона активлар
Кафолатланган кредит орқали сотиб олинган ҳар қандай актив ўз капиталига эга дейилади. Қарз тўланмаган бўлса-да, харидор активга тўлиқ эгалик қилмайди. Агар харидор қарзни тўламаган бўлса, қарз берувчи уни қайтариб олиш ҳуқуқига эга, лекин фақат тўланмаган кредит қолдиғини тиклаш учун. Хусусий капитал баланси — кредит қолдиғига камайтирилган активнинг бозор қиймати — харидорнинг қисман эгалик ҳуқуқини ўлчайди. Бу харидорнинг кредит бўйича тўлаган умумий суммасидан фарқ қилиши мумкин, бу фоизларни ўз ичига олади ва актив қийматидаги ўзгаришларни ҳисобга олмайди. Агар активда ўз капитали ўрнига камомад бўлса, кредит шартлари кредитор уни қарз олувчидан ундира олишини аниқлайди. Уйлар, одатда, қайтарилмайдиган кредитлар билан молиялаштирилади, бунда кредитор эгасининг камомад билан қарзини тўламаслик хавфини ўз зиммасига олади, бошқа активлар эса қарз олувчини ҳар қандай камомад учун жавобгарликка тортадиган тўлиқ регресс кредитлари билан молиялаштирилади.
Активнинг ўз капитали қўшимча мажбуриятларни таъминлаш учун ишлатилиши мумкин. Умумий мисоллар орасида уй-жой капитали кредитлари ва уй-жой капитали кредит линиялари мавжуд. Булар активга бириктирилган жами мажбуриятларни оширади ва мулкдорнинг капиталини камайтиради.
Тадбиркорлик субектлари
Хўжалик юритувчи субект битта активга қараганда анча мураккаб қарз тузилмасига эга. Баъзи мажбуриятлар бизнеснинг муайян активлари билан таъминланиши мумкин бўлса, бошқалари бутун бизнеснинг активлари билан кафолатланиши мумкин. Агар бизнес банкрот бўлса, ундан активларни сотиш орқали пул йиғиш талаб қилиниши мумкин. Шунга қарамай, бизнеснинг капитали, худди активнинг капитали каби, бизнес эгаларига тегишли бўлган активлар миқдорини тахминан ўлчайди.
Бухгалтерия ҳисоби
Молиявий ҳисоб корхонанинг ўз капиталини унинг мажбуриятлари билан камайтирилган активларининг соф қолдиғи сифатида белгилайди. Бутун бизнес учун бу қиймат баъзан умумий капитал деб аталади,[2] уни битта активнинг ўз капиталидан ажратиш учун. Бухгалтерия ҳисобининг асосий тенгламаси мажбуриятлар ва ўз маблағларининг умумий миқдори ҳар бир ҳисобот даврининг охирида барча активлар йиғиндисига тенг бўлишини талаб қилади. Ушбу талабни қондириш учун жами активлар ва жами мажбуриятларга тенг бўлмаган таъсир кўрсатадиган барча ҳодисалар охир-оқибат ўз капиталидаги ўзгаришлар сифатида тақдим этилиши керак. Корхоналар ўз капиталини баланс (ёки соф ҳолат тўғрисидаги ҳисобот) деб номланувчи молиявий ҳисоботда жамлайди, унда жами активлар, ўзига хос капитал қолдиқлари ва жами мажбуриятлар ва капитал (ёки камомад) кўрсатилган.
Хўжалик юритувчи субектнинг шакли ва мақсадига қараб балансда ўз маблағларининг ҳар хил турлари пайдо бўлиши мумкин. Имтиёзли аксиялар, устав капитали (ёки капитал акциялари) ва капиталнинг ортиқчаси (ёки қўшимча тўланган капитал) унинг инвесторлари ёки ташкилотчиларининг бизнесга қўшган асл ҳиссаларини акс эттиради. Ғазначилик акциялари аксиядорлардан аксияларни қайтариб сотиб олиш учун бизнес тўлаган суммани акс эттирувчи қарама-қарши капитал баланси (капиталнинг ўрнини қоплаш) сифатида намоён бўлади. Тақсимланмаган фойда (ёки тўпланган тақчиллик) — ҳар қандай дивидендлар бундан мустасно, бизнеснинг соф даромади ва зарарларининг умумий суммаси. Буюк Британияда ва унинг бухгалтерия ҳисоби усулларини қўллайдиган бошқа мамлакатларда ўз капитали балансни муайян солиштириш учун фойдаланиладиган турли хил захира ҳисобларини ўз ичига олади.
Бошқа молиявий ҳисобот, ўз капиталидаги ўзгаришлар тўғрисидаги ҳисобот, бир ҳисобот давридан иккинчисига ўтган капитал ҳисобларидаги ўзгаришларни батафсил баён қилади. Бир нечта ҳодисалар фирманинг ўз капиталида ўзгаришларга олиб келиши мумкин.
- Капитал қўйилмалар : Фирмадан ташқаридан нақд пул маблағлари ҳиссаси унинг асосий капиталини ва капитал қўшимчасини киритилган миқдорга оширади.
- Йиғилган натижалар : Даромадлар ёки зарарлар, унинг соф балансига қараб, „тақсимланмаган фойда“ ёки „йиғилган дефицит“ деб номланган капитал ҳисоб варағида тўпланиши мумкин.
- Амалга оширилмаган инвестиция натижалари : фирмага тегишли бўлган қимматли қоғозлар ёки чет эл валютаси эгаликлари қийматидаги ўзгаришлар унинг ўз капиталида тўпланади.
- Дивидендлар : Компания ўзининг тақсимланмаган фойдасини акциядорларга тўланиши керак бўлган нақд пул миқдорига камайтиради.
- Қимматли қоғозларни қайта сотиб олиш : Фирма ўз ғазнасига акцияларни сотиб олганида, акция учун тўланган сумма ғазначилик акциялари ҳисобварағида акс эттирилади.
- Тугатиш : Ижобий капитал билан тугатилган фирма уни эгаларига бир ёки бир нечта нақд тўловларда тарқатиши мумкин.
Инвестиция
Аксияларни инвестициялаш — бу аксияларни дивидендлар олиши ёки капитал ўсиши билан қайта сотилиши мумкин деган умидда тўғридан-тўғри ёки бошқа инвестордан компаниялардан акцияларни сотиб олиш бизнесидир. Аксиядорлар одатда овоз бериш ҳуқуқига эга бўладилар, яъни улар директорлар кенгашига номзодлар учун овоз беришлари ва агар уларнинг улуши етарлича катта бўлса, бошқарув қарорларига таъсир қилишлари мумкин.
Ҳуқуқий асослар
Янги ташкил этилган фирманинг инвесторлари бизнесни бошлашлари учун унга бошланғич капитал миқдорини қўшишлари керак. Ушбу қўшилган миқдор инвесторларнинг фирмадаги ўз улушини ифодалайди. Бунинг эвазига улар компания аксияларининг акцияларини олади. Хусусий мас’улиятли жамият моделига кўра, фирма ўз фаолиятини давом эттирар экан, устав капиталини сақлаб қолиши мумкин. Агар у эгаларининг қарори ёки банкротлик жараёни орқали тугатилган бўлса, эгалари фирманинг якуний капиталига нисбатан қолдиқ даъвога эга бўладилар. Агар ўз капитали манфий бўлса (дефицит) тўланмаган кредиторлар зарар кўради ва мулкдорларнинг талаби бекор бўлади. Чекланган жавобгарлик бўйича, фирманинг китоблари тартибда бўлса ва у эгаларини фирибгарликка жалб қилмаган бўлса, эгалари фирманинг қарзларини ўзлари тўлашлари шарт эмас.
Агар фирма эгалари аксиядорлар бўлса, уларнинг улуши акциядорларнинг капитали деб аталади. Бу компаниянинг активлари ва мажбуриятлари ўртасидаги фарқ ва салбий бўлиши мумкин.[3] Агар барча аксиядорлар бир синфда бўлса, улар барча нуқтаи назардан эгалик капиталида тенг улушга эга. Компаниялар учун бир нечта тоифадаги аксияларни чиқариш одатий ҳол эмас, уларнинг ҳар бир тоифаси ўз тугатиш устуворлиги ёки овоз бериш ҳуқуқига эга. Бу аксияларни баҳолаш ва бухгалтерия ҳисоби учун таҳлилни мураккаблаштиради.
Баҳолаш
Компаниянинг аксиядорлик капиталидаги баланси инвесторлар унинг аксияларини сотишлари мумкин бўлган нархни аниқламайди. Бошқа тегишли омилларга унинг бизнесининг истиқболлари ва рисклари, зарур кредит олиш имконияти ва харидорни топиш қийинлиги киради. Ички қиймат назариясига кўра, компаниянинг акцияларини сотиб олиш, агар у ўз капитали ва аксиядорларга тўланиши керак бўлган келажакдаги даромад қисмининг ҳозирги қийматидан паст бўлса, фойдалидир. Ушбу усул тарафдорлари Бенжамин Грем, Филипп Фишер ва Уоррен Баффетни ўз ичига олган. Аксиядорлик инвестициялари ҳеч қачон салбий бозор қийматига эга бўлмайди (яъни мажбуриятга айланади), ҳатто фирмада аксиядорлар тақчиллиги мавжуд бўлса ҳам, чунки камомад эгаларининг жавобгарлиги эмас.
" Мертон модели " мисолида келтирилган муқобил ёндашув,[4] аксиядорлик капиталини бутун компаниянинг (шу жумладан мажбуриятларнинг) қиймати бўйича мажбуриятларнинг номинал қиймати бўйича опсион сифатида баҳолайди. Опционлар билан ўхшашлик чекланган мас’улият акциядорларни ҳимоя қилишидан келиб чиқади: (и) агар фирма қиймати тўланмаган қарз қийматидан паст бўлса, аксиядорлар фирманинг қарзини тўламасликни танлаши мумкин ва шунинг учун ҳам; (ии) агар фирма қиймати қарз қийматидан катта бўлса, акциядорлар тугатишни эмас, тўлашни, яъни ўз опсияларидан фойдаланишни танлашади.
Манбалар
- ↑ Маитланд, Ф. W.. Эқуитй, Алсо, тҳе Формс оф Аcтион ат Cоммон Лаw, 1909.
- ↑ „Ҳоw то cалcулате тотал эқуитй“ (инглизча). АccоунтингТоолс. Қаралди: 3-феврал 2021-йил.
- ↑ „Дифференcе Бетwеэн Инсолвенcй Анд Негативе Эқуитй“. Чрон (8-сентабр 2020-йил). Қаралди: 29-апрел 2021-йил.
- ↑ Мертон, Роберт C. (1974). „Он тҳе Приcинг оф Cорпорате Дебт: Тҳе Риск Струcтуре оф Интерест Ратес“ (ПДФ). Жоурнал оф Финанcе. 29-жилд, № 2. 449–470-бет. дои:10.1111/ж.1540-6261.1974.тб03058.х.