136199 Эрида — Қуёш тизимидаги маълум бўлган иккинчи йирик, энг массив митти сайёрадир. Бу тарқоқ дискдаги Нептун орти обекти бўлиб, юқори экссентриклик орбитасига эга. Эрида 2005-йил январ ойида Майк Браун бошчилигидаги Паломар расадхонасида жойлашган гуруҳ томонидан топилган ва ўша йилнинг охирида тасдиқланган. 2006-йил сентябр ойида у юнон-рим жанжал ва келишмовчилик маъбудаси шарафига шундай номланган. Эрида Қуёш тизимидаги массаси бўйича ўн олтинчи ўринда турадиган жисм ҳисобланади. Шунингдек, бугунги кунгача космик кема ташриф буюрмаган энг кйирик обектдир. Эрида диаметри 2,326 ± 12 километр (1,445 ± 7 мил), унинг массаси Ерникидан 0,28 % ва Плутонникидан 27 % катта, Плутон ҳажми жиҳатидан бироз каттароқ бўлса-да.

136199 Эрида ⯰
Кашф этилиши
Кашф этилган
  • М. Э. Браун
  • Ч. А. Трухилё
  • Д. Л. Рабиновиц
Кашф этилган санаси 5-январ, 2005-йил
Кичик сайёра таснифи
(136199) Эрида
Кимнинг шарафига номланган Эрида
Муқобил номлари
2003 УБ 313
Ксена
Кичик сайёра туркуми
Меҳвар таснифи
Экссентриситети 0.43607
Орбитал даври 559.07
Ўртача орбитал тезлиги 3.434 км/с
Ўртача аномалия 205.989°
Чекиниш 44.040°
Орбитал тугун узунлиги 35.951°
Перигелий аргументи 151.639°
Табиий йўлдошлари сони Дисномия (1 та)
Физик таснифи
Ўртача диаметри 2326±12 км
Ўртача радиуси 1163±6 км
Юзаси (1.70±0.02)×107 км2
Ҳажми (6.59±0.10)×109 км3
Массаси
  • (1.6466±0.0085)×1022 кг
  • 0.0028 Ер массаси
  • 0.22 Ой массаси
Зичлик 2.43±0.05 г/cм3
Эркин тушиш тезланиши (экваторда) 0.82±0.02 м/с2
0.084±0.002
Иккинчи космик тезлик  ± 0.01 км/с
Сидерик сутка 14.56±0.10 д (349.44±2.4 ҳ)
Эклиптикага оғиш бурчаги 78°? (то орбит)
Сиртидаги ҳарорат мин ўрта мах
(аппрох) 30 К 42 К 56 К
Спектрал тури
Б−В=0.78, В−Р=0.45
Кўринма юлдуз катталиги 18.7
Мутлақ юлдуз катталиги (Ҳ) −1.17+0.06
−0.11
Митти сайёра Эрида ва унинг йўлдоши Дисномия.

Эриданинг битта маълум табиий йўлдоши бор — Дисномия. 2016-йил феврал ойида Эриданинг Қуёшдан масофаси 96,3 а.б. (14,41 миллиард км; 8,95 миллиард миля) бўлиб, Нептун ёки Плутонникидан уч баравар узоқ эди. Эрида ва Дисномия 2018-йилда 2018 ВГ 18 кашф этилгунга қадар Қуёш тизимидаги энг узоқда маълум бўлган обектлар эди.

Эрида Плутондан каттароқ бўлгани сабабли, НАСА дастлаб уни Қуёш тизимининг ўнинчи сайёраси деб таърифлаган. Бу келажакда худди шундай ўлчамдаги бошқа обектларнинг кашф этилиши истиқболлари билан бир қаторда, Халқаро Астрономия Иттифоқини (ХАИ) биринчи марта сайёра атамасини аниқ тушунтиришга ундади. 2006-йил 24-августда тасдиқланган ХАИ таърифига кўра, Эрида, Плутон ва Серера „митти сайёралар“ бўлиб, Қуёш тизимидаги маълум сайёралар сони 1930-йилда Плутон кашф этилишидан олдингидек саккизтага камайди. 2010-йилда Эрида устида ўтказилган тадқиқот унинг Плутондан анча кичикроқ эканлигини кўрсатди.[1]

Кашф этилиши

Эрида Майк Браун, Чад Трухилё ва Девид Рабиновиц жамоаси томонидан 2005-йил 5-январида, 2003-йил 21-октябрда олинган суратлардан топишган. Қидирув гуруҳи бир неча йил давомида Қуёш тизимининг катта ташқи жисмларини мунтазам равишда сканерлаш билан шуғулланган ва бошқа бир қанча йирик Нептун орти обектларни, жумладан 50000 Қуаоар, 90482 Орcус ва 90377 Седна ларни ҳам аниқлашган.

Жамоа 2003-йил 21-октябрда Паломар расадхонасида 1,2 м Самуэл Ошин Шмидт телескопи ёрдамида мунтазам кузатувлар олиб борди, аммо Эриданинг тасвири осмон бўйлаб жуда секин ҳаракат қилгани учун ўша вақтда топилмади. Седна 2003-йилда кашф этилган бўлиб, у 1,75 ёй/соат тезликда ҳаракатланар эди ва шундан келиб чиққан ҳолда, жамоа ўзларининг эски маълумотларини бурчак ҳаракатининг пастки чегараси билан қайта таҳлил қилиб, илгари чиқариб ташланган тасвирларни кўз бўйича саралашди. Натижада, 2005-йил январ ойида қайта таҳлил Эриданинг фондаги юлдузларга нисбатан секин ҳаракатланишини аниқлади.

Кейин Эрида орбитасини дастлабки аниқлаш учун кейинги кузатувлар ўтказилди, бу эса обектнинг ердан қанча масофада эканлигини тахмин қилиш имконини берди. Жамоа Эрида ва Макемаке ёрқин обектлари ҳақидаги кашфиётларини эълон қилишни кейинги кузатишлар ва ҳисоб-китоблар тугагунига қадар кечиктиришни режалаштирган эди, бироқ айрим мунозаралар сабабли ушбу кашфиётлар 29-июл куни оммага эълон қилинди.

2005-йил октябр ойида эълон қилинган кузатувлар Эриданинг Дисномия деб номланган табиий йўлдоши мавжудлигини кўрсатди. Дисномия орбитасини кузатиш олимларга 2007-йил июн ойида Эриданинг массасини аниқлашга имкон берди: (1.66±0.02)×1022 кг.

Номланиши

Эрида жанжал ва нифоқнинг тимсоли бўлган юнон маъбудаси Эрида (юнонча Ἔрíс) шарафига номланган. Бу ном Cалтеч жамоаси томонидан 2006-йил 6-сентябрда таклиф қилинган ва у 2006-йил 13-сентябрда[2] расман белгиланган бўлиб, унгача обект 2003 УБ 313 вақтинчалик белгиси билан танилган эди. Бу ном Карлик сайёраларни учун уларнинг номлаш протоколлари остида ХАИ томонидан автоматик равишда берилган.

Белгиланиши

⯰
⯰

Астрономлар ҳамжамияти томонидан Эрида учун иккита рамз қўлланади: Дискордия белгиси ⯰(У+2БФ0) ва Марсникига ўхшаш, лекин ўқ пастга қаратилган белги: ⯱(У+2БФ1). Биринчиси НАСА нашрларида пайдо бўлган.[3] Баъзи полшалик астрономлар Эридани хаёлий транс-плутон сайёраси Просерпина (Персепҳоне) билан белгилашди, шунинг учун иккинчи ҳолатда Просерпинанинг мунажжимлар башорати белгисидан фойдаланилади, бу тескари Венера, асосан глобус cруcигер , ♁(У+2641), анъанавий Ер рамзи ҳисобланади.

Таснифи

Нептун орти обектларнинг фазода тарқалиши

Эрида — Нептун орти митти сайёраси бўлиб, плутоид ҳисобланади. Унинг орбитал характеристикаларига кўра, уни тарқоқ диск обекти ёки Қуёш тизими сифатида Нептун билан тортишиш ўзаро таъсиридан кейин Койпер белбоғидан узоқроқ ва ғайриоддий орбиталарга „тарқалган“ обект сифати аниқроқ таснифлайди. Унинг юқори орбитал мойиллиги маълум тарқалган диск обектлари орасида ғайриоддий бўлсада, назарий моделлар шуни кўрсатадики, дастлаб Койпер белбоғининг ички четига яқин жойлашган обектлар ташқи камардаги обектлардан кўра кўпроқ мойилликка эга бўлган орбиталарга тарқалиб кетган.

Орбита

Эрида орбитаси (ко'к) Сатурн, Уран, Нептун ва Плутон (оқ/кулранг) билан солиштирганда. Эклиптика остидаги ёйлар қуюқроқ рангларда чизилган, қизил нуқта эса Қуёшдир. Чапдаги диаграмма қутбли ко'ринишдир, о'нгдаги диаграммалар эса эклиптикадан фарқ қилади.
Ердан ко'риниб турганидек, Эрида Кетус юлдуз туркуми орқали осмонда кичик ҳалқалар қилади ].

Эриданинг орбитал даври 559 йил. Унинг Қуёшдан максимал узоқ бўладиган масофаси 97,5 а.б., энг яқини эса 38 а.б. дир. Барча орбиталари Ерникига ўхшаш текисликда жойлашган саккизта сайёрадан фарқли ўлароқ, Эрида орбитаси оғишган бўлиб, у эклиптикага тахминан 44 даража бурчак остида эгилган. Кашф этилган даврида, Эрида ва унинг йўлдоши Қуёш системасидаги кометалар ва космик зондлардан ташқари, энг узоқда маълум бўлган обект бўлган. 2018-йилда 2018 ВГ 18 топилгунга қадар бу номни ўзида сақлаб қолди.[4]

2008-йил ҳолатига кўра, тахминан қирқта Нептун орти обектлари мавжуд эди, хусусан, 2006 СҚ 372 , 2000 ОО 67 ва Седна, улар ҳозир Эридадан кўра Қуёшга яқинроқ, гарчи уларнинг ярим асосий ўқи Эриданикидан (67,8 а.б.) каттароқ бўлса ҳам.

2007-йил ҳолатига кўра, Эриданинг катталиги 18,7 га тенг, бу баъзи ҳаваскор телескоплар томонидан аниқланиши учун этарлича ёрқин ҳисобланади.[5] CCД билан 200 миллиметрли (7,9 дюйм) телескоп қулай шароитларда Эридани аниқлай олади. Ўз орбитасининг юқори мойиллиги туфайли Эрида анъанавий Зодиакнинг фақат бир нечта юлдуз туркумларидан ўтади; у ҳозир Кетус юлдуз туркумида. 1876-йилдан 1929-йилгача Ҳайкалтарошда ва тахминан 1840-йилдан 1875-йилгача Фениксда бўлган. 2036-йилда у Балиқлар буржига киради ва 2065-йилгача Қўй буржига киради. Кейин у шимолий осмонга кўчиб ўтади ва 2128-йилда Персейга ва 2173-йилда Камелопардалисга (энг шимолий қийшайишига эришади) киради.

Айланиш даври

Ҳажми таққослаш: Эрида (пастки чап) Ой ва Ер билан (юқори ва о'нг)
2010-йил ноябр ойида Эрида томонидан юлдузларнинг оккултацияси тасвири. Олинган оккултация аккордлари Эрида учун думалоқ силуэтни лойиҳалаштириб, 2326 км (1445 мил) шарсимон диаметрни беради.

Эрида айланаётганда ёрқинлигида жуда кам ўзгаришларни кўрсатади, бу унинг айланиш даврини ўлчашни қийинлаштиради.[6] 2020-йил ҳолатига кўра, унинг айланиш даврининг энг аниқ қиймати Эрида ёрқинлигини узоқ муддатли мониторинг қилиш натижасида аниқланган 14,56 Ер кунига тенг эканлигини кўрсатади.[7] Эриданинг айланиш даврининг олдинги ўлчовлари Эриданинг айланишининг узоқ муддатли қамраб олинмаганлиги сабабли ўнлаб соатлар оралиғида ўта ноаниқ қийматларни олди. Эриданинг секин айланиш даври унинг катта йўлдоши Дисномия орбитал даврига яқин, лекин унга тенг эмас. Бу Эриданинг айланиши туфайли секинлашаётганини кўрсатади. Эриданинг эксенел эгилиши аниқланмаган,[8] аммо асосли равишда Дисномия орбитал мойиллиги билан бир хил деб тахмин қилиш мумкин, бу эклиптикага тахминан 78 даража бўлади. Агар шундай бўлганида, Эриданинг шимолий ярим шарининг катта қисми қуёш нури билан ёритилган бўларди, 2018-йилда ярим шарнинг 30 % доимий ёруғликни билан ёритилиши аниқланган.

Ҳажми, массаси ва зичлиги

Сизе эстиматес
Йил Радиус Манба
2005 1,199 км Ҳуббле
2007 1,300 км Спитзер
2011 1,163 км Оccултатион

2010-йил ноябр ойида Эрида Ердан ҳалигача энг узоқ юлдуз оккултациясининг мавзуси ҳисобланар эди. Ушбу ҳодисанинг дастлабки маълумотлари олдинги ўлчамдаги тахминларга шубҳа туғдирди. Жамоалар оккултация бўйича якуний натижаларини 2011-йил октябр ойида эълон қилишди, 2326 ± 12 км.[9] Бу гарчи Эрида массивроқ бўлса ҳам, унинг майдони ва диаметри бўйича Плутондан бир оз кичикроқ эканлигини кўрсатади, яъни 2372 ± 4 км диаметрли. Эриданинг массасини анча аниқ ҳисоблаш мумкин. Ўша пайтдаги дисномия даври учун қабул қилинган қийматга асосланиб — 15,774 кун [22] [68] — Эрида Плутонга қараганда 27 % оғирроқдир. 2011-йилги оккултация натижаларидан фойдаланиб, Эрида зичлиги 2.52±0.07 г/cм3 эканлгини аниқланди.

Сирти ва атмосфераси

Эриданинг инфрақизил спектри, Плутон билан солиштирганда, иккала жисм ўртасидаги сезиларли ўхшашликни кўрсатади.

Кашфиёт гуруҳи 2005-йил 25-январда Гавайида ўтказилган спектроскопик кузатувлар билан Эридани тадқиқ қилишни давом эттирди. Обектдан тушган инфрақизил нурлар метан музининг мавжудлигини кўрсатди, бу эса сирт музга ўхшаш бўлиши мумкинлигини кўрсатади. Ўша пайтда Эрида сирти метанга эга бўлган ягона Нептун орти обекти бўлган. Шунингдек, Плутон ва Нептуннинг йўлдоши Тритоннинг юзасида ҳам метан бор.[10] Эриданинг эксантрик орбитаси туфайли унинг сирт ҳарорати тахминан 30 ва 56 К (-243,2 ва −217,2 °C) орасида ўзгариб туради.

Қизғишроқ Плутон ва Тритондан фарқли ўлароқ, Эрида деярли оқ кўринади. Эрида Қуёшдан етарлича узоқда жойлашгани учун метан ҳатто албедо паст бўлган жойлардаги юзасида конденсацияланиши мумкин. Метан жуда учувчан бўлгани сабабли, унинг мавжудлиги ёки Эрида ҳар доим Қуёш тизимининг узоқ масофаларида, метан музи сақланиб қолиши учун этарлича совуқ бўлган ҳудудда жойлашганлигини ёки осмон жисмида газни тўлдириш учун метаннинг ички манбаи борлигини кўрсатади.[11]

Табиий йўлдоши

2005-йилда Гавайидаги Кеcк телескопларидаги адаптив оптика гуруҳи янги ишга туширилган лазерли йўл-йўриқли юлдуз адаптив оптикаси тизимидан фойдаланган ҳолда тўртта энг ёрқин Нептун орти обектлари (Плуто, Макемаке , Ҳаумеа ва Эрида) кузатувларини ўтказди. 10-сентябрда олинган суратлар Эрида атрофидаги орбитадаги табиий йўдошини кўрсатди. Эрида учун аллақачон қўлланган „Хена“ тахаллусига мос равишда, Браун жамоаси Ойга „Габриэл“ лақабини қўйди. Эрида ХАИ дан ўзининг расмий номини олганида, табиий йўлдош Дисномия номини олди. Бу ном Эриданинг қизи бўлган юнон афосаналаридаги қонунсизлик маъбудаси шарафига берилган.[12]

Эрида тизими
Номи Диаметр (км) Семи-мажор ахис

(км)

Масса

(1022 кг)

Кашф этилган санаси
Эрида 2326±12 1.6466 5-январ, 2005-йил
Дисномия 700±115 37273±64 Ункноwн 10-сентябр, 2005-йил

Манбалар

  1. ↑ „Ҳоw Биг Ис Плуто? Неw Ҳоризонс Сеттлес Деcадес-Лонг Дебате“. НАСА (2015). 13-июл 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 13-июл 2015-йил.
  2. ↑ Броwн, Мике „Неw Планет“. wеб.гпс.cалтеч.эду. 20-май 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-январ 2010-йил.
  3. ↑ ЖПЛ/НАСА. „Wҳат ис а Дwарф Планет?“. Жет Пропулсион Лабораторй (22-апрел 2015-йил). Қаралди: 24-сентябр 2021-йил.
  4. ↑ „Дисcоверед: Тҳе Мост-Дистант Солар Сйстем Обжеcт Эвер Обсервед“. Cарнегиэ Сcиэнcе (17-декабр 2018-йил). — „Тҳе сеcонд-мост-дистант обсервед Солар Сйстем обжеcт ис Эрис, ат абоут 96 АУ.“. 17-декабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-декабр 2018-йил.
  5. ↑ Ҳ.-W.Лин; Й.-Л.Wу; W.-Ҳ.Ип (2007). „Обсерватионс оф дwарф планет (136199) Эрис анд отҳер ларге ТНОс он Лулин Обсерваторй“. Адванcес ин Спаcе Ресеарч. 40-жилд, № 2. 238–243-бет. Бибcоде:2007АдСпР..40..238Л. дои:10.1016/ж.аср.2007.06.009.{{cите магазине}}: CС1 маинт: мултипле намес: аутҳорс лист ()
  6. ↑ Дуффард, Р.; Ортиз, Ж. Л.; Сантос-Санз, П.; Мора, А.; Гутиéррез, П. Ж.; Моралес, Н.; Гуирадо, Д „"А студй оф пҳотометриc вариатионс он тҳе дwарф планет (136199) Эрис"“. ҳттпс://www.аанда.орг/. Астрономй & Астропҳйсиcс. Қаралди: 29-май 2022-йил.
  7. ↑ Ҳоллер, Б. Ж.; Бенеcчи, С. Д.; Моммерт, М, Бауэр, Ж „Тҳе Нот-Қуите-Сйнчроноус Ротатион Периодс оф Эрис анд Дйсномиа“. ҳттпс://баас.аас.орг/. Америcан Астрономиcал Соcиэтй. Қаралди: 29-май 2022-йил.
  8. ↑ Ҳоллер, Брян Ж.; Грундй, Wиллиам М.; Буиэ, Марc W.; Нолл, Кеитҳ С. „"Тҳе Эрис/Дйсномиа сйстем И: Тҳе орбит оф Дйсномиа"“. ҳттпс://нтрс.наса.гов/. Қаралди: 29-май 2022-йил.
  9. ↑ Сиcардй, Б.; Ортиз, Ж. Л.; Ассафин, М.; Жеҳин, Э.; Маурй, А.; Леллоуч, Э., Гил-Ҳуттон, Р.; Брага-Рибас, Ф.; Cолас, Ф.; Wидеманн „Сизе, денситй, албедо анд атмоспҳере лимит оф дwарф планет Эрис фром а стеллар оccултатион“. ҳттпс://меэтингорганизер.cоперниcус.орг/. Қаралди: 29-май 2022-йил.
  10. ↑ „Гемини Обсерваторй Шоwс Тҳат "10тҳ Планет" Ҳас а Плуто-Лике Сурфаcе“. ҳттп://www.гемини.эду/. Гемини Обсерваторй. Қаралди: 29-май 2022-йил.
  11. ↑ Лиcандро; W. М. Грундй, Н. Пинилла-Алонсо; П. Леисй „"Висибле спеcтросcопй оф 2003 УБ313: эвиденcе фор Н2 иcе он тҳе сурфаcе оф тҳе ларгест ТНО"“. ҳттп://www.аанда.орг/. Қаралди: 29-май 2022-йил.
  12. ↑ Броwн, Мичаэл Э.; Бутлер, Брян Ж. (18-сентябр 2018-йил). „Медиум-сизед Сателлитес оф Ларге Куипер Белт Обжеcц“. Тҳе Астрономиcал Жоурнал. 156-жилд, № 4. 164-бет. арХив:1801.07221. Бибcоде:2018АЖ....156..164Б. дои:10.3847/1538-3881/аад9ф2. ИССН 1538-3881. С2CИД 119343798.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()

Ҳаволалар