Ziyosfera

Eritrotsitlar

Эритроцитлар (қизил қон таначалари[1]) юнонча эрйтҳрос „қизил“ ва -cйте „ҳужайра“ деб таржима қилинган қон ҳужайраларининг энг кенг тарқалган тури ва умуртқали ҳайвонларнинг кислородни (О 2) тана тўқималарига қон оқими орқали етказиб беришнинг асосий воситаси ҳисобланади[2]. Қизил қон ҳужайралари ўпкадан ёки балиқларда жабраларидан кислородни олади ва тананинг барча тўқималарига артериал капилляр томирларга борганда беради.

Қизил қон ҳужайраларининг ситоплазмаси гемоглобинга бой, у таркибидаги темир моддаси орқали кислородни боғлайдиган махсус оқсил ҳамда ҳужайранинг ва қоннинг қизил рангини таминлайди. Ҳар бир инсон эритроцитида тахминан 270 миллион та гемоглобин молекулалари мавжуд[3]. Ҳужайра мембранаси оқсиллар ва липидлардан иборат бўлиб, бу тузилма қон айланиш тизими ва айниқса капилляр тармоқдан ўтаётганда қон ҳужайраларининг деформацияси ва барқарорлиги каби ҳужайранинг физиологик фаолияти учун зарур бўлган хусусиятларни таъминлайди.

Одамларда этук қизил қон таначалари мослашувчан биконкав дисклардир . Уларда гемоглобин учун максимал бўш жойни таъминлаш учун ҳужайра ядроси ва органеллалари йўқ; уларни гемоглобин қоплари, плазма мембранаси эса қоп сифатида кўриш мумкин. Катта ёшли одамда сонияда тахминан 2.4 миллион янги эритроцитлар ишлаб чиқарилади[4]. Ҳужайралар суяк илигида ривожланади ва уларни макрофаглар қайта ишлаш учун фагоцитоз қилишидан олдин танада тахминан 100-120 кун давомида айланади. Ҳар бир айланиш тахминан 60 сония (бир дақиқа) давом этади[5]. Инсон танасидаги қон ҳужайраларнинг тахминан 84 фоизи яъни 20-30 трилион қизил қон ҳужайралари иборат[6][7][8]. Қон ҳажмининг деярли ярми (40% дан 45% гача) қизил қон таначаларидир.

Қадоқланган қизил қон таначалари (пРБC) қон қуйиш учун қон банкида эҳсон қилинган, қайта ишланган ва сақланадиган қизил қон ҳужайраларидир. ЭРИТРОЦИТЛАР МОРФОЛОГИЯСИ Меъёрий эритроцитлар Диаметри 6 – 8 микрон келадиган кичикроқ ҳужайра. Шаклан икки томони ботиқ дискка ўхшайди. Ранги оч пуштидан малласимон жигарранг тусгача, четлари анча тўқроқ бўлиб кўринади (гемоглобини кўпроқ бўлади). Бу ядросиз ҳужайрадир. Унда ядро қолдиқлари ҳам, ҳужайра киритмалари ҳам бўлмайди Клиник ахамияти: Анемиялар диагностикасида эритроцитлар морфологиясини аниклаш мухим ахамиятга эга. Деярли барча камконликларда умумий кон тахлилидаги гемоглобин, эритроцитлар, лейкоцитлар, лейкоформула томонидан ухшашалик мавжуд булиб, бу курсатгичлар билан анемиялар киёсий ташхисот утказиш имконияти кам. Лекин эритроцитлар морфологиясида хар бир анемияда узига хос белги мавжуд. Куйидаги жадвалда турли хил касалликларда, жумладан камконликларда эритроцитлар морфологиясидаги узига хос узгаришлар келтирилган. Ҳужайралар Таърифи Касаллик 1.Анизоцитлар Ҳар хил катталикдаги ҳужайралар Камқонликлар 2.Пойкилоцитлар Ҳар хил шаклдаги ҳужайралар Миелофиброз, камқонликнинг оғир тури 3.Гипохром ҳужайралар Ўртаси жуда оқиш бўлиб турадиган ҳужайралар Темир етишмовчилиги 4.Микроцитлар Диаметри 8 микрондан кичик ҳужайралар Темир етишмовчииги, талассемия 5.Макроцитлар Диаметри 10 микрондан катта ҳужайралар Темир етишмовчилиги, жигар касаллиги 6.Ўроқсимон ҳужайралар Ярим ой ёки ўроқ шаклидаги ҳужайралар Ўроқсимон ҳужайрали камқонлик 7.Овалоцитлар Тухумсимон еки сигарасимон шаклдаги ҳужайралар Ҳар хил камқонликлар 8.Акантоцитлар Юзаси тишли ҳужайралар бўлиб, тартибсиз жойлашган кам сонли ўсимталари бор Жигар касаллиги, спленэктомия, липопротеинлар алмашинувининг бузилиши 9.Эритробластлар Тўқ бинафша ранг тусли катта ядроси бўладиган ҳужайралар Гемолиз, спленэктомия 10.Эхиноцитлар Юзаси тишли ҳужайралар бўлиб, учи тўқмоққа ўхшаб кетадиган бирталай спикулалари бор Уремия, бирдан қон йўқотиш, меъда раки, жигар касаллиги, томир ичида қон ивиб қолиш синдроми 11.Дакриоцитлар (ёшсимон ҳужайралар) Кўз ёши томчиси шаклидаги ҳужайралар. Баъзан ҳар хил камқонликлар ва талассемия 12.Шизоцитлар Эритроцит бўлаклари Гемолитик камқонлик, томир ичида қон ивиб қолиш синдроми. 13.Базофил доналар Цитоплазмадаги бинафша ранг гранулалар Витамин етишмаслиги, қўрғошиндан заҳарланиш 14.Сфероцитлар Марказида оқиш доғ бўлмаслиги Гемолитик камқонлик 15.Нишонсимон эритроцит Айланаси оқиш бўлиб ўртаси қорайиб турадиган ҳужайра Гемоглобинопатиялар, темир танқислиги, жигар касаллиги 16.Стоматоцитлар Ўртасида тухумсимон ёки тўғри бурчак шаклида оқариб турадиган жойи бўладиган ҳужайралар Электролитлар мувозанатининг бузилиши 17.Хоуэлл-Жолли таначалари Цитоплазмада тўқ қизил ёки бинафшаранг ядро бўлаклари бўлиши Гемолитик камқонлик, силенэктомия, мегалобласт камқонлик 18.Кебот халқалари Цитоплазмада бинафшаранг-кўк халқа бўлиши Пернициоз камқонлик, қўрғошиндан захарланиш Паразитли ҳужайралар Хар хил даврдаги паразитлар Безгак

Тузилиши

Умуртқали ҳайвонлар

Умуртқали ҳайвонларнинг қизил қон ҳужайраларида катта ҳажмдаги ўзгаришлар, шунингдек ҳужайра ва ядро ҳажми ўртасидаги боғлиқлик мавжуд. Ядролари бўлмаган сутемизувчиларнинг қизил қон ҳужайралари бошқа умуртқали ҳайвонларникига қараганда анча кичикдир. [9]
Қушларнинг етук қизил қон ҳужайралари ядрога эга, аммо Пйгосcелис папуа пингвинининг катталар урғочиларининг қонида ядросиз қизил қон таначалари (Б) кузатилган, аммо жуда паст частотада.

Умуртқали ҳайвонларнинг катта қисми, жумладан, сутемизувчилар ва одамларда эритроцитлар қонда кислород ташийди. Қизил қон ҳужайралари бўлмаган ягона маълум умуртқали ҳайвонлар — бу тимсоҳ муз балиқлари (Чанничтҳйидаэ оиласи); улар кислородга жуда бой совуқ сувда яшайдилар ва қонида эркин эриган кислородни ташийдилар[10]. Улар энди гемоглобиндан фойдаланмасалар ҳам, уларнинг геномида гемоглобин генларининг қолдиқлари топилиши мумкин[11].

Умуртқали ҳайвонларнинг қизил қон ҳужайралари асосан гемоглобиндан иборат бўлиб, темир атомлари ўпка ёки гилладаги кислород молекулалари (О 2) билан вақтинча боғланади ва уларни бутун танага чиқаради. Кислород қизил қон ҳужайралари мембранаси орқали осонгина диффузияланади . Эритроцитлардаги гемоглобин ҳам тўқималардан чиқинди маҳсулот карбонат ангидриднинг бир қисмини олиб юради; кўпчилик чиқинди карбонат ангидрид қон плазмасида эриган бикарбонат (ҲCО 3 -) шаклида ўпканинг ўпка капиллярларига қайтарилади. Миоглобин, гемоглобин билан боғлиқ бўлган бирикма, мушак ҳужайраларида кислородни сақлаш учун ҳаракат қилади[12].

Кислород билан бирлашганда ҳосил бўлган оксигемоглобин қизил рангга эга, кислород чиқарилганда ҳосил бўлган деоксигемоглобин тўқ қизил рангга эга бўлади. Бироқ, қон томир девори ва тери орқали кўрилганда яшил кўриниши мумкин. Пулс оксиметри гемоглобин рангининг ўзгаришидан фойдаланиб, колориметрик усуллар ёрдамида артериал қоннинг кислород билан тўйинганлигини бевосита ўлчайди. Гемоглобин, шунингдек, (CО2)карбонат ангидритга нисбатан (CО)ис газига тез бирикади, жуда ёрқин қизил рангга эга бўлган карбоксигемоглобинни ҳосил қилади. Бу ҳолат ис газидан захарланганда юзага келади ва ёмон оқибатларга олиб келиши мумкин.

Ихтисослашган ҳужайралар ичида кислород ташувчи оқсилларга эга бўлиш (кислород ташувчиларнинг тана суюқлигида эриганидан фарқли ўлароқ) умуртқали ҳайвонлар эволюциясида муҳим қадам бўлди, чунки у камроқ ёпишқоқ қон, юқори кислород консентрацияси ва кислороднинг қондан яхши тарқалишига имкон беради. тўқималарга; қизил қон ҳужайралари кенглиги капилляр диаметридан ўртача 25% каттароқдир ва бу қизил қон ҳужайраларидан тўқималарга кислород ўтказилишини яхшилайди, деб тахмин қилинган[13].

Сутемизувчиларнинг одатий қизил қон ҳужайралари: (а) сиртдан кўриш; (б) роулеаух ҳосил қилувчи профилда; (c) сув орқали шарсимон бўлган; (д) туз билан кўрсатилган кренат (қисқартирилган ва тиконли). (c) ва (д) одатда организмда учрамайди. Охирги икки шакл сувнинг осмоз орқали ҳужайраларга кириши ва ташқарига чиқиши билан боғлиқ.
Икки томчи қон чапда ёрқин қизил кислородли томчи ва ўнгда тўқ қизил деоксигенли томчи билан кўрсатилган.

Сутемизувчиларнинг қизил қон ҳужайралари одатда биконкав дисклар шаклида бўлади: марказда яссиланган ва босилган, гантел шаклидаги кесма ва дискнинг четида торус шаклидаги ҳалқа мавжуд. Бу шакл газларнинг тарқалишини осонлаштириш учун юқори сирт-ҳудуд-ҳажм (СА/В) нисбатига имкон беради[14]. Шу билан бирга, артиодактиллар тартибида (жуфт бармоқли туёқлилар, шу жумладан қорамоллар, кийиклар ва уларнинг қариндошлари) шакли бўйича баъзи истиснолар мавжуд бўлиб, улар турли хил ғалати қизил қон ҳужайралари морфологиясини кўрсатади: ламалар ва туялардаги кичик ва юқори овалоид ҳужайралар (оила). Cамелидаэ), сичқон кийикларидаги майда шарсимон ҳужайралар (Трагулидаэ оиласи) ва қизил кийик ва вапитиларда (Cервидаэ оиласи) фусиформ, лансецимон, ярим ойсимон ва тартибсиз кўпбурчак ва бошқа бурчак шаклларини оладиган ҳужайралар. Ушбу тартиб аъзолари сут эмизувчилар меъёридан сезиларли даражада фарқ қиладиган қизил қон ҳужайраларининг ривожланиш усулини аниқ ишлаб чиқдилар[9][15]. Умуман олганда, сутемизувчиларнинг қизил қон ҳужайралари жуда мослашувчан ва деформацияга эга, шунинг учун майда капиллярларни сиқиб чиқаради, шунингдек, сигарет шаклини қабул қилиб, кислород юкини самарали равишда чиқарадиган сиртини максимал даражада оширади[16].

Инсон қон айланиш тизимидаги одатий қизил қон ҳужайралари сиклининг анимацияси. Ушбу анимация юқори тезликда (ўртача 60 сониялик циклнинг ~ 20 сонияси) содир бўлади ва қизил қон таначаларининг капиллярларга кириб бориши билан деформацияланишини, шунингдек, қон айланиш тизими бўйлаб кислород билан таъминланган ҳолда ҳужайранинг ранги ўзгаришини кўрсатади. .

Сутемизувчилардаги қизил қон ҳужайралари умуртқали ҳайвонлар орасида ноёбдир, чунки улар этук бўлганда ядрога эга эмас. Улар эритропоэзнинг дастлабки фазаларида ядроларга эга бўладилар, лекин улар этук бўлганда ривожланиш жараёнида уларни сиқиб чиқаради; бу гемоглобин учун кўпроқ жой беради. Ретикулоцитлар деб аталадиган ядросиз қизил қон ҳужайралари кейинчалик митохондрия, Голжи аппарати ва эндоплазматик ретикулум каби бошқа барча ҳужайра органеллаларини йўқотади.

Одамнинг одатдаги қизил қон ҳужайраларининг диск диаметри тахминан 6,2-8,2 микрон[17] ва қалинлиги 2-2,5 га тенг. мкм ва марказда минимал қалинлиги 0,8-1 мкм, бу бошқа инсон ҳужайраларидан анча кичикдир. Бу ҳужайралар ўртача ҳажми тахминан 90 фЛ бўлиб[18], сирт майдони тахминан 136 мкм 2 ни ташкил қилади ва мембранани чўзмасдан 150 фЛ ни ўз ичига олган шар шаклига қадар шишиши мумкин.

Вояга этган одамларда тахминан 20-30 бор ҳар қандай вақтда триллион қизил қон ҳужайралари сони бўйича барча ҳужайраларнинг тахминан 70% ни ташкил қилади[19]. Аёлларда тахминан 4-5 бор бир микролитр (куб миллиметр) қон учун миллион қизил қон ҳужайралари ва эркакларда тахминан 5-6 миллион; паст кислород таранглиги билан юқори баландликда яшовчи одамлар кўпроқ бўлади. Шундай қилиб, қизил қон ҳужайралари бошқа қон зарраларига қараганда анча кенг тарқалган: ҳар бир микролитрда тахминан 4000-11000 оқ қон ҳужайралари ва 150-400 000 тромбоцитлар мавжуд.

Инсоннинг қизил қон таначалари қон айланишининг бир циклини якунлаш учун ўртача 60 сония вақт олади[5][8][20].

Қоннинг қизил ранги гемоглобиндаги гем моддасининг таркибидаги темир ионларининг спектрал хусусиятларига боғлиқ. Ҳар бир гемоглобин молекуласида тўртта гем молекуласи тутади; гемоглобин умумий ҳужайра ҳажмининг учдан бир қисмини ташкил қилади. Гемоглобин танадаги кислороднинг 98% дан ортиғини ташиш учун жавобгардир (қолган кислород қон плазмасида эриган ҳолда ташилади). Ўртача катталар эркак эркакнинг қизил қон ҳужайралари умумий темирни тахминан 2,5 грамм сақлайди, бу танадаги умумий темирнинг тахминан 65% ни ташкил қилади[21][22].

Ядро

Қизил қон ҳужайралари мембранасининг энг кенг тарқалган липидлари, улар икки қатламда тақсимланганлиги сабабли схематик тарзда жойлаштирилган. Нисбий мўл-кўлчилик миқёсда эмас.

Сутемизувчилардаги қизил қон таначалари этук бўлганида анукуляцияланади, яъни уларда ҳужайра ядроси йўқ. Таққослаш учун, бошқа умуртқали ҳайвонларнинг қизил қон ҳужайраларида ядролар мавжуд; Маълум бўлган ягона истиснолар — Батрачосепс жинсининг саламандрлари ва Мауролиcус жинсининг балиқлари[23][24].

Умуртқалиларнинг қизил қон ҳужайраларида ядронинг йўқ қилинишининг аҳамияти шундаки: Самарали газ ташиш эритроцитларини жуда тор капиллярлардан ўтишини талаб қилади ва бу уларнинг ҳажмини чеклайди. Ядровий элиминация бўлмаганда, эритроцитларнинг кетма-кетликларнинг тўпланишида ядро эгалланган ҳажм билан чекланади, бу ҳажм геном ҳажми билан ортади.

Сутемизувчиларнинг ядроли қизил қон ҳужайралари икки шаклдан иборат: этук қизил қон таначалари учун нормал эритропоэтик прекурсорлар бўлган нормобластлар ва мегалобластик анемияларда юзага келадиган ғайритабиий даражада катта прекурсорлар бўлган мегалобластлар.

Эритроцитлар деформацияга чидамли, мослашувчан, бошқа ҳужайраларга адгезия қилиш хусусиятига эга ва иммунитет ҳужайралари билан алоқа қилиш қобилиятига эга. Бунда уларнинг мембранаси кўп рол ўйнайди. Бу функциялар мембрана таркибига жуда боғлиқ. Қизил қон ҳужайралари мембранаси 3 қатламдан иборат: углеводларга бой бўлган ташқи томондан гликокаликс; асосий липид таркибий қисмларидан ташқари кўплаб трансмембран оқсилларни ўз ичига олган липид икки қавати; ва мембрана скелети, липид икки қаватининг ички юзасида жойлашган оқсилларнинг структуравий тармоғи. Инсон ва кўпчилик сутемизувчилар қизил қон ҳужайраларида мембрана массасининг ярми оқсиллардир. Қолган ярми липидлар, яъни фосфолипидлар ва холестериндир[25].

Мембран липидлари

Қизил қон ҳужайралари мембранаси деярли барча инсон ҳужайраларида бўлиши мумкин бўлган одатий икки қатламли липид қатламидан иборат. Оддий қилиб айтганда, бу липид икки қавати оғирлик бўйича тенг нисбатда холестерин ва фосфолипидлардан иборат. Липид таркиби муҳим аҳамиятга эга, чунки у мембрананинг ўтказувчанлиги ва суюқлиги каби кўплаб жисмоний хусусиятларни белгилайди. Бундан ташқари, кўплаб мембрана оқсилларининг фаоллиги икки қаватдаги липидлар билан ўзаро таъсир қилиш орқали тартибга солинади.

Манбалар

  1. ↑ Винай Кумар. Роббинс Басиc Патҳологй, 8тҳ, Саундерс, 2007. 
  2. ↑ „Блоод Cеллс“. 2016-йил 23-июлда асл нусхадан архивланган.
  3. ↑ Д’Алессандро, Ангело (2017). "Ред блоод cелл протеомиcс упдате: ис тҳере море то дисcовер?". Блоод Трансфусион 15 (2): 182–87. дои:10.2450/2017.0293-16. ПМИД 28263177. ПМC 5336341. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=5336341. 
  4. ↑ Эрич Саcкманн, Биологиcал Мембранес Арчитеcтуре анд Фунcтион., Ҳандбоок оф Биологиcал Пҳйсиcс, (эд. Р.Липоwскй анд Э.Саcкманн, вол.1, Элсевиэр, 1995
  5. ↑ 5,0 5,1 Ж. А. Блом. Мониторинг оф Респиратион анд Cирcулатион. CРC Пресс, 2003 — 27-бет. ИСБН 978-0-203-50328-7. 
  6. ↑ Сендер, Рон; Фучс, Шаи; Мило, Рон (19 Аугуст 2016). "Ревисед Эстиматес фор тҳе Нумбер оф Ҳуман анд Баcтериа Cеллс ин тҳе Бодй". ПЛОС Биологй 14 (8): э1002533. дои:10.1371/жоурнал.пбио.1002533. ИССН 1544-9173. ПМИД 27541692. ПМC 4991899. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4991899. 
  7. ↑ Лаура Деан. Виэw..ШоwТОC&рид=рбcантиген. ТОC&дептҳ=2 Блоод Гроупс анд Ред Cелл Антигенс
  8. ↑ 8,0 8,1 Пиэригè Ф, Серафини С, Росси Л, Магнани М (Жануарй 2008). "Cелл-басед друг деливерй". Адванcед Друг Деливерй Ревиэwс 60 (2): 286–95. дои:10.1016/ж.аддр.2007.08.029. ПМИД 17997501. 
  9. ↑ 9,0 9,1 Гулливер, Г. (1875). "Он тҳе сизе анд шапе оф ред cорпусcлес оф тҳе блоод оф вертебратес, wитҳ драwингс оф тҳем то а униформ сcале, анд эхтендед анд ревисед таблес оф меасуременц". Проcеэдингс оф тҳе Зоологиcал Соcиэтй оф Лондон 1875: 474–95. 
  10. ↑ Рууд ЖТ (Май 1954). "Вертебратес wитҳоут эрйтҳроcйтес анд блоод пигмент". Натуре 173 (4410): 848–50. дои:10.1038/173848а0. ПМИД 13165664. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_натуре-ук_1954-05-08_173_4410/паге/н13. 
  11. ↑ Cарролл, Сеан. Тҳе Макинг оф тҳе Фиттест. W.W. Нортон, 2006. ИСБН 978-0-393-06163-5. 
  12. ↑ Матон, Антҳеа. Ҳуман Биологй анд Ҳеалтҳ. Энглеwоод Cлиффс, Неw Жерсей: Прентиcе Ҳалл, 1993. ИСБН 978-0-13-981176-0. 
  13. ↑ Снйдер, Грегорй К.; Шеафор, Брандон А. (1999). "Ред Блоод Cеллс: Cентерпиэcе ин тҳе Эволутион оф тҳе Вертебрате Cирcулаторй Сйстем". Интегративе анд Cомпаративе Биологй 39 (2): 189. дои:10.1093/иcб/39.2.189. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_интегративе-анд-cомпаративе-биологй_1999-04_39_2/паге/189. 
  14. ↑ „ББC Битесизе – ГCСЕ Биологй – Блоод – Ревисион 2“ (эн-ГБ). www.ббc.cо.ук. Қаралди: 2017-йил 26-ноябр.
  15. ↑ Грегорй ТР (2001). "Тҳе биггер тҳе C-валуэ, тҳе ларгер тҳе cелл: геноме сизе анд ред блоод cелл сизе ин вертебратес". Блоод Cеллс, Молеcулес & Дисеасес 27 (5): 830–43. дои:10.1006/бcмд.2001.0457. ПМИД 11783946. 
  16. ↑ Гоодман СР, Курдиа А, Амманн Л, Какҳниашвили Д, Даэсcу О (Деcембер 2007). "Тҳе ҳуман ред блоод cелл протеоме анд интераcтоме". Эхпериментал Биологй анд Медиcине 232 (11): 1391–408. дои:10.3181/0706-МР-156. ПМИД 18040063. 
  17. ↑ Марй Лоуисе Тургеон. Cлиниcал Ҳематологй: Тҳеорй анд Проcедурес. Липпинcотт Wиллиамс & Wилкинс, 2004 — 100-бет. ИСБН 9780781750073. 
  18. ↑ МcЛарен CЕ, Бриттенҳам ГМ, Ҳасселблад В (Април 1987). "Статистиcал анд грапҳиcал эвалуатион оф эрйтҳроcйте волуме дистрибутионс". Ам. Ж. Пҳйсиол. 252 (4 Пт 2): Ҳ857–66. дои:10.1152/ажпҳеарт.1987.252.4.Ҳ857. ПМИД 3565597. 
  19. ↑ Бианcони, Эва; Пиовесан, Аллисон; Фаcчин, Федериcа; Берауди, Алина; Cасадеи, Раффаэлла; Фрабетти, Флавиа; Витале, Лоренза; Пеллери, Мариа Чиара эт ал. (1 Новембер 2013). "Ан эстиматион оф тҳе нумбер оф cеллс ин тҳе ҳуман бодй". Анналс оф Ҳуман Биологй 40 (6): 463–71. дои:10.3109/03014460.2013.807878. ИССН 0301-4460. ПМИД 23829164. 
  20. ↑ Ҳиллман, Роберт С.. Ҳематологй ин Cлиниcал Праcтиcе: А Гуиде то Диагносис анд Манагемент, 4, МcГраw-Ҳилл Профессионал, 2005 — 1-бет. ИСБН 978-0-07-144035-6. 
  21. ↑ Ирон Метаболисм, Университй оф Виргиниа Патҳологй. Аccессед 22 Септембер 2007.
  22. ↑ Ирон Транспорт анд Cеллулар Уптаке бй Кеннетҳ Р. Бридгес, Информатион Cентер фор Сиcкле Cелл анд Тҳалассемиc Дисордерс. Аccессед 22 Септембер 2007.
  23. ↑ Cоҳен, W. Д. (1982). "Тҳе cйтоморпҳиc сйстем оф ануcлеате нон-маммалиан эрйтҳроcйтес". Протопласма 113: 23–32. дои:10.1007/БФ01283036. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_протопласма_1982_113_1/паге/23. 
  24. ↑ Wингстранд КГ (1956). "Нон-нуcлеатед эрйтҳроcйтес ин а телеостеан фиш Мауролиcус мüллери (Гмелин)". Зеицчрифт фüр Зеллфорсчунг унд Микроскописче Анатомиэ 45 (2): 195–200. дои:10.1007/БФ00338830. ПМИД 13402080. 
  25. ↑ Язданбакҳш К, Ломас-Франcис C, Реид МЕ (Оcтобер 2000). "Блоод гроупс анд дисеасес ассоcиатед wитҳ инҳеритед абнормалитиэс оф тҳе ред блоод cелл мембране". Трансфусион Медиcине Ревиэwс 14 (4): 364–74. дои:10.1053/тмрв.2000.16232. ПМИД 11055079.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Eritrotsitlar" dan olindi