Мулла Эрназар Мақсудов (Эрназар Элчи; Муҳаммад Эрназарбий Мақсуд ўғли) — Бухоро амирлигининг Россия ва Усмонли империясига доимий қатнаб турган элчиси. Ўзбекларнинг Қатаған уруғидан бўлган[1][2].

Биринчи элчихона

1717-, 1734-, 1735-, 1736-, 1739-, 1740-, 1743-, 1763-йилларда Россияга Бухоро элчихоналари юборилган. Манғитлар сулоласидан бўлган ўзбек ҳукмдори Дониёлбий (1758—1785) Россия империяси билан алоқаларни мустаҳкамлашга қарор қилиб, янги элчихона юборади. Элчихонага ўзининг тижорат ишлари билан Россияда бир неча марта бўлган бой ва нуфузли бухориялик мулла Эрназарбий Мақсудов бошчилик қилган. У билан бирга ўғли Муҳаммад-Шариф, шунингдек, Охунд Мулла-Араб, Имом Мулла-Халил, маслаҳатчи ва котиб Мулла Бобо-Шариф, Муҳаммад-Шариф, Аяз-берди — юзбоши (капитан) ҳам бордилар. Бундан ташқари, элчихонада: хон томонидан император Екатерина ИИ га, Царевич Павел Петровичга ва бошқа бир қанча шахсларга совға сифатида тайинланган бухоролик фелдшер, ошпазлар, новвойлар, хизматкорлар, 9 мусиқачи ва хизматдаги отларни парвариш қилиш учун 10 та хизматкор бор бўлиб, жами 53 киши бўлган.

Элчихона 1774-йил январ ойининг охирида Бухородан йўлга чиқиб, 1775-йил 14-мартда Москвага етиб келди. 1775-йил 5-апрелда элчихона ўзини император Кетрин ИИ га тақдим этди. Тақдимотдан кейин элчи император томонидан қабул қилиниб, унинг суверенлиги ва ўзи ҳақида сўради[3]. 1776-йил 15-январда элчихона охирги марта Граф Панин ҳузурига ўзини кўрсатди, шундан сўнг у Бухорога қайтарилди. Москвани тарк этишдан олдин Эрназарга императорнинг қайтиш мактуби топширилди.

Иккинчи элчихона

1779-йилда Бухородан Россияга Мулла Эрназар бий ва унинг ўғли Муҳаммад Шарифбий бошчилигида элчихона юборилди. Императорга иккита араб аргамаклари, кўрпа ва эгарлар совға қилинди. Олмос ва бошқа қимматбаҳо тошлар билан безатилган қилич. Олтин ва ипак билан тикилган 35 жуфт ҳинд муслин. Цесаревич — битта аргамак; Цесаревна — 10 жуфт муслин; Потемкин, Панин, Безбородко ва бошқалар — 5 араб отлари, қимматбаҳо матолардан тикилган 115 бухороча чопон, тилла тишли милтиқ ва Бухоро ишлаб чиқаришининг бошқа буюмлари.

1779-йил 9-ноябрда (бошқа версияга кўра, бу 1780-йилда содир бўлган) элчихона Истанбулга бориб, ўзини Буюк вазирга кўрсатди, Эрназар у билан савдо ва сиёсий музокаралар олиб борди, сўнгра Маккага жўнаб кетди. 1781-йил сентабрда Эрназар Конияда ўша пайтда кенг тарқалган эпидемик касалликдан вафот этди.

Эрназар Мақсудованинг асосий ғояси ва элчихонанинг аҳамияти

Эрназар Мақсудов элчихоналари Бухоро-Россия муносабатларининг мустаҳкамланишига ҳисса қўшган. Эрназар Мақсудов Марказий Осиёнинг иқтисодий изоляцияси, Буюк Ипак йўли аҳамиятининг пасайиши шароитида Шарқий Осиё ва Ғарбий Европа ўртасидаги савдо алоқаларини ўзининг дастлабки йўлига буриш лойиҳасини дадил ва мураккаб ғояни илгари сурди. Бухоро-Россия чегаралари[4]. Афсуски, мавжуд тарихий шароитлар бу фикрни амалга оширишга имкон бермади.

Россия ҳукумати бухоролик элчининг хизматларини юқори баҳолади. Унга „Россия империяси чегараларида савдони ёйиш учун Каспий денгизида жойлашган битта давлат кемаси берилди ва беш йил давомида 10 минг рублга божсиз савдо қилишга рухсат берилди“. Шунингдек, унга хазинадан сотиб олиб, Бухорога божсиз 15 минг пуд темир, 5 минг пуд пўлат ва 3 минг пуд мис жўнатишга рухсат берилди[5].

Эрназар Элчи мадрасаси

Буюк Екатерина ҳурмат белгиси сифатида Эрназар Мақсудбекка 10 минг рубл берди. Бу маблағ эвазига Бухорода ҳомий Эрназар Элчи номи билан аталган мадраса қурилди. У Кўкелдош мадрасасининг ғарбий қисмида жойлашган бўлиб, 1950-йилларнинг ўрталаригача мавжуд бўлган. Мадраса совет ҳокимияти ташаббуси билан вайрон қилинган. 1960-йилларнинг охиридан бошлаб унинг ўрнида кичик жамоат боғи жойлашган бўлса, ҳозир у пуллик тўхташ жойидир.

Манбалар

  1. ↑ Сухарева 1976, с. 237.
  2. ↑ Жуманазар 2017, с. 375.
  3. ↑ Бухарскиэ посолства при дворе Екатерини ИИ // Исторический вестник, № 2. 1897
  4. ↑ Бухарскиэ посолства при дворе Екатерини ИИ // Исторический вестник, № 2, 1897. С. 537—538
  5. ↑ Гуломов Х. Г. История дипломатических отношений государств Средней Азии с Россиэй (ХВИИИ — первая половина ХИХ вв.). Диссертация в виде научного доклада на соисканиэ ученой степени доктора исторических наук. Ташкент, 2006, С. 44

Адабиётлар

  • Бухарскиэ посолства при дворе Екатерини ИИ // Исторический вестник, № 2. 1897
  • Сухарева О. А. Квартальная община позднефеодального города Бухары. Наука., 1976 — 400-бет. 
  • Жуманазар А.. Бухоро таълим тизими тарихи. Академнашр, 2017 — 592-бет. 
  • Гуламов Х. Г., Из истории дипломатических отношений России с Бухарским ханством ХВИИИ в., Т., 1992.



+