Эрнст Гейнрих Вебер (1795-йил 24-июн — 1878-йил 26-январ)[1] — немис шифокори, экспериментал психология асосчиларидан бири ҳисобланади. У ҳаёти давомида ва ундан кейинги даврда физиология ва психология соҳаларида нуфузли ва муҳим шахс эди. Унинг сезиш ва тегиниш бўйича олиб борган тадқиқотлари, шунингдек, яхши экспериментал техникага урғу бериш бўлажак психологлар, физиологлар ва анатомистлар учун янги йўналишлар ва тадқиқот соҳаларига олиб келди.

Эрнст Ҳеинрич Wебер
Эрнст Ҳеинрич Wебер
Туғилган йили 24-июн 1795-йил (1795-06-24)
Вафот этган йили 26-январ 1878-йил (1878-01-27) (82ёш)
Миллати немис
Таълим олган жойи Леипзиг Университй

(МД, 1815)
Яратган қонуни Вебер-Фехнер қонуни

Эрнст Вебер академиклар оиласида туғилган, отаси Виттенберг университетида профессор бўлиб ишлаган. Вебер анатомия ва физиологияга ихтисослашган шифокор бўлди. Унинг иккита укаси, Вилгелм ва Эдуард ҳам академик соҳа вакили бўлган, бири физика, иккинчиси анатомия бўйича ихтисослашган олимлар сифатида танилган. Эрнст Лейпциг университетида ўқитувчи ва профессор бўлди ва нафақага чиққунга қадар у ерда қолди.

Ёшлик йиллари

Эрнст Гейнрих Вебер 1795-йил 24-июнда Муқаддас Рим империясининг Саксония штатидаги Виттенберг шаҳрида туғилган. У Виттенберг университетининг илоҳиёт профессори Майкл Вебернинг ўғли эди. Ёшлигида Вебер кўпинча „акустиканинг отаси“ деб аталадиган физик Эрнст Чладнининг кучли таъсири остида физика фанларига қизиқиб қолди. Вебер Меиссендаги ўрта мактабни тугатди ва 1811-йилда Виттенберг университетида тиббиётни ўрганишни бошлади. У 1815-йилда Лейпсиг университетида докторлик даражасини олди. Жанглар ва Наполеон урушларининг оқибатлари Веберни Виттенбергдан кўчиб ўтишга мажбур қилди. У 1817-йилда Лейпцигдаги ЖК Кларуснинг тиббий клиникасида ассистент, сўнгра 1818-йилда Лейпсиг университетида қиёсий анатомия профессори бўлди. У 1821-йилда университетда инсон анатомияси кафедраси мудири бўлди[1] Эрнст Вебернинг психологияга биринчи тўғридан-тўғри қўшган ҳиссаси 1834-йилда тегиниш ҳиссини тасвирлашга уринишда бўлган (Де Пулсу, Ресорптионе, Аудиту эт Таcту) .

Ҳиссалари

Фақат сезиларли фарқ

Вебер сезиларли фарқни қуйидагича таърифлаган: „таққосланаётган нарсалар ўртасидаги номутаносибликни кузатишда биз нарсалар орасидаги фарқни эмас, балки бу фарқнинг солиштирилган нарсаларнинг катталигига нисбатини сезамиз“. Бошқача қилиб айтганда, биз обектлар орасидаги мутлақ фарқни эмас, балки нисбий фарқни ажрата оламиз. Ёки биз доимий фарқ эмас, балки доимий нисбатга эга бўлган стимулларни ажрата оламиз. Бу нисбат Вебер фраксияси деб номланади. Вебернинг сезиларли фарқни билан биринчи иши вазндаги фарқлар билан боғлиқ эди. Унинг таъкидлашича, сезиларли фарқни „икки оғирлик ўртасидаги фарқни ажратиш учун зарур бўлган минимал миқдор“[2]. У оғирликлар орасидаги энг яхши фарқлаш улар 8-10 % га фарқ қилганда эканлигини аниқлади. Мисол учун, агар сиз 100 г тошни ушлаб турган бўлсангиз, иккинчи тош ажралиб туриши учун камида 108 г оғирликда бўлиши керак. Вебер, шунингдек, доимий каср барча сезгилар учун қўлланади, лекин ҳар бир сезги учун ҳар хил деб гумон қилди. Чизиқ узунлигидаги фарқларни солиштирганда, иккаласини фарқлаш учун камида 0,01 фарқ бўлиши керак. Мусиқа баландлигини солиштирганда, сонияда камида 0,006 тебраниш фарқи бўлиши керак[2] Шундай қилиб, ҳар қандай маънода фарқни аниқлаш учун интенсивликни бироз ошириш керак.

Вебер қонуни

Густав Теодор Фехнер томонидан белгилаб қўйилган Вебер қонуни ҳиссий ҳодисаларни жисмоний стимулятор қийматларидаги ўлчанадиган нисбий ўзгаришлар билан математик боғлаш мумкинлигини аниқлади[3]..

ΔРР=к{\дисплайстйле \фраc{\Делта Р}{Р} = к}
ΔР{\дисплайстйле \Делта Р} : сезиларли фарқни ҳосил қилиш учун қўшилиши керак бўлган стимуляция миқдори
Р{\дисплайстйле Р} : мавжуд стимуляция миқдори (Р{\дисплайстйле Р} немис тилидан Реиз, рағбатлантириш деган маънони англатади)
к{\дисплайстйле к} : доимий (ҳар бир сезги учун ҳар хил)

Агар қўзғатувчи ҳиссий модалликнинг юқори ёки пастки чегараларига яқинлашса, Вебер қонуни ҳақиқий эмас. Фехнер Вебер қонунидан илҳом олди ва биз бугунги кунда Фехнер қонуни деб билган нарсани ишлаб чиқди, унда стимулнинг интенсивлиги ва идрок этилган интенсивлик ўртасида логарифмик боғлиқлик борлигини таъкидлади. Фехнер қонуни Вебер қонунидан кўра илғор эди, чунки Фечнер турли хил сезги усулларида сезиларли фарқларни ўлчашнинг янги усулларини ишлаб чиқди ва ўлчанган натижаларни аниқроқ қилди[2].

Экспериментал психология

Фаолиятининг кўп қисмида Вебер акалари Вилгелм ва Эдуард ва шериги Густав Теодор Фехнер билан ишлаган[4]. Ушбу иш муносабатлари давомида Вебер марказий асаб тизими, эшитиш тизими, миянинг анатомияси ва функсияси, қон айланиши ва бошқалар бўйича тадқиқотларни ва ҳиссий физиология ва психология бўйича тадқиқотларнинг катта қисмини якунлади. Қуйидаги нарсалар Вебернинг экспериментал психологияга қўшган ҳиссасининг бир қисмидир:

Экспериментал тўлқинлар назарияси

Суюқликлар ва эластик найчалардаги тўлқинларнинг оқими ва ҳаракати ўрганилди[4].

Гидродинамика

Вебер қонунларни кашф этди ва уларни муомалага киритди[4]. 1821-йилда Вебер ўзининг укаси Вилгелм билан суюқликлар физикаси бўйича бир қатор тажрибаларни бошлади. Ушбу тадқиқот қон айланишидаги гидродинамик тамойилларнинг биринчи батафсил баёни эди. Вебер қон бўйича тадқиқотларини давом эттирди ва 1827-йилда у яна бир муҳим топилмага эришди. Вебер қон томирларининг эластиклигини аортадаги қоннинг капилляр ва артериолаларга узлуксиз оқимида ҳаракатини тушунтирди.

Икки нуқтали чегара техникаси

Бу усул компас техникаси ёрдамида танадаги сезувчанлик ва тегиниш ўткирлигини хариталашда ёрдам берди. Компас нуқталари қайси масофада битта нуқта ўрнига иккита алоҳида нуқта сифатида қабул қилинишини кўриш учун компаснинг нуқталари турли масофаларга ўрнатилади[5]. Вебер, шунингдек, сенсацияга оид бошқа ғояларни ҳам ёзган ва синаб кўрган, шу жумладан терминал чегараси, бу сезги энди аниқланмасдан олдин одам сезиши мумкин бўлган энг юқори интенсивликдир.

Вебернинг иллюзияси

Вебернинг иллюзияси — бу „қўзғалиш сезгир бўлмаган жойларга ўтказилганда икки нуқтанинг ажралиш тажрибаси ва сезгир жойларга ўтказилганда икки нуқтанинг яқинлашиши“[5]. Вебернинг кўп ўлчовли экспериментдан фойдаланиши, аниқ ўлчовлар ва сенсорли психология ва ҳиссий физиология бўйича тадқиқотлар экспериментал психологияни соҳа сифатида қабул қилиш ва ХИХ аср психологлари учун янги ғояларни кенгайтириш учун асос яратди[4].

Кейинги карераси

1817-йилда Вебер Лейпцигда психология фанлари доктори этиб тайинланди. Кейинги йили у анатомия профессори бўлди (1818). У кўп йиллар давомида бу лавозимда ишлади ва умрининг охирига келиб психология профессори лавозимига ўтди[6]. Ўзининг кейинги ҳаётида Вебер ҳали ҳам ҳиссий физиологияга қизиққан бўлса-да, синов ва тажрибалар билан камроқ шуғуллана бошлади. Эрнст Гейнрих Вебер 1871-йилда Лейпсиг университетидан нафақага чиқди. У акаси Эдуард билан ишлашни давом эттирди ва уларнинг нервларни қўзғатиш ва мушакларни бостириш билан ишлашлари ўша даврнинг машҳур терапияси сифатида инҳибитив реаксияларга олиб келади[7]. Эрнст Вебер 1878-йилда Германиянинг Лейпциг шаҳрида вафот этди[6].

Нашрлари

Вебернинг тактил сезгилар ҳақидаги асари лотин тилида Де Субтилитате Таcтус (1834), немис тилида эса 1846-йилда Дер Тасцинн унд дас Гемеингефüҳл номи билан нашр этилган. Иккала асар ҳам Росс ва Мюррей томонидан инглиз тилига ЭҲWебер: Тҳе Сенсе оф Тоуч (Аcадемиc Пресс, 1978) номи билан таржима қилинган ва ЭҲWебер он тҳе Таcтиле Сенсес (Эрлбаум, Тейлор ва Френсис, 1996) номи билан қайта нашр этилган. Вебер ҳар бир шахсда сезги чегараси мавжудлигини таклиф қилди. Икки нуқтали чегара, икки нуқта орасидаги энг кичик масофа, бунда одам бир эмас, икки нуқта эканлигини аниқлайди, бу Вебернинг биринчи кашфиёти эди.

Вебернинг иши экспериментал психология соҳасига сезиларли таъсир кўрсатди, чунки у ўз ғояларини одамларда синаб кўрган биринчи олимлардан бири эди. Унинг " Дер тасцинн унд дас гемеингефüҳл " (инглизча: „Тегиниш ҳисси ва умумий сезувчанлик“) китобида тасвирланган синчковликли эслатмалари ва янги синов мавзулари ғоялари Э.Б.Титченерни ушбу асарни „экспериментал психологиянинг пойдевори“ деб аталишига олиб келди[8]. Қон айланишини тадқиқ қилишни тавсифловчи китоб, Wелленлеҳре, ауф Эхпериментен гегрундет (инглизча: „Тўлқинлар назарияси, экспериментларга асосланган“) дарҳол физика ва физиология учун жуда муҳим деб топилди. Ушбу тадқиқот келажакдаги тадқиқотлар учун йўл очади, гарчи у расмий равишда 1850-йилгача нашр этилган бўлса-да, унинг қон ҳақидаги қолган тадқиқотининг якуни бўлган " Уэбер диэ Анwендунг дер Wелленлеҳре ауф диэ Леҳре вом Креислауф дес Блутес унд инсбесондере ауф диэ Пулслеҳре " номли китобда. (Инглизча: „Тўлқинлар назариясини қон айланиши назариясига қўллаш ва айниқса, пулс таълимоти ҳақида“) ўз аксини топади[9].

  • Анатомиа cомпарата нерви сймпатҳиcи (1817)
  • Де ауре эт аудиту ҳоминис эт анималиум (1820)
  • Траcтатус де моту иридис (1821)
  • Wелленлеҳре ауф Эхперименте гегрüндет (1825)

Укалари Вилгелм Эдуард Вебер ва Эдуард Фридрих Вебер билан биргаликда ишлайди:

  • Зусäтзе зур Леҳре вом Бау унд вон дер Верричтунг дер Гесчлечцоргане (1846)
  • Диэ Леҳре вом Тасцинн унд Гемеингефüҳл (1851)
  • Аннотатионес анатомиcаэ ва пҳйсиологиcаэ (1851)

Илмий мероси

Вебер кўпинча экспериментал психологиянинг кашшофи ёки отаси сифатида тилга олинади. У биринчи бўлиб ҳақиқий психологик тажрибаларни ўтказди. Ўша даврдаги кўпчилик психологлар иш столи ортидан олиб борилган бўлса, Вебер аниқроқ натижаларга эришиш учун бир вақтнинг ўзида фақат битта ўзгарувчини манипуляция қилиб, фаол равишда тажрибалар ўтказди. Бу психологиянинг экспериментал фан сифатида ривожланишига йўл очди ва янада аниқроқ ва шиддатли тадқиқот усулларини ишлаб чиқишга йўл очди[10]. Вебернинг энг катта таъсиридан бири Густав Фехнерга бўлган. Фехнер ўқишга кирган йили Вебер Лейпциг университетининг психология фанлари доктори этиб тайинланди. Вебернинг сенсация билан иши Фехнерни ишни давом эттиришга ва Вебер қонунини ишлаб чиқишга илҳомлантирди. Ўзининг сенсацион иши пайтида, Вебер ўзининг тажрибалари ҳиссий стимул ва жавобни тушунишга қандай таъсир кўрсатишини тўлиқ англамаган[6].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 "Wебер, Эрнст Ҳеинрич." (2008). Cомплете Диcтионарй оф Сcиэнтифиc Биограпҳй. Ретриэвед фром ҳттп://www.энcйcлопедиа.cом/доc/1Г2-2830904576.ҳтмл
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Фанчер, Раймонд Э., анд Алехандра Рутҳерфорд. „Тҳе Сенсинг анд Перcеивинг Минд.“ Пионеэрс оф Псйчологй: А Ҳисторй. Фоуртҳ эд. Неw Ёрк: W.W. Нортон, 2012. 167-71
  3. ↑ Муррай, Давид Ж. А Ҳисторй оф Wестерн Псйчологй. Сеcонд эд. Энглеwоод Cлиффс, НЖ: Прентиcе-Ҳалл, 1983. Принт.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Брингманн, Wолфганг Г., анд Ҳелмут Э. Лücк. „Эрнст Ҳеинрич Wебер.“ А Пиcториал Ҳисторй оф Псйчологй. Чиcаго: Қуинтессенcе Пуб., 1997. 97-100. Принт
  5. ↑ 5,0 5,1 Виней, Wайне, Д. Бретт. Кинг, анд Wиллиам Доуглас. Wоодй. „Псйчопҳйсиcс анд тҳе Формал Фоундинг оф Псйчологй.“ А Ҳисторй оф Псйчологй: Идеас анд Cонтехт. Н.п.: н.п., н.д. 224-27. Принт.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Wацон, Р. (1963). Тҳе греат псйчологисц: Фром аристотле то фреуд. (2нд эд., пп. 234-241). Ж.Б. Липпинcотт Cомпанй.
  7. ↑ Cларк, Э., & ЎМаллей, C. Д. (1996). Тҳе ҳуман браин анд спинал cорд: А ҳисториcал студй иллустратед бй wритингс фром антиқуитй то тҳе тwентиэтҳ cентурй. (пп. 351-352). Норман Публишинг.
  8. ↑ Эрнст Ҳеинрич Wебер. (2013). Ин Энcйcлопæдиа Британниcа. Ретриэвед фром ҳттп://www.британниcа.cом/ЭБчеcкед/топиc/638544/Эрнст-Ҳеинрич-Wебер
  9. ↑ Фе, Бруcе W (2000). „Эмст, Wилҳелм, анд Эдуард Wебер“. Cлиниcал Cардиологй. 23-жилд, № 9. 709–710-бет. дои:10.1002/cлc.4960230915. ПМC 6655061. ПМИД 11016024.
  10. ↑ Ҳунт, М. (1993). Тҳе сторй оф псйчологй. (1ст эд., пп. 112-114). Неw Ёрк: Доубледай.