Эрон космик агентлиги (ИСА, форсча : سازمان فضایی ایران) — 2009-йилда Эронни орбитал куч-қудратга эга мамлакатга айлантирган агентлик ҳисобланади[1]. Эрон 1958-йил 13-декабрда ташкил этилган Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Космосдан тинч мақсадларда фойдаланиш қўмитасининг (CОПУОС) 24 та асосчи аъзоларидан биридир. 

Тарихи

ИСА 2004-йил 28-февралда Эрон парламенти томонидан қабул қилинган Алоқа ва ахборот технологиялари вазирлиги вазифалари ва ваколатлари тўғрисидаги қонун (2003-йил 10-декабр)нинг 9-моддасига мувофиқ ташкил этилган. Тасдиқланган низом асосида ИСА космик технологияларни тинч мақсадлар йўлида қўллаш бўйича Эрондаги барча ҳаракатларни қамраб олиш ва қўллаб-қувватлашга маъсулдир.

Консулликнинг асосий вазифалари космосдан эзгу мақсадларда фойдаланишга қаратилган космик технологиялар қўлланиши сиёсатини ишлаб чиқиш, миллий тадқиқот сунъий йўлдошларини ишлаб чиқариш, учириш ва улардан фойдаланиш, коинотга оид давлат ва хусусий сектор дастурларини тасдиқлаш, хусусий ва кооператив секторлар ҳамкорлигини ривожлантириш, космосдан самарали фойдаланиш, космик масалаларда минтақавий ва халқаро ҳамкорликка оид кўрсатмаларни аниқлашдан иборат.

Кенгаш томонидан белгиланган стратегияларга амал қилиш ва амалга ошириш учун ИСА Алоқа ва ахборот технологиялари вазирлигига қарашли автоном организация билан бириктирилди. Бир вақтнинг ўзида космик агентлик президенти Алоқа ва ахборот технологиялари вазири ўринбосари ҳамда Коинот Олий Кенгаши котиби лавозимларини эгаллайди[2].

2015-йилда Эроннинг космик дастури халқаро босимлардан сўнг Президент Руҳоний томонидан хуфёна тўхтатилган эди[3]. Кейинчалик ҳокимият тепасига Президент Раиси келгач, 2021-йилда дастур қайта тикланди[4].

Буджети

2014-2015 йилларда космик агентлик учун ажратилган буджет 1,865,583 риал (71,753,192 $) эди. Бошқа алоқадор ташкилотларга эса алоҳида маблағлар ажратилган. Эрон космик тадқиқотлар маркази 2015-йил охири учун қўшимча 1.751.000 риал (67.346.100 $) сармоя олди[5].

2008-йил учун сарфланган буджет 3,9 миллиард АҚШ долларини ташкил этганига қарамай[6] бу „сийлов“ фақат бир йил ёки узоқроқ муддатга берилганми, аниқ эмас эди.

Президент Ҳасан Руҳоний даврида Эрон Космос Агентлиги учун 2017-йил тикилган буджет 4,6 миллион АҚШ долларигача тушиб кетди[7].

Сунъий йўлдош космик ракеталари

Нур сунъий йўлдошининг учирилиши

Сафир

Эрон баландлиги 22 м, ядро диаметри 1,25 м бўлган, иккита суюқ ёқилғи поғонаси, бир ва икки камерали, иккинчи поғонада СЛВ кўтарилиш массасига эга 26 тоннадан ошадиган Сафир сунъий йўлдош ракетасини ишлаб чиқди. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Космик ишлар бўйича бошқармасининг йиллик йиғилишида тақдим этилган техник ҳужжатларга кўра, бу барча суюқ ёқилғи двигателларига эга икки босқичли ракета саналади. Сунъий йўлдош ракетасининг биринчи босқичи ортилган юкни максимал 68 километр баландликка кўтаришга қодирлиги техниканинг мукаммал даражада яратилганлигининг исботи эди[8].

Сафир-1Б Сафир нинг иккинчи авлоди бўлиб, 60 кг оғирликдаги сунъий йўлдошни эллиптик орбитагача 300-400 км/соат тезликда бемалол чиқара олади. Янги авлод ракетаси двигателининг қуввати 32 тоннадан 37 тоннагача оширилган.

Семурғ

2010-йилда Семурғ номли оғир сунъий йўлдошларни орбитага олиб чиқадиган янада кучли ракета ихтиро қилинди[9][10]. Семурғ ракетаси 27 метр узунлик ва 85 тонна массага эга. Унинг биринчи босқичи ҳар бири 29 000 килограмм гача бўлган тўртта асосий двигател билан ишлайди. Итариш кучи нинг 1/5 қисми муносабат назорати учун ишлатилади. Семурғ 350 килограмм массага эга фойдали юкни 500 километрлик паст Ер орбитасига қўндириш имкониятига эга. 2015-йилда Исроил ОАВлари Семурғ экипажли космик кема ёки сунъий йўлдошни коинотга олиб чиқишга қодирлигини хабар қилишганди[11][12]. Ракетанинг биринчи парвози 2016-йил 19-апрелда амалга оширилди[13].

Зулжанаҳ

2021-йилнинг 1-февралида Эрон 220 кг оғирликдаги сунъий йўлдошларни ташишга қодир бўлган Зулжанаҳ номли сўнгги сунъий йўлдош ракетасини муваффақиятли синовдан ўтказганини маълум қилди..Космик ракета уч босқичдан иборат бўлиб, ҳар бири 75 тонна тортиш кучига эга 2 та қаттиқ ёнилғи двигатели ва сўнгги типдаги суюқ ёқилғи билан жиҳозланган[14].

Қоқнос

2013-йилнинг 2-февралида Эрон Космос агентлиги раҳбари Ҳамид Фозилий янги сунъий йўлдош ташувчиси бўлган Қоқнус Семурғ дан кейин катта ҳажмли юкларни ташиш учун ишлатилиши ҳақида хабар берди[15][16].

Сороуш 1 ва 2

ИСА келажакда 8 ва 15 тоннали фойдали юкларни космосга жойлаштириш қувватига эга Сороуш 1 ва 2 деб номланган янги авлод ракеталарини барпо қилишни режалаштирмоқда.

Космик марказлар

Эрон космик агентлигининг муҳим обектлар жойлашуви харитаси

Эрон космик агентлигининг асосий маркази суборбитал Шаҳаб 3с ракетаси учирилган Шоҳруд шаҳрида жойлашган36°25′0″Н 55°01′0″Э / 36.41667°Н 55.01667°Э / 36.41667; 55.01667 (Ираниан Спаcе Агенcй Эмамшаҳр)

Қум—34°39′0″Н 50°54′0″Э / 34.65000°Н 50.90000°Э / 34.65000; 50.90000 (Ираниан Спаcе Агенcй Қом) координаталарида жойлашган бошқа учириш майдонидир[17].

Мамлакат Кавошгар-1 деб номланган биринчи Сафир тоифали суборбитал ракетасининг очилиш маросими муносабати билан 2008-йил 4-февралда ўзининг илк сунъий йўлдошлар учириш марказини тақдим этди. Марказ 35°14′02″Н 53°55′16″Э / 35.234°Н 53.921°Э / 35.234; 53.921 (Ираниан Спаcе Агенcй Сателлите Лаунч Cентер Семнан) координаталаридаги Семнан шаҳрида барпо қилинган. Бино бошқа тузилмалар қатори ер ости қўмондонлик маркази, кузатув стансияси ва ишга тушириш майдончасини ўз ичига олади.

2010-йилнинг декабр ойида сунъий йўлдошни орбитага киритишда биринчи космик марказнинг географик ноқулайликлари сабаб иккинчи учириш майдончасини ўрнатиш бўйича тадқиқотлар олиб борилганлиги эълон қилиниб,2016-йил Имом Ҳумайний номидаги янги миллий космодром[18] Семнан шаҳри яқинида барпо қилинди[19].

Ушбу янги порт Американинг Кеннеди космик маркази ёки Бойқўнғир космодромига ўхшаш Эрон космик миссияларини учириш учун фойдаланилди[20][21]. 2011-йилнинг март ойида Жейнъс Информатион Гроуп олган сунъий йўлдош тасвирлари таҳлили асосида Эрон космик марказлари агрессив тарзда мураккаб обектларни жуда тез сур’атлар билан қураётгани ва бу мамлакатда коинотга бўлган иштиёқни юқори даражда ошиб бораётганлигини кўрсатиши ҳақида хабар берди[22].

Эрон Мудофаа Вазирлиги генерали Аҳмад Воҳидийнинг сўзларига кўра, 2013-йилнинг июн ойида Эрон ўзининг биринчи космик мониторинг марказини Маркази вилоятидаги Делижон шаҳри яқинида очди. Имом Жаъфар Содиқ номини олган ушбу янги марказ асосан электро-оптик ва радио тизимларидан фойдаланган ҳолда ҳавода ўтаётган космик жисмлар ва сунъий йўлдошларни кузатиш ва аниқлаш учун фойдаланилади [23][24].

Космик дастурда инсон

1990-йил 21-июнда Совет ва Эрон президентларининг саммити чоғида Эрон биринчи марта коинотга одам юбориш ниятини билдирди. СССР Президенти Михаил Горбачёв ўша пайтдаги президент Акбар Ҳошими Рафсанжоний билан "Мир" космик стансиясига совет-эрон экипажларининг қўшма парвозларини амалга ошириш тўғрисида принсипиал келишувга эришди, лекин Совет Иттифоқи парчаланганидан кейин келишув амалга ошмай қолди.

Орадан деярли 20 йил ўтгач,Эрон ахборот агентлиги 2005-йил 21-ноябрда эронликларнинг космик кема ва космик лаборатория яратиш режалари билан бир қаторда космик дастурларда фазогирлар коинотга юборилиши кераклигини бу эса, соҳада янгидан-янги кашфиётлар очилишига имконият туғдириши мумкинлиги ҳақидаги даъволарини ёритади[25].

Эрон Аэрокосмик Саноат Ташкилоти раҳбари Реза Таҳпур 2008-йил 20-августда Эрон 10 йил ичида коинотга инсоний миссияни амалга ошириш ниятида эканлигини маълум қилди. Бу мақсад Эрон Ислом Республикасини 2021-йилга келиб минтақанинг етакчи космик кучига айлантириш учун кейинги 10 йил давомидаги энг муҳим устувор йўналиш сифатида таърифланди[26][27].

2010-йилнинг август ойида президент Аҳмадинжод Эроннинг биринчи космонавти 2019-йилдан кечиктирмай Эрон космик кемаси бортида коинотга жўнатилиши кераклигини эълон қилди[28]. Мамлакат космик дастурининг инсон миссиясига кўра, биринчи суборбитал космик парвоз 2016-йилда орбитал космик парвозга тайёргарлик сифатида 200 километрдан паст баландликда амалга оширилди

2015-йилнинг 17-февралида давлат астронавтларни коинотга олиб чиқишга қодир бўлган экипажли космик кеманинг сохта прототипини намойиш қилди[29]. Эрон маъмуриятининг маълум қилишича, ушбу дастур 2017-йилда номаълум муддатга тўхтатилган[30]. 2021-йилдан бери ҳозирги космик кема 2026-йилгача коинотга одам юборишга тайёрланмоқда[31].

Космик стансия

Хитойнинг норасмий интернет манбаларига кўра, бўлажак Хитой Космик Стансия дастурида Эроннинг иштироки муҳокама қилинган. Бу иштирок шунчаки астронавтларни 60 тонналик космик стансияга юборишдан иборатгина бўлиб қолмай, космик лаборатория модулини ишлаб чиқишга ҳисса қўшишдан ҳам иборат бўлиши мумкин. Космик Парвозлар бўйича Халқаро Ҳамкорлик ташкилотининг расмий ошкор этишича,Хитойнинг Эрон билан ҳамкорликдаги Шенчжоу 7 космик кемаси ишга туширилган[32].

Ойга чиқиш дастури

2011 ва 2012-йилларда Ғарб ОАВлари Эрон 2025-йилгача Ойга космонавт қўндириш ниятида эканлигини эълон қилган эди. Бироқ, бугунги кунда давлатда ўртача кўтарувчи ракета ва етарли технологиялар етишмовчилиги сабабли Ойга одам жўнатишга қодир эмас[33][34][35][36][37][38].

Дастур атрофидаги ғарб муҳокамалари

Эроннинг космик дастури АҚШ ва Европа томонидан унинг ҳарбий салоҳиятидан хавотирга тушиш билан қораланди. Баъзи таҳлилчилар Эроннинг космик технологиялар соҳасидаги нисбатан тез ўсишишини Совет Спутник дастури билан таққослашди. Бу тараққиёт Эроннинг ҳарбий соҳаларда ҳам салоҳиятини ошириши жуда юқори эди. Эроннинг космик дастури бўйича ҳарбий хавотирлар Сафир ракетасининг илғор 2-босқичи туфайли кучайган[39][40][41][42][43][44]. Озод Европа радиоси учун суҳбатда иштирок этган мустақил экспертлар АҚШ ва Европанинг турли даъволарига қўшилишмайди. Стокголм Халқаро Тинчлик Тадқиқот Институти нинг таъкидлашича, космик ракета дастури ракеталарнинг ривожланишига ҳисса қўшиши мумкин, аммо бу қитъалараро баллистик ракеталар каби узоқ масофали ракеталарни ишлаб чиқиш учун ёрлиқ эмас. Халқаро Стратегик Тадқиқотлар Институти вакили Майкл Эллеманнинг таъкидлашича, Майк Помпео каби АҚШ томонидан билдирилган даъволар Эрон дастурининг ИCБМ дастурига қўшган ҳиссасини қўпол равишда бўрттириб кўрсатмоқда, фикрлар эса бу шунчаки ассосиз сиёсий баёнот бўлиб,Эрон салоҳиятини нотўғри баҳолаш йўлидаги ғаразлик дейилади. СТ Аналйтиcс таҳлилчиси Маркус Шиллернинг фикрича, Эрон 2 000 км дан ортиқ майдонда космик ракеталарни яратишга уринаётгани ҳақида ҳеч қандай маълумот йўқлиги ислом республикаси қисқа ва ўрта масофали ракеталарнинг такомиллашуви устида ишлаётганини ко'рсатади[45].

Америка тўсқинлиги

2019-йилда Ню-Ёрк Тимес газетаси АҚШ бир неча йиллар давомида Эроннинг космик дастури ва дастур йўлидаги давлатнинг ҳар қандай саъй-ҳаракатларини саботаж қилаётгани ҳақида хабар берди[46].

Манбалар

  1. ↑ „Иран Лаунчес Сателлите ин а Чалленге фор Обама“. Неw Ёрк Тимес (2009-йил 3-феврал). 2020-йил 25-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 30-декабр.
  2. ↑ „Море сигнифиcант роле фор Иран'с спаcе администратион“. Парвиз Тарикҳи (2010-йил 11-ноябр). 2011-йил 18-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 17-январ.
  3. ↑ „Иран Жуст Cанcеллед Иц Спаcе Програм“. 2016-йил 25-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 24-сентябр.
  4. ↑ „Гов'т фуллй суппорц девелопмент оф спаcе индустрй: Раиси“ (эн). иранпресс.cом (2021-йил 26-ноябр). Қаралди: 2022-йил 27-март.
  5. ↑ Будгет Билл оф 1393 (لايحه بودجه سال 1393 كل كشور). Сеcретариат оф Планнинг анд Супервисион, Оффиcе оф Пресидент, Деcембер 2013. 
  6. ↑ „اختصاص ۳ هزار و ۹۶۰ میلیارد تومان برای سازمان فضایی ایران“ (2008-йил 1-феврал). Қаралди: 2011-йил 17-январ.
  7. ↑ „Cуц анд Эхтенсионс ин Иран'с ИCТ 2017/18 Будгет“ (2016-йил 13-декабр). 2016-йил 20-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 14-декабр.
  8. ↑ „Оур wебсите ис cуррентлй ундергоинг счедулед маинтенанcе“. 2015-йил 5-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 15-март.
  9. ↑ „Иран унвеилс тҳреэ неw ҳоме-маде сателлитес“. Пайванд.cом (2006-йил 22-ноябр). 2010-йил 6-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 6-феврал.
  10. ↑ „Иран лаунчес спаcеcрафт cаррйинг анималс / Спаcе програм бреактҳроугҳс сигнал тҳе даwн оф а неw эра оф натионал девелопмент: Аҳмадинежад“. Теҳран Тимес. 2010-йил 12-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 6-феврал.
  11. ↑ „Исраэли ТВ шоwс 'Ираниан миссиле' тҳат 'cан реач фар беёнд Эуропе'“. Тҳе Тимес оф Исраэл. 2016-йил 25-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 29-январ.
  12. ↑ „Исраэл Неwс - ис Иран он Иц Wай то Сендинг а Ман то Оутер Спаcе? - ЖерусалемОнлине“. 2015-йил 1-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 29-январ.
  13. ↑ Эшел. „Симоргҳ Фирст Лаунч – ан Ираниан Суccесс ор Фаилуре? | Дефенсе Упдате“. дефенсе-упдате.cом (2016-йил 24-апрел). 2016-йил 27-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 29-октябр.
  14. ↑ „Иран лаунчес сателлите cарриэр wитҳ солид фуэл энгине“ (2021-йил 1-феврал).
  15. ↑ „Детаилс анд ревеалинг оф Наҳид Сателлите, Лаунч оф Наҳид wитҳ Сафир Б-1 (Персиан)“. меҳрнеwс.cом (2013-йил 2-феврал). 2013-йил 5-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 3-феврал.
  16. ↑ „Аҳмадинежад то унвеил Наҳид Сателлите соон (Энглиш)“. меҳрнеwс.cом (2013-йил 2-феврал). Қаралди: 2022-йил 17-ноябр.
  17. ↑ „Иран буилдс неw спаcе cентер то лаунч сателлитес - Яҳоо Неwс“. 2016-йил 5-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 3-июн.
  18. ↑ „Иран'с Имам Кҳомеини спаcе cентер ис 80 перcент cомплете“. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 3-июн.
  19. ↑ „Имам Кҳомеини Спаcе Cентер - Иран“. ЁуТубе. 2016-йил 7-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 24-январ.
  20. ↑ „تاسيس پايگاه ملي پرتاب ماهواره درجنوب شرق کشور - مشرق نیوز“. машрегҳнеwс.ир (2011-йил 15-июн). 2012-йил 20-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 6-феврал.
  21. ↑ „اختصاص ۴ ميليارد تومان اعتبار براي ساخت ابررايانه ملي“. Иҳрc.ир. 2011-йил 18-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 6-феврал.
  22. ↑ „Иран аccелератес спаcе анд миссиле лаунч прожеcц – Жане'с Дефенcе Wеэклй“. Артиcлес.жанес.cом (2011-йил 18-март). 2012-йил 3-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 6-феврал.
  23. ↑ „Арчивед cопй“. 2013-йил 13-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 9-июн.
  24. ↑ „خطا | خبرگزاری فارس“. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 9-июн.
  25. ↑ „Иран планс маннед спаcе миссион ин 10 еарс“. Реутерс (2008-йил 21-август). 2010-йил 22-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 6-феврал.
  26. ↑ „Фирст Ираниан ин спаcе wитҳин деcаде“. Йнетнеwс (2008-йил 20-август). 2008-йил 24-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 20-август.
  27. ↑ „Иран то сенд фирст астронаут инто спаcе wитҳин 10 еарс“. РИА Новости (2008-йил 20-август). 2008-йил 9-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 11-сентябр.
  28. ↑ „Иран аимс то сенд ман инто спаcе бй 2019“. ББC Неwс (2010-йил 23-июл). 2018-йил 25-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 21-июн.
  29. ↑ „Пҳотос: Иран дисплайс маннед спаcеcрафт прототйпе“. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 22-феврал.
  30. ↑ Гладстоне, Риcк. „Иран Дропс План то Сенд Ҳуман инто Спаcе, Cитинг Cост“. 2017-йил 1-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 1-июн.
  31. ↑ „توسعه صنعت فضایی شتاب می‌گیرد/اعزام انسان به فضا توسط ایران تا سال۱۴۰۴“ (фа). ایرنا (2021-йил 6-октябр). Қаралди: 2022-йил 27-март.
  32. ↑ „权威发布:神舟飞船将从神八开始批量生产“. 新华网 (2008-йил 26-сентябр). 2008-йил 29-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 26-сентябр.
  33. ↑ „Диспатчинг Ираниан астронаут то белоw 200 км орбит“. Ираниан Спаcе Агенcй (2011-йил 31-май). 2013-йил 24-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 29-декабр.
  34. ↑ „Wилл Иран гет то тҳе Моон?“. 2016-йил 8-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 5-апрел.
  35. ↑ „Репорт: Иран Аттемпт то Лаунч Монкей инто Спаcе Фаилс“. Спаcе.cом (2011-йил 12-октябр). 2016-йил 24-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 8-сентябр.
  36. ↑ „Иран Спаcе Агенcй то лаунч а монкей инто спаcе – спаcе – 03 Аугуст 2012 – Неw Сcиэнтист“. 2015-йил 1-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 7-сентябр.
  37. ↑ Ҳардинг, Роберт C.. Спаcе Полиcй ин Девелопинг Cоунтриэс: Тҳе Сеарч фор Сеcуритй анд Девелопмент он тҳе Финал Фронтиэр. Роутледге, 2012 — 131-бет. ИСБН 978-0-415-53845-9. 
  38. ↑ Леле, Ажей. Асиан Спаcе Раcе: Рҳеториc ор Реалитй?, 2013, Спрингер, 2012 — 33-бет. ИСБН 978-8132207320. 
  39. ↑ „Иран'с Спаcе Програм: Тҳе Нехт Гениэ ин а Боттле?“. Мериа.идc.аc.ил. 2011-йил 27-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 6-феврал.
  40. ↑ „Биак Спаcепорт: Тҳе Эмергинг Ираниан Спаcе Програм“. Биак-спаcепорт.блогспот.cом. 2012-йил 16-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 6-феврал.
  41. ↑ „Ираниан миссилес ҳаве 'wорлдwиде реач': Руссиа“. Спаcеwар.cом. 2012-йил 7-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 6-феврал.
  42. ↑ „Иран Лаунчес Фирст Ҳомегроwн Сателлите“. CБС Неwс (2009-йил 3-феврал). 2009-йил 14-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 30-май.
  43. ↑ „Травел Неwс – Иран cлаимс фирст лаунч оф иц оwн сателлите“. Асемангашт.cом. 2012-йил 17-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 6-феврал.
  44. ↑ „Иран лаунчес роcкет cапабле оф cаррйинг сателлите“. Тҳе Даилй Телеграпҳ (2008-йил 17-август). 2018-йил 7-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 5-апрел.
  45. ↑ „Ис Иран Усинг Спаcе Лаунчес то Девелоп Лонг-Ранге Миссилес?“.
  46. ↑ Сангер, Давид Э.; Броад, Wиллиам Ж.. „У.С. Ревивес Сеcрет Програм то Саботаге Ираниан Миссилес анд Роcкец“ (эн-УС). Тҳе Неw Ёрк Тимес (2019-йил 13-феврал). Қаралди: 2022-йил 5-июл.


Ҳаволалар